Соторутааҕыта биир дойдулаахтарбыт Улуустааҕы норуот айымньытын дьиэтин директорын солбуйааччы, худуоһунньук, модельер Марианна Вячеславовна Степанова уонна “Саха” көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа Тааттатааҕы филиалын корреспондена Прасковья Татаринова Саха сирин делегациятыгар киирэн Японияҕа ыытыллыбыт аан дойдутааҕы “ЭКСПО” быыстапкатыгар кыттыыны ылан кэллилэр. Бу туһунан сиһилии истээри Марианна Вячеславовнаны кытта көрсөн кэпсэттим.
— Аан дойдутааҕы ЭКСПО диэн быыстапка эмиэ олимпиада курдук, биэс сылга биирдэ буолар сүдү тэрээһин. Мин бу иккис быыстапкам буолар. Аан бастаан Кытайга Шанхай куоракка ыытыллыбыт быыстапкаҕа сылдьан турардаахпын. Быйыл Японияҕа Осако куоракка 400 га иэннээх Юмэсима диэн искусственнай арыыга ыытылынна. Бу быыстапкаҕа барыыны “Симэх” норуот уус-уран оҥоһугун национальнай киинин директора Яна Викторовна Игнатьева көҕүлээн, атыы-эргиэн, үөрэҕири, култуура эйгэлэриттэн бэрэстэбиитэллэри ыҥыран, ону барытын сырдатар гына суруналыыстары илдьэ баран, Саха сириттэн уопсайа 22 буолан Казахстан делегациятыгар киирэн сырыттыбыт.
Быыстапка темата «Биһиги олохпут кэлэр кэскилин оҥоруу» диэн этэ уонна бу сүнньүнэн хас да хайысханан арахсан ыытылынна. Бу туһунан кэлээт даҕаны коллегаларбар аан дойдутааҕы экономика уонна культура туох ситимнээҕин быһаарар, сырдатар семинар ыыппытым. Ону судургутук быһаардахха үп-харчы хамсааһынын, олох экономическай туругун атыы-тутуу эйгэтэ быһаарар. “Оттон онно култуура туох сыһыаннааҕый?”- диэхтэрэ. Култуура – олоҕу хамсатар күүс буолар. Сайдыылаах омук маны барытын өйдүүр уонна онно улахан болҕомтотун уурар. Холобур, “креативная экономика” диэн өйдөбүл баар аан дойдуга. Бу хайысхаҕа олус сайдыылаах дойду – Корея буолар. Аан дойдуга билигин Корея суб-культурата наһаа биллэр. Дьиҥэр биһиги эмиэ төрүт үгэстэрбитин үөрэтэн, онно тирэҕирэн — архитектура, уһаныы, таҥас-сап, киинэ устуута, хаартыскаҕа түһэрии, араадьыйа, музыка, түмэллэрбит, тыйаатырдарбыт, библиотекалар, хаһыат, телевидение – бары биир эргииргэ киирэн үлэлээтэхпитинэ, аан дойду таһымыгар тахсар кыахтаахпыт.
Россияҕа култуура эйгэтигэр 90-нус сылларга экономическай кризис кэмигэр саамай улахан охсууну култуура ылбыт. Оттон Япония култуурата 20-с сылларга улахан өйөбүлү ылан, күн бүгүн аан дойду биир саамай сайдыылаах судаарыстыбата буолар.
— Ол халбаҥнаабат туоһута ЭКСПО быыстапка буоллаҕа?
— Оннук. Быыстапкабытыгар эргиллэн кэллэххэ, дьоппуон омук бу быыстапкаҕа олус бэлэмнэммитэ көстөр. Бу сыл муус устар ыйыттан алтынньы ый ортотугар диэри аан дойду араас муннугуттан дьон-сэргэ быыстапканы көрөөрү быыстала суох кэлэ турар эбит. Уопсайа 160 дойдуттан 28 мөлүйүөн киһи быыстапкаҕа сырытта диэн сабаҕалыыллар. Биһиги түөрт сыллааҕыта Манчаары оонньуутугар маскоттарбытын толкуйдуу сырыттахпытына дьоппуон, омук ЭКСПО бэлиэтигэр куонкурус биллэрэн, океан харамайын санатар молекула ойуутун талбыттар уонна “Мяку-мяку” диэн ааттаабыттар.
Быыстапка Юмэсимэ арыыны иилии эргийбит баараҕай мас тутуу иһигэр тардыллыбыт. Бу мас тутуу ардахтан да, күн уотуттан да харыстыыр суолталаах эбит. Үчүгэйдик өйдөөн көрдөххө конструкторы санатар. Манна даҕатан, бэлиэтээн эттэххэ, дьоппуоннар тобуллаҕас толкуйдарыгар ОРИГАМИ диэн түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит дьарыктара уратытык дьайар эбит.
— ЭКСПО быыстапкатыттан ордук тугу сэҥээрдигит?
— Биһигини кэлээппитин кытта Саудовскай Аравия павильонугар илтилэр. 2030 сылга ЭКСПО быыстапката кинилэргэ буолар эбит, биһиги онно ыҥырылынныбыт. Быыстапканы кэпсиир буоллахха, хас кытта кэлбит омук барыта төрүт үгэһигэр, түҥ былыргы өбүгэлэрин оҥоһуктарыгар, оһуоругар-мандарыгар, ойуутугар-бичигигэр, төрүт дьарыгар болҕомтотун уурбут. Онно тирэҕирэн култуураларын, дуохуобунай сайдыыларын көрдөрдүлэр. Холобур Саудовскай Аравиялар төрүттэрин дьиэтигэр туһаныллыбыт “мангур” диэн ааттанар, кып-кыра мастартан аттарыллан оҥоһуллубут дьиэ тас киэргэлин (решетка) көрдөрдүлэр. Ону сэргэ аҕыс кырыылаах “панджара” диэн түннүккэ туттуллар эмиэ мас оҥоһуктарын билиһиннэрдилэр. Бу түҥ былыргы тутууларын кырадаһыныгар майгыннатан Саудовскай Аравияҕа Кыһыл муора кытылыгар Оксагон диэн аҕыс муннуктуҥу быһыылаах территориялаах куорат тутарга былааннаабыттар. Уопсайынан ханна да тиийдэххэ, бары омуктар төрүт култуураларын инники күөҥҥэ тута сылдьаллар, ол кэннэ биирдэ саҥаны айаллар эбит.
