Сэбиэскэй кэмҥэ кинээс, кулуба аймаҕа буолалларын кистиир, ким да аһаҕастык кэпсээбэт буолан, билигин баар Анастасия Дмитриевна Малышева (Николаева) үгүс хос сиэннэриттэн, халыҥ аймахтан, ким да аатырбыт-сураҕырбыт Егор Дмитриевич Николаевтары кытта хаан-уруу аймахтыы буолалларын билбэт эбит. Бырааттыы Николаевтар — Саха сиригэр биллэр-көстөр үөрэхтээх дьон, араас сылларга Боотурускай улууска кулубалыы сылдьыбыттара, бэйэлэрин кэмнэригэр дойдуларын, дьоннорун туһугар үгүс үтүөнү оҥорбуттара, кэскиллээх үлэни тэрийсибиттэрэ.
Анастасия Дмитриевна Малышева (Николаева) — Дмитрий Николаевич Николаев-Лээhэҥкэ Миитэрэй кыыhа. Маҕарас аҕа ууhун (Чычымах) олохтооҕо Терентий Григорьевич Малышевка кэргэн тахсан, элбэх оҕолонон, билигин кинилэр сыдьааннара, кэнчээри ыччаттара элбии-тэнийэ тураллар.
А.Д. Николаева бырааттыы Егор I Дмитриевич уонна Егор II Дмитриевич Николаевтары кытта бииргэ төрөөбүтүн бу докумуон туоhулуур.
Переписной участокъ №2 1895 г. Ботурусский улус 1-ый Жехсогонский наслегъ. Урочище «Мемялджинъ».
Егоръ Дмитриевич Николаевъ, 27 летъ, хозяинъ, наслежный писарь, окончилъ классическую прогимназию.
Жена Мария Ивановна, 25 летъ, домашнее образование, умеетъ читать, писать.
Племянница Мария, 11 летъ, учится у частного учителя.
Племянникъ Викторъ, 10 летъ, учится у частного учителя.
Отец Дмитрий Николаевъ, 72 летъ.
Мать Пелагея Степановна, 70 летъ.
Малышева Анастасия Дмитриевна, сестра, 37 летъ, замужняя.
Степанида Дмитриевна, сестра, 39 лет, замужняя.
Туласынов Е.С. работник, со семьей.
(Ытык-Кельская Преображенская церковь. 1895 г.)
(А.К.Татаринов архыыптан булбут докумуона)
Бу үөhээҥи 1895 сыллаах биэрэпис докумуона Ытык Күөл муниципальнай архыыбыгар баар. Убайа Егор Дмитриевич Николаев I (1856) Анастасияттан биир сылынан аҕа уонна быраата Егор Дмитриевич Николаев II (1868) уон сылынан кыра эбит.
Онтон манна, Маҕарас аҕа ууhугар, эмиэ ол сыл (1895 с.) ыытыллыбыт биэрэпис.
1-ый Жехсогонский наслегъ.Мангараский род.
Зимовье на урочище «Билистэх»
1.Малышев Григорий Андреевич — хозяин, 65 лет, занимается скотоводством, земледелием, одиночка рыболов, одиночка зверолов.
2.Малышева Матрена Дмитриевна — жена, 58 лет.
- Малышев Терентий Григорьевич — сын, 38 лет, занимается скотоводством, земледелием, извозом.
- Малышева Анастасия Дмитриевна — невестка, жена, 39 лет
- Малышев Василий Терентьевич — сын, 12 лет.
- Малышева Ульяна Терентьевна — дочь, 11 лет.
7.Малышев Ананий Терентьевич- сын, 10 лет.
8.Малышева Варвара Терентьевна — дочь, 8 лет.
9.Малышев Роман Терентьевич — сын, 6 лет.
10.Малышев Андрей Терентьевич — сын, 3 месяца.
(НА РС(Я) фонд И570 опись 1 док.173)
(Л. В. Петрова архыыптан булбут докумуона)
Аҕалара Дмитрий Николаевич Николаев (Лээhэҥкэ Миитэрэй) (1825-1899)
1 Дьохсоҕон нэһилиэгэр уруккута Серов бөһүөлэгин соҕуруу өттугэр Мэмэлдьин Төрдө диэн сиргэ 18-с 19-с үйэлэр кирбиилэригэр 500-чэкэ сүөһүлээх аатырар Биибэрэн Ньукулай кинээс олорон ааспыт. Бу Биибэрэн Ньукулай кинээстэн Лээһэҥкэ Миитэрэй диэн биир уол, Маарыйа диэн биир кыыс төрөөн, киһи-хара ыал буолуталаабыттар.
