Социалистическай Үлэ Геройа, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах, РСФСР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх деятелэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, драматург, прозаик, Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон Таатта ытык сиригэр Ытык Күөллээҕи «Таатта» литературнай-художественнай музей-заповеднигы (сал. В.Д.Таппыров), Чөркөөххө аһаҕас халлаан анныгар политсыылка музейы (сал. М.М.Протодьяконов) көҕүлээн тэрийбитэ.
Түмэл сурукка киирбитинэн 2001 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр төрүттэммитэ. Билиҥҥи туругунан 2023 сылтан Дьокуускайдааҕы литературнай музей филиалын быһыытынан үлэлии олороллор. Ол иннинэ туспа бүддьүөттээх судаарыстыбаннай тэрилтэ эбит. Харбалаах сэлиэнньэтигэр Бырааттыы Мординовтар ааттарынан биир үлэһиттээх филиаллаах. Түмэл пуондатыгар 10 тыһыынчаттан тахса экспонаттаах, 20-чэ объектаах, сирдэрин иэнэ 39 га. Музей аата да этэринии, улуу дьоммут олорон ааспыт олохторун кэпсиир, көрдөрөр. Саха бастакы суруйааччыларын Алексей Елисеевич Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Иванович Софронов – Алампа, Николай Денисович Неустроев олорбут дьиэлэрэ, кинилэр тутта сылдьыбыт маллара — бу барыта сүҥкэн мемориальнай экспонаттар.
Норуокка биллэринэн Хадаайы музейа 8 үлэһиттээх. Ол курдук, сэбиэдиссэй — Таппыров Владимир Дмитриевич, научнай үлэһит — Туласынова Мария Николаевна, научнай сырдатар үлэҕэ испэсэлиис — Васильева Сардаана Александровна, экспонаттары көрөр-харайар испэсэлиис — Постникова Александра Николаевна, электроннай базаҕа уларытыылары киллэрэр испэсэлиис — Иннокентьева Клара Илларионовна, пуонданы көрөөччү — Большакова Альмира Маулитхановна, быыстапка саалаларын көрөөччү-истээччи — Васильева Ирина Анатольевна, суоппар — Слепцов Вадим Николаевич, оһох оттооччулар, харабыллар — Луковцев Олег Петрович, Никонов Мефодий Николаевич, Григорьев Юрий Семенович.
— Владимир Дмитриевич, үйэ чиэппэрдээх үбүлүөйдээх дьоро күҥҥүт чугаһаабытынан эҕэрдэлээн туран, музей үлэтин-хамнаһын билиһиннэрэргэр көрдөһөбүн.
— Биһиги түмэлбит сурукка киирбитинэн 2001 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр төрүттэммитэ. Билиҥҥи туругунан 2023 сылтан Дьокуускайдааҕы литературнай музей филиалын быһыытынан үлэлии олоробут, ол иннинэ бэйэбит туспа бүддьүөттээх судаарыстыбаннай тэрилтэ этибит. Харбалаах сэлиэнньэтигэр Бырааттыы Мординовтар ааттарынан биир үлэһиттээх филиаллаахпыт. Пуондабытыгар 10 тыһыынчаттан тахса экспонаттаахпыт, 20-чэ объектаахпыт, сирбит иэнэ 39 га. Музейбыт аата да этэринии, улуу дьоммут олорон ааспыт олохторун кэпсиир, көрдөрөр. Саха бастакы суруйааччыларын А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй, А.И. Софронов – Алампа, Н.Д. Неустроев олорбут дьиэлэрэ, кинилэр тутта сылдьыбыт маллара — бу барыта сүҥкэн мемориальнай экспонаттар. Манна эбии сырдаттахха, Дмитрий Кононович опера сайдыытыгар кылаатын киллэрсибит киһи буолар. Кини Уолба нэһилиэгиттэн төрүттээх, сахалартан маҥнайгы опера режиссера, кэрэ сэбэрэлээх, нарын-намчы куоластаах А.И. Егорова төрөөбүт балаҕанын 1993 сыллаахха көһөрөн аҕалтарбыта. 