Тааттаҕа биллэриллибит төрүт ас күнүн сүрэхтиир тэрээһиҥҥэ Дьокуускай бастыҥ рестораннарыгар үлэлии-хамсыы, шеф-повар диэн билиниини туоһулуур үрдүк ааты сүгэ сылдьар Тааттабыт асчыт уолаттара төрдүө буолан кэлэн, биир дойдулаахтарын үөртүлэр, харахпыт далыгар арай, бары билэр аспытын ураты амтаннаахтык, ып-ыраастык, бэрт түргэнник үөрүйэхтик туттан-хаптан, быыһыгар кэпсии-кэпсии, күлэ-үөрэ астаан элэгэлдьитэн, сөхтөрдүлэр. Бу илиилэрэ имигэһин, бу билэллэрэ-сатыыллара элбэҕин, саха төрүт аһыгар тапталлара дьэҥкэтин!
oplus_4456448
ИЙЭМ МИННЬИГЭС АҺА -МИН ӨЙБӨР-СҮРЭХПЭР
“Тыгын Дархан” шеф-повара Константин Матаннанов Тааттатын наһаа таптыыр, сылтан сыл ахтылҕана күүһүрэн эрэ иһэр эбит. Үлэтинэн сынньалаҥҥа да бардаҕына, нөҥүө күнүттэн бэлиэр Тааттатыгар талаһар. Сайын бары оҕолуун-уруулуун Игидэйгэ мустан, күө-дьаа буолалларын, суулаһа сылдьан оттуулларын кыһыннары күүтэллэр. 4 оҕотун төрүт сиригэр сыһыаран, аймахтардыын алтыһыннаран, от-мас үлэтин өрө тутарга үөрэтэр, өбүгэ сиригэр тапталы иҥэрэр.
Кини Игидэйгэ 6 оҕолоох Валентина Михайловна, Василий Константинович Матаннановтар дьиэ кэргэттэригэр күн сирин көрбүт. Быыкаайык эрдэҕиттэн ийэтин батыһа сылдьан, ас астанарын, куукуна алыптаах-аптаах эйгэтин олус сэҥээрэ улааппыт. Остуолтан төбөтө бу быган туран, бурдук быыла көтөрүн, тиэстэ мэһиллэн тахсарын, ийэтин аптаах илиитинэн буккуллубут-тэккиллибит минньигэс да минньигэс ас буолан тахсарын, умсугуйа одуулуура. “Аан-бастаан 5 саастаахпар Чөркөөххө оттуу сылдьан миин астаабыппын олох умнубаппын. Наһаа элбэх лапса кутан кэбиһэн баран, мииммин хаахтытан кэбиспитим. Оо, эһэм мөхтө аҕай. Нэдиэлэни быһа уура сылдьан кэпсээн оҥостон, ол хаахтыйбыт аспын санатан, дьээбэлээбиттэрэ. Чэ, ол да буоллар, онтон санаабын түһэрбэккэ, хата киһиҥ өссө өрө баран, ас кистэлэҥин арыйыах баҕам улаатта. Оччолорго ийэм нэһилиэккэ буолар дьоро киэһэлэргэ торт астыыр, элбэҕи да элбэҕи оҥорор. Учуутал үлэтиттэн быыс булан, түүннэри түбүгүрэр. Ванилин сыта дьиэбитин толорон кэбиһэр, бэйэ арыытыттан оҥоһуллубут ураты минньигэс крем айахха киирэн ууллан хаалар. Онон оҕо сааһым торт сыттаах. Ол торт амтана ийэбин кытта өйдөбүллүүн быстыспат ситимнээх, ураты истиҥ иэйиини үөскэтэр”. Убайдара үөрэххэ, армияҕа барбыт, эдьиийэ Нария устудьуоннуу киирбит кэмигэр аска өссө чугаһаабыт. Оччолорго, 90-с сылларга, харчы-ас барыта кырыымчык буолбут ыгым кэмнэргэ, ийэтэ кыыһыгар Дьокуускайга ыытаары түүннэри бэрэскилиирин көрөн, аһынан, көмөлөһөр эбит. Дьааһыгынан бэрэскилээн ыыталларын бу баардыы өйдүүр.
