Киһи аймах кэрэ аҥаара айылҕатынан аһыныгас санаалаах, көмүскэс күүстээх, удьуорун харыстыыр, араҥаччылыыр аналлаах. Кини сымнаҕас илиитэ, истиҥ иһирэх сыһыана, эйэҕэс мичээрэ, уоскутар тыллара билиҥҥи ыарахан кэмҥэ, байыаннай дьайыыга сылдьар хоһуун буойуттарга өйөбүл-тирэх буолара олус наада. Тааттатааҕы уйулҕа киинин үлэһиттэрэ Ростов-на-Дону куоракка байыаннай госпитальга баран үлэлээн кэлбиттэрин туһунан инники суруйбуппут. Бүгүн ол суруйуу салҕыыта, психолог кыргыттар Айталина Артуровна Филиппова уонна Людмила Васильевна Тистяхова ахтыыларын сэргээн ааҕыҥ.
Мин 2024 сыл муус устар ыйыгар Уус Алдан филиалыттан биир идэлээхпинээн, Тасялыын, Ростов-на-Дону куоракка волонтер быһыытынан анал байаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар көмө буолаары айаҥҥа туруммуппут. Санаабар, айаммыт олус уһун курдуга. Ол курдук, бастаан Москва куоракка самолетунан, онтон поеһынан Ростовпутугар суукка кэриҥэ айаннаан тиийбиппит.
Ростов-на-Дону куоракка чааһынай дьиэҕэ Үлэ Министерствотыгар үлэлиир кыргыттары кытта бииргэ олорор эбиппит. Түүн тиийбит буоламмыт тута утуйбуппут. Сарсыарда Вера Петровна Душкевич биһигини көрсөн, үлэбитигэр туһааннаах инструкция биэрбитэ. Госпитальга айаннаан иһэн долгуйбутум, этим-сииним күүрбүт курдуга.
Байыаннай госпиталь территориятыгар бастаан киирэн баран, эрдэ үлэлээбит коллегам, Тистяхова Людмила Васильевна үлэ туһунан ойуулаан кэпсээбитин, быһаарбытын санаан кэлэн уоскуйуу сүүрээнэ киирбитэ. Бу күнтэн биир ый устата сынньалаҥа, өрөбүлэ суох күүстээх үлэ саҕаламмыта.
Байыаннай госпитальга күннэтэ бааһырбыт буойуттар кэлэллэрэ. Мин бастаан Саха сириттэн сылдьар уолаттары көрсөн уйулҕа өттүнэн, ону тэҥэ волонтер быһыытынан эмиэ көмө оҥорбутум. Онтон иллэҥ буолан, сытар уолаттарга көмөҕө тиийбитим. Ол сылдьан, биир Саха сириттэн сылдьар, иһигэр улахан бааһырыылаах эдэркээн уолу көрсүбүтүм. Уолчаан өйүн сүтэрэ-сүтэрэ ыйытыыларбар эппиэттиирэ, уу иһиэхпин баҕарабын диэн дэлби көрдөһөрө. Ис, куртах бааһырыытыгар уу иһэр, аһыыр төрүт көҥүллэммэтин быһаарбытым. Ол эрэн, испэр бу уол олус оҕолуу көрүҥүттэн, төрөппүт оҕом кэриэтэ эдэркээниттэн сүрэҕим мөхсүбүтэ, дууһам ыгылыйбыта. Уолчаан ыарахан туруктаах буолан, сотору кэминэн бэрт суһаллык абдоминальнай хирургияҕа таһаарбыттара.
Сарсыҥҥы күнүгэр тахса сылдьыбытым өйүгэр кэлэ илигэ. Ол иһин, иллэҥ буоллум эрэ оронун атаҕар тиийэн аттыгар туран, санаабар төрөөбүт дойдутун сылааһын, норуотун күүһүн бэрсэрим. Иккис күнүгэр сүрдээҕин хараҕын аһан миигин көрбүтэ, билбит курдук буолбута. Үһүс күнүгэр дьэ арыый буолан, кыралаан саҥа таһааран кэпсэппитэ. Кинини арыый буолаатын кытта Москва куоракка илдьибиттэрэ. Хата, дьолго, быыс булан көрсөн атаарбытым. Ханна тиийбитин, туруга хайдаҕын сырдата тураар диэн эппитим. Бу уолчаан билигин эмиэ төттөрү байыаннай дьайыыга барбыта. Дөрүн-дөрүн сибээскэ тахсар, баарын биллэрэр.