2012 сыллаахха Анемподист Иванович Софронов көмүс уҥуоҕа көһөрүллэн кэлбитэ. Историябытын сэгэтэн истэххэ, түмэлбит биир киэн туттуута, Димитриан Попов аҕабытынан ананан кэлэн үлэлээбит дьиэтин реконструкцията — Ытык Күөллээҕи Преображенскай таҥара дьиэтин копията буолар. Димитриан Дмитриевич Тааттаҕа кэлиэҕиттэн оҕолору үөрэтиини саҕалаабыта. Бастакы интеллигенциябыт кини оскуолатыттан үөрэхтэнэн, кынат анньынан тахсыбыта. Иван Васильевич Попов галереятыгар Сахабыт сирин киэн туттар худуоһунньуктарын 90-тан тахса үлэлэрин ыалдьыттарбыт сөҕө-махтайа көрөллөр. Поповтар сыдьааннара Иван Иванович Попов аймахтарынаан музейы кытта сибээстэрин быспакка, куруук билсэ олороллор. Архыып суругун арыйан көрдөххө, музей тутуутугар Дмитрий Кононович олус элбэх меценаттары кытта үлэлэспитэ көстөр. Бастакы тутууларга Сахабыт сирин маҥнайгы Президенэ М.Е. Николаев кылаата сүрдээх улахан, маны таһынан В.А. Штыров «Алроса» хампаанньа салайааччытынан үлэлиирин саҕана материальнай көмөтө үгүс эбит. Бу курдук меценаттар экспонат пуондата хаҥыырыгар эмиэ үлэлэспиттэр. Тааттабыт бастакы Баһылыга Василий Хрисанфович Кашкин чааһынай коллекцияттан атыылаһан ылан, бастакы реалист суруйааччыларбыт бэчээккэ тахсыбыт маҥнайгы 30 кинигэлэрин бэлэх ууммут.
Музейбытын төрүттээбит сүдү киһибит Д.К. Сивцев — Суорун Омоллоон бу дьыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ 120 сылын туолар, бу суолталаах ыйга түмэлбит төрүттэммитэ 25 сылын бэлиэтээри олоробут. Тааттаҕа музей аан бастаан 1945 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр саха бастакы идэтийбит, норуодунай худуоһунньуга Иван Васильевич Попов көҕүлээһининэн тэриллибит. Онтон тирэх ылан Дмитрий Кононович бу музейы сөргүтэн, хайысхатын уларытан, уруккунан кыраайы үөрэтэр, билиҥҥинэн литературнай-художественнай музей-заповедник дэммит. 2015 сыллаахха Бүтүн Арассыыйа заповеднай территорияларын федеральнай реестрыгар бэлиэ сир быһыытынан киирбиппит. Бу сыллар усталарыгар араас бырайыак толкуйданан, олоххо киирэн, үгүс үлэ ыытыллан кэллэ — социальнай партнердары кытта сомоҕо үлэлэр, улуус, өрөспүүбүлүкэ тэрээһиннэригэр кыттыы, кэнчээри ыччакка болҕомто ууруу, үйэтитии. Култуура министиэристибэтин аннынан үлэлиир тэрилтэлэргэ бюджеты таһынан былааннаахпыт. Ону толорууга кэммиэрчэскэй суолталаах үлэ эмиэ баар. Холобур, 2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан, Тааттабыт иһигэр туризм хайысхатынан үлэбитин саҕалаабыппыт — дойдубут кэрэ миэстэлэрин билиһиннэрэн Амма, Алдан эбэлэринэн байдааркаларынан айаны тэрийбиппит. Бу туристическай хайысхабытын дьон-сэргэ сэҥээрэн кыттыһар.
Дмитрий Кононович киинэ эйгэтигэр чугас этэ, музейдары тэрийэн, култуура ускуустуба сайдыытыгар олук уурустаҕа, манан даҕатан эттэххэ, баҕа санаата туолан Чөркөөх, Суотту, Ытык Күөл түмэллэригэр киинэ устар балаһааккалар, аныгылыы эттэххэ локациялар талыллар буоллулар. Биһиги түмэлбитигэр аан бастаан режиссер Алексей Романов Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романынан «Детство, которого мы не знали», кэлин Роман Дорофеев уонна Иннокентий Луковцев Н.Д. Неустроев айымньытынан «Тиэтэйбит», Любовь Борисова «Не хороните меня без Ивана» уус-уран киинэлэрэ уһуллубуттара. Дмитрий Кононович сөбүлүүр дьарыга олус элбэҕэ, биир хайысхатынан хаартыскаҕа түһэрии этэ. Түмэлбитин куйаар ситимин нөҥүө «виртуальнай музейга» көрүөххэ сөп.