— Өссө ханнык омуктары көрдүгүт?
— Салҕыы «Развитие темы» номинацияҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыт Узбекистан быыстапкатын сэргээтибит. Кинилэр «Сад знаний: лаборатория для общества будущего» диэн бырайыактарын улахан да улахан экран көмөтүнэн тыктаран көрдөрдүлэр. Бастаан куйаар барыта силиһинэн бүрүллэн баран, салҕыы оһуорга кубулуйан, храмнара көстөн кэллилэр, онтон айылҕаларын нөҥүө аан дойду аартыгын арыйан, тимир суола тигинээн ааста, салҕыы үүнээйилэрэ ситэн силигилээн, сиэмэтин куйаарга ыста. Маны иһиттэн көрөн туран киһи сатаан тылынан тиэрпэт турукка киирэр эбиккин. Ол туран мин, барытын бэйэбит сахалыы оһуорбутугар, Моҕол ураһабытыгар сыһыары тутан, харахпар аар айылҕабыт барыта көстөн кэллэ.
Саамай судургу, экрана, аныгылыы арбатыыта суох барыта илии үлэтин туруорбут Кыргызтан республиката быыстапка кыайыылааҕынан таҕыста. Сүүстэн тахса сиик арааһа, быысапка, валяние, о.д.а. барыта илии үлэтин дьүүллүүр сүбэ үрдүктүк сыаналаата. Бу туһунан Борис Федорович – Мандар Ууска кэпсээбиппэр:”Биһиги эмиэ кылбыт, сиэлбит, туоспут, сүүс сиикпит норуот ураты баайа буолар ”, -диэн бигэргэттэ.
— Оттон эһиги тугу көрдөрдүгүт?
— Биһиги “Сүктэр кыыһы таҥыннарыы” сиэрин-туомун көрдөрдүбүт. Бу сиэр туом саха омук ыал буолуутун, кэлэр кэскили кэрэһэдээн, үрдүктүк тутарын туоһута. Дьоппуоннар наһаа интэриэһиргээн көрдүлэр, эккирэтэ сылдьан хаартыскаҕа түһэрдилэр, барытын уһуллулар. Өссө Норвегияҕа ыҥырылынныбыт.
— Быыстапкаттан олох хараххыт арыллан, иэйиинэн туолан кэллэххит буолуо?
— Оннук. ЭКСПО быыстапкаҕа аан дойду архитектордара, дизайнердара, модельердара, худуоһунньуктара, уустара, аныгы кэм идэтэ — креатордар бары биир былаһааккаҕа мустан айан-тутан кэбиспиттэрин, хайдах курдук уратытык көрдөрбүттэрин киһи олох сөҕөр-махтайар, сүгүрүйэр эрэ. Чахчы, “кэрэни көрбүт” дьон өйдүүн-санаалыын уларыйан, иэйиинэн туолан, 2030 сыллаахха Тааттаҕа ыытыллыахтаах Олоҥхо ыһыаҕын тэрээһинигэр “идея” бөҕө ылан кэллибит.
— Япония туһунан аҕыйах тылынан кэпсээтэххэ?
— Наһаа ыраас. Бөхтөрүн иккис тыыннаан, атын мал-сал гына оҥорон таһаарар сүүнэ улахан дыбарыас курдук собуоттардаахтар эбит. Куораттара күөх үүнээйитэ элбэх, ол кэриэтэ сибэккитэ аҕыйах. Үксэ талахтары араастаан быһыылаан-таһаалаан кырыйбыттар. Олорор дьиэлэрэ барыта биир тэҥ эбиттэр. Кыахтаах да ыаллар дьонтон ураты дьиэҕэ олорботтор эбит. Сирдэрэ хамсыыр буолан үрдүк этээстээх дьиэлэр суохтар. Аны туран оҕолорун түмэллэригэр, храмнарыгар үөрэхтэрин программатынан наһаа сырытыннараллар, төрдүлэрин-уустарын, төрүт култуураларын булгуччу үөрэтэллэр эбит. Уонна биллэн туран, Японияҕа тиийэн баран гейшаны көрбөккө кэлбит киһи суоҕа буолуо. Өскөтүн биһиэхэ олоҥхоһуту өрө тутар буоллахпытына, онно гейша өрө тутуллар. Кини бүтүн норуот төрүт үгэһин, уус-уран айымньытын, култууратын иҥэринэ сылдьар эбит.
— Түмүккэ тугу этиэҥ этэй?
— Аан дойду үрдүнэн “глобализация” бара турар кэмигэр, хас биирдии норуот “культурный код” диэн уратытын тута сылдьыахтаах. Аһылыкка, таҥаска, оҥоһукка, быһыыга-таһааҕа, архитектураҕа, искусствоҕа, култуураҕа, үөрэҕириигэ – барытыгар омук быһыытынан уратыбыт баар буолуохтаах. Мандар Ууспут бүүс бүтүннүү ол уратыбытын сурукка-бичиккэ тиһэн бэлэмнээтэ. Биһиги ону сөпкө туһаныахпытын эрэ наада.
Галина ПОЛУСКИНА.