ХАРБАЛААХХА ТЫА ХАҺААЙЫСТЫБАТЫН КҮНЭ

Тыыннаах хаастар, дьааһыгынан арыы, былыргы сэппэрээтэр, субу сүүрдүллүбүт сүөгэй, амтаннаах ас арааһа, оҕолор кэпсээннэрэ, сүүйүүлээх оонньуу, от-мас үлэтин, сүөһү түбүгүн өрө тута сылдьар дьоҥҥо, оҕолорго ураты болҕомто, быһата биир дьоро киэһэ, Харбалаахха үлүскэн үөрүүнү, улахан сэргэхсийиини үөскэттэ.

ТӨРҮТ АС КҮНҮГЭР СӨП ТҮБЭСТЭ
Тэрээһин саҕаланыа 10 мүнүүтэ иннинэ тиийбиппит, доҕоор, дьон бэлиэр норуот айымньытын дьиэтигэр мустан ырааппыт. Ааны аһарбытын кытта хоҥор хаастардыын быыкаайык кууруссалар, ону кытта хоруолуктар аналлаах сирдэрин булан олороллоруттан сылыктаатахха, чахчы, эрдэттэн торумнаммыт уонна таһымнаах тэрээһин буолара илэ-бааччы көһүннэ. Орто Амма дьаһалтатын үлэһиттэрэ нэһилиэнньэни бүтүннүү хамсаппыт, хас да хайысханы тэҥинэн тутан дьүөрэлэһиннэрбит тэрээһини тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин уонна төрүт ас күннэригэр анаан ыыттылар. Улуус кииниттэн анаан тиийбит тыа хаһаайыстыбатын салалтатын начальнига Г.С.Кычкин бу сыралаах үлэҕэ өр сылларга эҥкилэ суох үлүмнэһэ үлэлиир, үрүҥ илгэни үрүлүтэ сүүрдэр Анна Григорьевна Павловаҕа уонна Анастасия Алексеевна Оготоеваҕа “Таатта улууһун тыа хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ” бэлиэни мустубут дьон ытыстарын дохсун тыаһын доҕуһуолунан үөрдэ-көтүтэ туттарда. Итини тэҥэ дьонноругар окко-маска көмө буолар, хаһаайыстыба түбүгэр сыһыамах, сайын тиэргэн көтөрдөрүн, ньирэйдэри аһатар үлэлээх оҕолорго махтал суруктары туттарбыта, олус сонуннук көһүннэ. Кыра саастарыттан тыа сирин үлэтин билэ улаатар, дьоннорун саппай уопсан, үлэҕэ сыстар, эт-үүт хантан кэлэрин билэр оҕо дьон бу киэһэ кинилэргэ болҕомто ууруллубутуттан, ааттарын дуораччы ааттаан, үрдүк сыанаҕа ыҥырбыттарыттан, илии тутуһан эҕэрдэлээбиттэриттэн сирэйдиин сырдаатылар.

АС-ҮӨЛ АТЫЫТА, СЭДЭХ МАЛ БЫЫСТАПКАТА
Төрүт ас күнэ хайдах даҕаны аһа-үөлэ суох буолбатын кэриэтэ, ас үтүөтэ дэлэччи тардылынна. Хаһаайыстыбалар, кэтэх сүөһүлээх-астаах ыаллар хаһаастарыттан, субу астаммыт астарыттан куду анньан, дьон бары кэриэтэ ас-үөл тутуурдаах буолла. Ис үөрэтэ, арыы, сүөгэй, суорат, быырпах, эриллибит эт, ону кытта бурдук ас, сушитыгар тиийэ дьон сөбүлүүрэ көрүөх бэтэрээ өртүгэр кудуххайдык атыыга бара оҕуста.
Атыыны кытта сэргэстэһэ коллекционердар бэйэлэрин баайдарыттан сэргэх сэһэннээх малларын аҕалан, быыстапка тэрийдилэр. Ол курдук, Үс Амма коллекционердарын түмсүүтүн салайааччыта И.В.Харлампьева бу тэрээһиҥҥэ диэн чугас дьонуттан уларсыбыт 50-60-с сыллардааҕы сэппэрээтэрдэрэ киэҥ сэҥээриини ыллылар. Амма нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, 80 сааһын лаппа ааспыт Татьяна Васильевна Ефимова харыстаан илдьэ сылдьар сэппэрээтэрэ киниэхэ Көрдөрүүлээххэ ааспыт оҕо сааһын санатар. Эдьиийигэр бу модьу сэппэрээтэринэн үүт эрийэргэ көмөлөһөрө, ол туран үүт кутар иһитин иитигэр эргиччи ойууламмыт ынахтары, ньирэйдэри одуулуура үһү. Бу мантан эрэ арыый даҕаны дьоҕус кээмэйдээх өссө биир сэппэрээтэри эмиэ Чычымах олохтооҕо Николай Михайлович Харлампьев уларсыбыт. Кини оҕо сырыттаҕына, аҕата оччолорго бу олус күндү малы уонна иистэнэр массыынаны атыылаһан аҕалбыт эбит. Үүт эрийэр билигин даҕаны үлэлиир туйгун туруктаах.
Оттон Ытык Күөл олохтооҕо, коллекционер В.Д.Егорова бу тэрээһиҥҥэ сөптөөх эгэлгэ кэпсээннээх, урукку сылларга үлэҕэ-хамнаска, олоххо-дьаһахха үгүөрүтүк туттуллубут араас малы аҕалбытыттан, харахпыт былыргы иһиккэ хатанна. Егоровтарга бу иһити аймахтара В.Н.Лягушина бэлэхтээбит: “Бу эһэҕит, мас ууһа Никиитэ Бысыин иһитэ. Манна саламаат астыыллара. Эһиги илдьэ сылдьыҥ. Дьоро күннэргэ аал уоккутун аһатар үөрүүлээх түгэҥҥэ туттаарыҥ,”- диэн алгыс тыл арыаллаах утары ууммут.