Д.Н. Николаев-Лээһэҥкэ бэйэтэ үөрэҕэ суох да буоллар, үөрэҕи баһылаабыт үөлээннээхтэрэ олоҕу ырытан көрүүлэрэ уратытын таба көрөн, аныгы үйэҕэ үөрэҕи баһылааһын олоҕу сайыннарыыга төһүү күүс буоларын өйдөөн, уолаттарын үөрэхтээх дьон гына улаатыннарбыта.
Лээһэҥкэ Миитэрэй, архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Дьокуускайтан Охотскай муораҕа ааһар улахан айан суола ааһар Маҕарас аҕатын ууһун сиригэр баар «Амгинская” уонна сорох сылларга Ноху үрэҕэр Хомустаах күөлүн үрдүгэр баар «Нохинская” дьаамнары бэдэрээттэһэн, дьаам сырыытын үлэтин тэрийээччинэн — подрядчигынан хас да сыл үлэлээбит.
Дмитрий Николаевич Чычымахха таҥара дьиэтин тутуутугар бэйэтин улахан кылаатын киллэрбитэ. Ол курдук, кини тутуу уопсай хаамыытын салайбыт. Национальнай архыыпка С.М.Татаринов уонна Д.Н.Николаев аатыгар таҥара дьиэтин тутуутугар үлэлээбит дьон суруйбут распискалара, дуогабардара бааллар.
Дмитрий Николаевич Николаев салайан туттарбыт Николаевскай таҥара дьиэтэ бөһүөлэкпитин киэргэтэ күн бүгүҥҥэ диэри чиргэл туруктаах турар.
(Е.Д.Андросов, А.К.Татаринов ыстатыйаларыттан)
Павел Афанасьевич Николаев (Большев) Ытык Күөл олохтооҕо, кыраайы үөрэтээччи Михаил Григорьевич Слепцовка бэс ыйын 20 күнүгэр 1966 с. суруйбут суругар Николаевтар тустарынан ахтан ааспыт.
«О настоящем отце двух Егоров Николаевых ты спутал: Дмитрий Лэсэнкэ был их настоящий отец, имел ещё 4-х дочерей: Анастасию, две Степаниды и Марию — мать Оросиных. Старик Дмитрий с виду был самый «тоҥ нуучча». Вот его-то отцом был не Көмөр Николай, а русский купец, содержатель станций откуда-то до р. Алдана, некто Посельский; жил в Магарасцах долго на «Мэнкээйи тумула», а по старинному «Бэhэлискэй тумула». Летник его был на «Дюкдюкэне»; пекарная печь развалилась на моей памяти, имел много скота разного, мой дядя Егор Большев долго был у него сенокосчиком по Амге и Алдану, а зимой — батраком. Жил в те времена и «бэhиеччик» Кытарыын, он с якуткой прижил Федора Малышева «Чуппууска»; тоже типично русский.
Два Егора отданы на учёбу по настоянию Посельского, но на свои средства, к тому времени он стал богат, а до этого был пролетарий, раз даже содержался у моего деда Николая Большева. Разбогател он вместе с Оконоос Прудецким Аллах-Юнским, тоже прежде пролетарием». (стр.110)
Кини суруйбутунан, Лээhэҥкэ Миитэрэй барыта алта оҕолоох, 2 уол, 4 кыыс.
Е.Д.Николаев I Санкт-Петербург куоракка. 1883 с.
Егор Дмитриевич Николаев I (1856-1888)
Егор Дмитриевич 1856 с. 1-кы Дьохсоҕоҥҥо Ытык Күөл таhыгар уруккута Серов бөhүөлэгин соҕуруу өттүгэр Мэмэлдьин төрдө диэн сиргэ — Лээhэҥкэ Миитэрэй дьиэ кэргэнигэр сэниэ ыалга төрөөбүт. 1880 с. Санкт-Петербург университетыгар юридическай факультеты бүтэрбит. Онон кини сахалартан аан маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх киhинэн буолбут.
Кини үөрэҕин бүтэрэн кэлээт, 1-кы Дьохсоҕон нэhилиэгэр кинээhинэн (старостанан) 1883-1886 сс. үлэлээбит. 1883 с. Е.Д.Николаев I Санкт-Петербурга баран, Александр III ыраахтааҕы коронациятыгар сылдьыбыт. 1886 сылтан Боотурускай улуус кулубатынан ананан үлэлээбит.