Өссө биир түгэни санаатахпына, баччааҥҥа диэри хараҕым уута кэлэр. Биһиги сылдьыбыт кэммит сылаас кэм буолан, сорох байыастары приемнай иннигэр таһырдьа сытыарааччылар. Мин биир саастаах нуучча киһитигэр учетнай карточкатын толоро тиийдим. Ол толоро олорон оргууй кэпсэтэбит. Туохха түбэспитин, хайдах бааһырбытын ыйыталаһабын. Арай киһим олус ыксаата: «Дочка, у меня тут письмо было. Где оно? Найди пожалуйста, это письмо ребенка, я это письмо очень берег… Найди…» Суругун түөһүн сиэбиттэн булан ыллыбыт. Киһим сирэйэ сырдаан, хараҕын уута түстэ, оргууй суругун сыллаата. Бу оскуола оҕотун суруга эбит. Билбэт оҕото. Бу суругу бу байыас олус күндүтүк санаан илдьэ сылдьар эбит. Оҕом-уруум, чугас аймаҕым, аттыбар кимим да суох, арай бу сурук эрэ баар миэхэ, диэхтиир. Бу сааһыра барбыт байыас ылбыт бааһыттан буолбакка, дууһата соҕотохсуйан ытыырыттан олус уйадыйбытым, кини дууһатын кыланыытын сүрэҕим иһинэн аһардыбытым.
Хас биирдии кэлбит уол араас дьылҕалаах, бэйэтэ туспа кэпсиирдээх. Нууччалыы эттэххэ, «у каждого своя боль» эбит диэн санааҕа кэлбитим. Хас биирдиилэрин кэпсээнин тиһэн суруйдахха олус уһун буолуо эбитэ буолуо.
Төһө да уйулҕа үөрэхтээхтэрэ дьон кыһалҕаларын, кинилэр дьылҕаларын истээт, тута аһарына үөрүйэх буолларбыт, байыаннай госпитальга үлэлиир олус ыарахан эбит. Хас биирдии киһи инчэҕэй эттээх, аһынар дууһалаах, сылайар кэмнээх. Сорох ардыгар олус уйадыйан, уолаттарым кэпсээннэрин ыар баттык оҥостон, кинилэргэ хайдах да көмөлөһөр кыаҕым суоҕуттан санаам түһээччи. Бу ордук Ростовка тиийбитим үһүс нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Санаабар, сэниэм эстибит, кыаҕым суох курдуга.
Ыраах сылдьан көрсүбүт Саха сириттэн сылдьар нуучча, саха, омук уолаттарбыт бары наһаа күндү, чугас дьон эбит. Кинилэр биһигини көрөн олус үөрэллэрэ, ахтыспыт дьоннуу кэпсэтэрбит, бэйэ бэйэбитигэр өйөбүл буоларбыт. Байыастар «эһиги бааргыт олус да үчүгэй эбит, сахалыы саҥарбатах да ыраатта» диэччилэр. Атын сиртэн сылдьар байыастар: «Сахалар эһиги наһаа иллээх, түмсүүлээх эбиккит, урут саха омугу сэҥээрбэт буоллахпытына, билигин ытыгылыы көрөбүт», — диэн билинээччилэр.
Бу курдук, үлэ үөһүгэр сылдьан, биир ыйбыт номнуо ааһан, дьиэбитигэр төннөр күммүт тиийэн кэлбитэ. Дьиэҕин, оҕолоргун ахтыбыт киһиэхэ төттөрү айанныыр күнүҥ үүнэрэ туспа дьол.
Дьиэбэр кэлэн да баран, уолаттарбын кытта ситиммин быспакка кэпсэтэрим, кыаҕым баарынан өйөбүл, көмө буола сатыырым. Санаабар, Ростовка дууһам сорҕото хаалбыт курдуга. Бу манна эйэлээх олоххо олорор дьону өйдөөбөт, кыраттан кыйыттар, ыгылыйар, суолтата суох хамсаныы буоларын, туһата суохха харчы баранарын ылыммат буолбут этим. Кэлбитим кэннэ сотору кэминэн ыһыах бырааһынньыгар дьон сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх этэ, оттон миигин туох да үөрдүбэт буолбут курдуга.
Бастакы кэмҥэ байыастар тохтоло суох эрийэр, суруйар этилэр. Сорохтор эрийэн санааларын үллэстэллэрэ, кыһалҕаларын кэпсииллэрэ. Бириэмэбит атын буолан, түүннэри кытта биллэллэрэ. Онтон улам аччаан, аҕыйах биллэр эрэ байыас хаалбыта.
Бу курдук байыаннай госпитальга үлэ киһи быһыытынан уларыйан, сайдан, олоҕу ордук сыаналыырбар олук уурбута.
А.А. Филиппова.
* * *
Мин 2023 сыл сэтинньи 25 күнүттэн ахсынньы 24 күнүгэр диэри Ростов-на-Дону куоракка байыаннай госпитальга үлэлээбитим. Горнай филиалыттан биир идэлээх кыыспынаан Наташалыын барбыппыт.