ТӨРҮТ АС ТУҺАТА
Бу киэһэ болҕомто киинигэр, харах далыгар оҕолор сырыттылар. Харбалаах үөрэҕин кыһатын 40-ча оҕото сахалыы сайбаччы таҥнан, ас амтаннааҕын астаан, бу үөрүүгэ кыттыһарыттан үөрэ сэгэйэн, көрөр сааланы эргиччи астарын дэлэччи-хоточчу тардан кэбистилэр. Экспертэр – улуустааҕы т/х управлениетын начальнига Г.С.Кычкин, Орто Амма нэһилиэгин тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ С.П.Винокурова, Н.Е.Мординов аатынан Харбалаахтааҕы үөрэх холбоһугун библиотекара Л.И.Суздалова уонна үлэ, уруһуй учуутала Р.Д.Антоева кэрийэ сылдьан көрдүлэр, хас биирдии оҕо астаан аҕалбыт аһын хайдах астаабытын, туохха туһалааҕын туһунан кэпсээнин болҕойдулар, аһы булгуччу амсайан эрэ төһө минньигэһин, табыллыбытын быһаарылларынан, биир бастакынан амтаһыйар дьолго тигистилэр.

БАЛЫКТАН НАГГЕТС, ОҔУРУОТ АҺЫТТАН ЧИПСЫ..
Бииргэ төрөөбүт Павел, Арылхан, Дарияна Баишевтар аҕаларын кытта бултаабыт кыһыл харах балыктан оҕо сөбүлээн сиир наггетстарын оҥорон аҕалбыттар. Балыгы эрийэн, туустаан-тумалаан баран, ыһаарылаабыттар. Саһарчы буспут астарыгар эбии кыра иһиккэ кетчуптаан, хаалаан, атыыга да барыах курдук бэлэмнээн аҕалбыттар.
Саина Васильева ийэтэ Анна Ивановналыын бэлэмнээбит астарын эмиэ элбэх киһи биһирээтэ. Амтанныын, ап-араҥас дьүһүннүүн маҕаһыын сыырын лаппа баһыйар бэйэлэрэ астаабыт сыырдарын, ииппит кууруссаларын этин ыыһаабыттарын, ону кытта доруобуйаҕа туһалаах сүбүөкүлэ уутуттан оҥорбут утахтарын туһунан Саина лоп-бааччы, бу үлэҕэ кыттыспыта тута харахха быраҕыллардыы эрэллээхтик кэпсээтэ.
8 кылаас үөрэнээччитэ Люба Шараборина дьиэ кэргэнин кытта оҥорбут хортуоппуй хаҕыттан уоҕурдууну аҕалан, элбэх киһини сэҥээртэ. Хортуоппуй хаҕын духовкаҕа хатаран баран, блендердээн, бороһуок оҥорбуттар. Бу уоҕурдуулара төһө туһалааҕын көрөөрү, эксперименнээн, биир укка уу эрэ куппуттар, атын угу уоҕурдуулаах уунан хатаҕалаабыттар. Кырдьык, уоҕурдуунан мааныламмыт үүнээйи аһын өлгөмнүк куппут.
Тайах, сибиинньэ, убаһа этин араастаан буһарбыттарын сөхтүбүт, соботтон кэтилиэт, араас эбиликтээх алаадьы, дырыһааҥка, утах эгэлгэтэ, моонньоҕонтон соус о.д.а. минньигэһи оҕолор чаҕылыһа, үөрэ-көтө кэпсээтилэр, кэлбит дьону бу амтаннаах аһынан хото күндүлээтилэр.