ИННОКЕНТИЙ ТАРБААХАПТЫЫН БИИРГЭ ҮЛЭЛИЭМ
“Ийэм тугу да боппот этэ, куукунаҕа барытын көҥүллүүрэ. Сыыйа-баайа рецептэрин үллэстэр буолбута, чопчу бу аска төһө тууһу-туманы кутарбын кэпсиирэ, сэҥээриим улааттар улаатан испитэ. Бисквити, бэрэскини баһылаабыт киһи сиэринэн, эти араастаан соустаан буһарар буолбутум, аны барыанньалары бэйэ-бэйэлэригэр холбоон, амтаннарын уларытарым. Ийэм көрө сылдьан, рецептэрдээх кинигэлэри аҕалар буолбута. Ол сылдьан, Иннокентий Тарбаахап туһунан биллим, кинигэлэрин эккирэтэ сылдьан аахтым. Уонна 9-с кылааска “улааттахпына, булгуччу улуу асчыттыын бииргэ үлэлиэм” диэн испэр баҕа санааны ииттим”.
ДЬЫЛҔАМ БЭЙЭТЭ САЛАЙБЫТА
Игидэй орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, үөрэххэ туттарсар күнэ тигинээн тиийэн кэлэр. Төһө даҕаны асчыт буолар улахан баҕа санаалааҕын иһин, дьонун этиилэрин быһа гыммакка, СГУ биолого-географическай факультетыгар туттарсар, ону кытта “технолог общественного питания” диэн идэҕэ докумуоннарын эмиэ туттарар. Тыа оҕотун сиэринэн, түргэнник дойдутугар төннөн, от үлэтигэр умса түһэр. Бүттүүн дьиэ кэргэнинэн, омуннаан эттэххэ, үрэх баһыгар оттууллар. Бу кэмҥэ, университекка киирбит уонна ситимҥэ тахсыбакка, телефоҥҥа хоруйдаабакка, сонно сыыйыллыбыт. Онон, дьылҕата бэйэтэ Костяны асчыт суолугар сирдээн аҕалбыт.
Асчыт идэтин баһылаабыт эдэр киһи үлэтин быраактыкатын ааспыт бастакы нүөмэрдээх Бырабыыталыстыба дьиэтин остолобуойугар саҕалаабыт. “Бурдук сыаҕар үлэлиирим, күнү быһа бурдукка миккиллэрим. Арай биирдэ, Тарбаахап кэллэ диэн суугунаһыы-сааҕынаһыы бөҕө буоллулар. Мин наһаа долгуйдум, оҕо сааспыттан истэр, билэр, кини курдук буоларга дьулуһар Дархан асчытым бэйэтинэн кэлбитин истэммин, толлон хааллым. “Кытаат, бурдуккун тэбэн уонна таҕыс” диэн ыксаттылар. Баспыттан атахпар диэри бүтүннүү бүрүйбүт бурдукпун онон-манан тэбэммитэ буолан баран, кини көрдөҕүнэ нэһиилэ иэҕэҥнээн тахсан кэллим быһыылаах. Оччолорго хап-хатыҥырбын. Иннокентий Иннокентьевич, арааһа, мыынна уонна: “Сэниэтэ суох баҕайы оҕоҕуҥ дуу?”- диэтэ. Хата, 6 ыйынан “Тыгын Дархан” рестораҥҥа көһөрбүттэрэ. Быйыл манна үлэлээбитим бэлиэр 21 сыл буолар”.
Константин – Иннокентий Тарбаахап батыһыннара сылдьан үөрэппит-такайбыт, ас бары ымпыгар-чымпыгар уһуйбут, Францияҕа, Германияҕа тиийэ илдьэ сылдьан, үрдүк таһымнаах приемнары хайдах оҥорорго үөрэппит Уһуйааччыта, били этэргэ дылы, “бэлэһигэр силлээбит мааны оҕото”. Шеф-повар Константин Васильевич Учууталыгар өрүү махталлаах, кини аатын истиҥ-иһирэх, ытыктабыл эрэ тылларынан арыаллыыр. Иннокентий Тарбаахап “Тыгын Дархаҥҥа” киллэрбит үгэстэрин, ирдэбиллэрин тута сылдьар.