Ростовка үлэлии бараҕын диэн эрийбиттэригэр тута сөбүлэспитим. Онтон хайдах эрэ куттанан, долгуйан барбытым. Оҕобунаан Ростов-на-Дону диэн куорат ханан сытарын картаҕа көрбүппүт, «ийэҥ манна биир ый устата байыастарга көмөлөһө, үлэлии барар», диэн быһаарбытым. Уонна испэр Ростов диэн куорат биһигиттэн наһаа ыраах, анал байыаннай дьайыы буола турар сириттэн олус чугас эбит диэн куттал үөскээбитэ. Ол гынан баран Сахам сирин уолаттарыгар көмөҕө барарбыттан үөрбүтүм, испэр бэйэм-бэйэбинэн киэн туттубутум уонна кэнники оҕолорбор, сиэннэрбэр кэпсиэҕим дии санаабытым.
Дьэ, барар күммүт тиийэн кэллэ, Наташалыын аэропорка көрсүү – билсии. Ростовка тиийбиппэр Вера Петровна көрүстэ, бииргэ үлэлиир кыргыттарбыт — Чурапчы филиалыттан Вика уонна Намтан Варя бааллар этэ. Тута госпитальга үлэлии барбыппыт, олох долгуйбутум, ыгылыйбытым ааспатаҕа. Вера Петровна инструкция биэрбитэ, кыргыттар үөрэппиттэрэ-такайбыттара.
Бастакы бортка бааһырбыт байыастар кэллилэр, уонна дьэ үлэҕэ умса түһүү буолла. Уолаттары кытта билсэн, кэпсэтэн истэҕим аайы куттаммыт санаам уҕарыйбыта, холкутаабытым. Оннук курдук хас күн аайы биир да өрөбүлэ суох уйулҕа өттүнэн көмө оҥорорбут уонна волонтер быһыытынан үлэлиир этибит. Байыастар мунаахсыйар боппуруостарыгар сүбэ-ама биэрэрбит. Уолаттар сахалыы тылынан ирэ-хоро кэпсэтэн астыналлара, санаалара көтөҕүллэрэ, «сахалыы саҥарбатахпыт олус да ыраатта» диэн кэпсээччилэр. Сахабыт сирин курдук ыраах дойдуттан маннык кэлэҥҥит биһиэхэ күүс-көмө буолаҕыт диэн сөҕөллөрө уонна махтаналлара.
Үһүс нэдиэлэбэр хайдах эрэ ыксаабытым, араас баттык санаалар киирэллэрэ, дьоммун, оҕолорбун ахтыбытым. Ол гынан баран бааһырбыт байыастар санаалара күүстээҕэ, эр санаалаах дьиҥнээх буойуттар, ис туруктарын ыһыктыбакка, ыгылыйбакка тута сылдьаллара бэйэбин туттунан, күүскэ үлэлиирбэр тирэх буолбута. Байыастар махтал тыллара миигин кынаттыыра.
Биир ый олус түргэнник ааспыт курдуга, дойдубутугар барар күммүт тиийэн кэлбитэ. Хайдах эрэ икки өрүттээх санаалаах этим. Номнуо баран эрэбит дуо, диэн санаалар киирэллэрэ, биир өттүнэн дойдубар этэҥҥэ сылдьан барарбыттан үөрэрим. Дойдубар кэлэн, байыаннай дьайыы буола турар сириттэн ыраатан, чэпчии түспүтүм. Сахам сиригэр бырааһынньык, Саҥа дьыл саҕана кэлбит буолан, эйэлээх олоххо түргэнник киирбитим диэххэ сөп. Оҕолорбор маскараат тигэн, утренниктарга сылдьан, тулам барыта саҥа дьыл түгэнэ этэ. Ростовка сылдьан көрсүбүт байыастарым эмиэ уоппуска ылан дойдуларыгар, дьоннорун кытта Саҥа дьыл бырааһынньыгын көрсө кэлбиттэрэ. Сыл тэҥэ буолан баран дьоннорун кытары көрсөн дьолломмуттарыттан киһи үөрэрэ.
Дойдубар кэлэн демобилизацияламмыт, уоппускаҕа кэлэ сылдьар байыас уолаттары кытта үлэлиир чэпчэки буолбута, кинилэр тугу кэпсииллэрин өйдүүр буоламмын, биир тылы түргэнник буларбыт. Биир тиэмэлээх буоламмыт, байыастар ордук аһаҕастык кэпсэтэллэрэ.
Байыаннай госпитальга олус наадалаах, туһалаах үлэни оҥорон кэлбиппиттэн олус астынабын, элбэх бааһырбыт байыас олоҕор туох эрэ үчүгэйи, үтүө түгэни хаалларбытым буолуо диэн эрэнэбин.
Л. В. Тистяхова.