КӨТӨР ИИТЭР ОКОНЕШНИКОВТАР
Индюк этиттэн астаан аҕалбыт Уйгууна – 5 оҕолоох Оконешниковтар кыралара, муннуларын бүөтэ. 4-с кылаас үөрэнээччитэ киһи быыкаайык эрдэҕиттэн дьонун батыһа сылдьан, көмөлөһөн, билигин бэйэтэ эбээһинэстээх. Үлэһит кыыс бүгүн махтал сурук тутан, харыс үрдүү сылдьар. Оконешниковтар 5-с сылларын түргэнник ситэр салааҕа ылсан, көтөрдөрү, кроликтары иитиинэн дьарыктаналлар. Инкубатортан саҕалаан көрүү-харайыы бары түһүмэҕин ымпыгын-чымпыгын син билбит дьон. Уйгууна көтөрдөрүн астарын, ууларын дьаһайар тус түбүктээх. Ол да иһин, кууруссаларын таах көтөҕөр, хата киниэхэ куустаран, көтөрдөрө өссө уоскуйар курдуктар. Уйгууна: “Сымнаҕастар ээ. Бу карликовай кууруссалар 8 ыйдарыттан сымыыттыыллар. Сайын көтөрдөрбөр астарыгар диэн эбии ньамах хомуйан аҕалааччыбын. Билигин күннэтэ 20-тэн тахса сымыыты ылабыт”, — диэн дьоһумсуйан туран кэпсээтэ.
Экспертэр хас биирдии кыттыбыт оҕоҕо туоһу суруктары, минньигэс сакалааттары туттардылар. Ураты ис хоһоонноох кэпсээннээхтэр биһирэбил бириистэринэн бэлиэтэннилэр. Дьүүллүүр сүбэ балыктан наггетс, смузи, эттэн рулет, сыыр, ыыһаммыт куурусса этин, оҕуруот аһыттан чипсыны астаан аҕалбыт оҕолору бастыҥнарынан ааттаата уонна Орто Амма дьаһалтатын бэлэхтэрин туттарда.

СҮӨГЭЙДЭ СҮҮРДҮӨХХЭ, АРЫЫТА ТАПТАЙЫАХХА
Субу манна, тоҕоостоох күҥҥэ сөп түбэһиннэрэн, оҕо биллин-көрдүн диэн санааттан, үүтү сэппэрээтэрдээн, сүөгэй сүүртүлэр. Чахчы, баччаҕа диэри манныгы харахтыы илик оҕолор, көрүү-истии бөҕө буоллулар. Түспүтүнэн сүөгэйи амсайан салбаммыттары кытта “Бу саахар баатаны оҥорор иһит дуо?”- диэн соһуйааччылар эмиэ бааллар. Сүөгэйи харса суох ытыгынан буккуйан, онтон уута ыгыллан тахсыар диэри ыбылы таптайан, арыы оҥоһуллан тахсарын эмиэ сонургуу көрдүлэр. Итини тэҥэ норуот айымньытын дьиэтин үлэһиттэрэ оҕолорго саха төрүт дьарыгар сыһыаннаах викторинаны ыыттылар. Бу барыта, биллэн турар, төрүт аспыт, саха олоҕун туһунан оҕо билиитэ хаҥыырыгар төһүү буолла.

ХАРБАЛААХ ҮЛЭНЭН КҮҮРБҮТ КЭМИН ТЫЫНА ИЛГИЙДЭ
Тэрээһин силигин ситэрэн, сэбиэскэй кэминээҕи күүрээннээх үлэ туһунан кэпсиир, харыларын ньыппарынан үлэ ыараханын кыайбыт, үлэнэн дьолломмут, көмүс көлөһүннэрэ дьон ытыктабылынан, дьон махталынан тиллибит, күн баччатыгар диэри бастыҥ эрэ тылларынан ахтыллар үтүөкэн дьон олохторун сырдатар быыстапка ол ааспыт сылларга төннөрдө.
Дьон үөрүүтүн өссө үрдэтэн, ас сүүйүүлээх оонньуу буолла. “Хочо” ТХПК, “Булуус” бааһынай хаһаайыстыба, ИП В.В.Туманов, Н.А.Андреев бааһынай хаһаайыстыбата, Бабановтар, Суздаловтар ынах тылыгар, эриллибит эккэ, сүөгэйгэ тиийэ эт-үүт ас талбытын буор-босхо утары уунан, дьон үксэ илии тутуурдаах, өттүк харалаах, дьиэтигэр кэһиилээх тарҕаста. Үлэ киһитин уруйдуур, отчут-масчыт оҕолору чиэстиир, дьиэ-кэргэн бүттүүнэ кыттыһар соругун ситиспит, элбэх киһини, тэрилтэни түмпүт бу дьоро киэһэ норуот айымньытын дьиэтигэр оргуйан олордо, дьон санаатын көнньүөртэ, сүргэтин көтөхтө, кэпсээн кэрэтэ буолан тэнийдэ.

Бу бачча сэргэх тэрээһини үүннээбит-тэһииннээбит, бүтүн нэһилиэги хамсаппыт баһылык солбуйааччыта А.И.Васильева кэлэр сылларга улуус таһымыгар таһаарар баҕалаахтарын эттэ.

 

Жанна БУРМИСТРОВА