Ытык тааттабыт историята киэҥ нэлэмэн. Маны билиһиннэрэр, кэпсиир үлэһиттэр саҥа көлүөнэттэн тахсалларыгар олук ууран, эдэр ыччаты сыһыарарга сорук турар. Билигин үлэлии олорор кэлэктиип, солбук кэлэр көлүөнэ үлэһиттэргэ, үлэбитин дуоспуруннаахтык туттарарга бэлэм олоробут. Бу 25 сыл устата үлэлээбит үлэбитин үйэтитэн үбүлүөйбүт иннинэ буклет бэчээттэтэн таһаартараары матырыйаал бэлэмнэннэ. Бэчээтинэй бородууксуйабытыгар эбии этэр эбит буоллахха, былырыын Улуу Кыайыы 80 сылыгар аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт биир дойдулаахтарбыт, бэтэрээннэр ахтыыларын түмэлбит пуондатыттан түмэммит 250 экземплярдаах буклет бэчээттэнэн тахсыбыта. Бу ситиһиибитигэр улуус Аҕа баһылыгар А.С. Бурцевка көмөтүн иһин махтанабыт.
Улууспут дьоно-сэргэтэ, меценаттар баар буоланнар, кинилэр көмөлөрүнэн, өйөбүллэринэн түмэлбит үлэтэ күөстүү оргуйар. Махталбытын тиэрдэбит, улууспут улахан тэрилтэлэригэр, ООО «Монтажник» (салайааччылар А.М.Ханин, А.А.Ханин), ООО «Тимс» хампаанньа (сал. Ханин М.А.), «Төлөн» акционернай обществоҕа (сал. П.Д.Рахлеев), «Тааттаавтодор» акционернай обществоҕа (сал.И.И.Бочонин), ОДьКХ коллективыгар (сал.В.П.Будикин), Дьокуускай куоракка олорор биир дойдулаахтарбытыгар, «Учур» хампаанньаҕа (сал. Ю.Н.Большаков), «Үрдэл» парка салалтатыгар (сал. А.Н.Васильев), ыраах айан суола аргыстаах бастыҥ суоппар уолаттарбытыгар — Т.В.Васильев, П.А.Васильев, С.С.Игнатьев, А.Г.Гуляев улууспут атыы-тутуу эйгэтин сайыннарааччыларыгар «Абсолют» маҕаһыын (сал. А.А.Элякова), «Мебельнай» маҕаһыын (сал. Л.П.Бурцева) «Телемир» маҕаһыын (сал. К.Т.Потапов). Ити курдук күүс-көмө, тирэх буолар дьонноох буолан түмэлбит үүнэр-сайдар, киэҥ далааһыннаах тэрээһиннэри ыытар.
Түмэл тэрээһиннэрин таһынан хас биирдии тутууларбытыгар ис сүрэхтэриттэн кыһаллар, объектарбытын байытарга, кэрэ көстүүлээн биэрэргэ үлэлэһэр мааны далбар хотуттардаахпыт, ол курдук Чычымахтан «Алгыс» түмсүү (сал. Т.В.Ефимова), Ытык Күөлтэн «Айылҕаана» түмсүү (сал.Е.И.Бурнашева).
Д.К. Сивцев — Суорун Омоллоон саха норуотугар хаалларбыт сүдү кылаата үйэлэргэ сайда, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэ турдун.
БАҔА САНАА: Кэнчээри ыччаппытыгар дойдубут историятын үйэтитии, тиэрдии биир улахан сорукпут буолар, аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир, экспонаттары харайар туспа хостоох саҥа уораҕай тутуллара буоллар бэрт буолуо этэ.
Татьяна ЗАХАРОВА.