ШЕФ-ПОВАР ДИЭН КУУКУНА ДИРИЖЁРА
Арай, “Кухня” сериалга көрдөххө, шеф-повар тыла эрэ хамсыыр курдук. Итинник диэбиппэр дьонум күлсэн тоҕо бараллар, “оннук эбитэ буоллар” дэһэллэр. “Оччотугар тоҕо шеф-повар үксүн эр киһи буоларый?” диэн ыйыппыппар, “эр киһи күүстээх” диэн Константин биир тылынан быһааран кэбистэ. Чахчы, 16-лыы чаас атаҕын үрдүгэр сылдьыыны, буут эти, дьааһыктары көтөҕүүнү-сүгүүнү, хамаанда үлэтин ымпыгар-чымпыгар диэри тэрийиини, ким эмэ кэлбэтэх түгэнигэр барыларын солбуйууну, өрөбүлэ суох үлэни киһи эрэ тулуйбат, киһи эрэ уйбат. “Хамаандабыт – биир организм курдук. Хас биирдиибит бэйэ-бэйэбититтэн наһаа тутулуктаахпыт. Ким эрэ бытаарда, тохтоото да, бу чаһы курдук үлэлиир механизм ыһыллан хаалар кутталлаах. Онно сүрүннээччи, бу хамаанданы хамсатааччы, ыйааччы-кэрдээччи –кимий, шеф-повар”.
АҺЫЫ ДА ОЛОРОН, ҮЛЭЛИИБИТ
Аһы кытта ыкса ситимнээх дьон буолан, асчыттар аһыы да олорон, үлэлии олороллор эбит. Константин “Үлэлии сылдьан, биир сиргэ олорон, аһаабаккын ээ. Барыта сүүрэ сылдьан буолар. Тоҕо диэтэххэ бириэмэ тиийбэт. Аа-дьуо, кэпсэтэ-кэспэтэ аһаабыппын олох өйдөөбөппүн”, — диир. Аны, атын сиргэ сынньана да сылдьар кэмнэригэр, аһыы олорон син биир бу ас амтанын, хайдах уратытык буһарбыттарын, киэргэппиттэрин туһунан толкуйдууллар эбит. Константин күлэн: “Уоппускабар дойдубар тиийэн баран, чэ биир күн астыыртан сынньанарым буолуо. Өйдөммүтүм, нөҥүө күнүгэр кутааҕа идэбинэн буккуйа-тэккийэ турар буолабын. Аймахтар бары эн диэки көрөллөр, оҕолор эмиэ эн илиигин-атаххын кэтииллэр. Онтон дьоммун үөрдээри үөрэ-көтө астыыр буоллаҕым. Манна диэн эттэххэ, ас наһаа элбэҕи биэрэр ээ. Дьиэ-кэргэни түмэр, биир тыыҥҥа киллэрэр, кэпсээн кэрэтин төлө тардарга төһүү буолар. Уонна оттон тот киһи дьоллоох, үлэҥ да тахсыылаах буолар”.
ТЕЛЕВИДЕНИЕ КУУКУНАТЫН СЭГЭТЭБИН
Константин Матаннанов быйыл үһүс сылын саха телевидениетигэр “Асчыттар” биэриини ыытар. Бу кэм устата үтүмэн киһилиин алтыспытын кэпсиир. Телевидение ыытааччыта буолар уустугун билинэр. Манна астыыры сэргэ, эйиэхэ итэҕэйэн, эрэнэн кэлбит ыалдьыккын арыйар, көрөөччү кини туһунан элбэҕи билэригэр кыһаллар, кинилиин сэргэх кэпсэтии тахсарын ситиһии – эмиэ ураты, атын сатабыл буоларын ыйар.
Константин Васильевич: “Дойдубутугар, тапталлаах Тааттабытыгар эһиил өссө элбэх буолан кэлиэхпит. Баҕа санаам диэн, сааскы ылааҥы күҥҥэ таһырдьа олгуйга бидиличчи, дэлэччи-хоточчу астаан, бар дьоммутун күндүлээн, үөрдүү, өрө көтүтүү”,- диэн биир ыра санаатын үллэһиннэ.
Биир дойдулаахпытыгар, Тааттаҕа таптала уҕараабат асчыт уолбутугар айымньылаах үлэни, ыраах аартыктары, саха төрүт аһын сөргүтүүгэ ыытар дьоһун үлэтигэр ситиһиилэри баҕарабыт.
Жанна БУРМИСТРОВА.
«Тыгын Дархан» ресторан шеф-повара Антон Евграфовтыын.