Кини улууhун политсыылынайдарын кытта ыкса доҕордоспута, сүбэ-ама буолбута. Олохторугар, кыhалҕаларыгар кыаҕа тиийэринэн көмөлөhөрө. Оннооҕор күрүүллэригэр кытта көмөлөспүтэ.
Егор Дмитриевич Николаев I Таатта, Чурапчы дьонун улахан ытыктабылынан уонна тапталынан туhанара үhү. Кинини бар дьоно судургутук «Барахсан» диэн ааттыыллар эбит. Улууhун кыраларыгар-кыамматтарыгар үгүс чэпчэтиилэри, ыар түhээннэри сарбыйтарарга, сахаларга тэҥ быраабы биэрэргэ дьаныhан туран туруорсубута. Ыраахтааҕыга тиийэ көрдөhүүлэри, үҥсүүлэри суруйбута.
Маны ыраахтааҕы былааhа сөбүлээбэтэҕэ. Былааска оhуобай кутталлаах киhи үөскээбититтэн куттанан, бэрт түргэнник хаайарга быhаарбыттара. Олоҕор өлөр өлүү куттала суоhаабытын билэн, Е.Д.Николаев I күн сириттэн күрэнэргэ күhэллибитэ.
(Е.Д.Андросов ыстатыйатыттан)
Егор Дмитриевич Николаев II (1868-1931)
Егор Дмитриевич Николаев II диэн эмиэ убайын курдук прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киhи этэ. Кини реальнай училище үөрэхтээҕэ. Е. Д.Николаев убайа өлбүтүгэр, оҕолорун Марияны уонна Викторы иитэ ылбыта уонна үөрэттэрбитэ.
1890-с сылларга политсыылынай В.М.Ионовка Боробул куулатыгар оскуола аһан, саха оҕолорун бэйэтин үбүттэн көмөлөһөн, пансиоҥҥа олордон үөрэттэрбитэ. 1894-1896 сылларга политсыылынайдары кытары Сибиряковскай экспедицияҕа икки cыл устата сылдьан саха олоҕун чинчийэр улахан үлэни ыытыспыта.
Э.К.Пекарскай 13 томнаах тылдьытыгар балачча көмөлөспүтэ биллэр. Бэйэтин үбүнэн Чурапчыга, Чөркөөххө хас да сыл 3-4 оҕону пансиоҥҥа олордон үөрэттэрэрэ.
Е.Д. Николаев II Боотурускай улууһугар 1900-1903, 1903-1906 сылларга икки быыбардааһыҥҥа кулубанан, Чурапчы оскуолатыгар 1894 сылтан 1906 сыллаахха диэри Бочуотунай Блюститель дуоһунастарыгар үлэлээбит. Э.К. Пекарскай 13 томнаах тылдьытыгар балачча көмөлөспүтэ биллэр.
1902 с. Ытык Күөлгэ, онтон салгыы 1906 с. Чычымахха оскуолалар аhыллыыларыгар элбэхтэ сүүрбүт-көппүт, туруорсубут. Егор Дмитриевич Николаев II Баалы алааhыттан түөрт саhаан усталаах, үс саhаан туоралаах аҕыйах кэмҥэ олоро сылдьыбыт дьиэтин оскуолаҕа диэн биэрэр.
1-кы Дьохсоҕон 1906 сыллаахха нэһилиэгэр кинээс (староста) дуоһунаһыгар талыллар.
Егор Дмитриевич Саха сиригэр сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар агитатор быһыытынан элбэх сорудаҕы, үлэни толорбута. Хас эмэ күнү тохтообокко үлэлиир улахан айдааннаах мунньахтарга сэкирэтээрдиирэ, сороҕор мунньахтары салайан ыытара. Охотскайынан, Айаанынан, Ɵймөкөөнүнэн сылдьан саҥа былааһы бөҕөргөтүспүтэ.
1921 с. Баайаҕа оскуолатыгар учууталлаабыта. Е.Д.Николаев II 1931 с. олохтон барбыта.
(Е.Д.Андросов, А.К.Татаринов ыстатыйаларыттан).
Мария Дмитриевна Николаева (Оросина) (1869-1906)
Анастасия Дмитриевна Малышева балта Мария Дмитриевна 1886 с. Иван Николаевич Оросиҥҥа кэргэн тахсар. Анна Моякунова 2025 с. тахсыбыт «Таттинский род Оросиных в истории Якутии» кинигэтигэр суруйбутунан, Николаевтар эhэлэрэ Дмитрий Посельскай диэн нуучча киhитэ, эбэлэрэ Пелагея Степановна диэн эбиттэр. Анастасия Иванныын ыал буолалларыгар метрика кинигэтигэр суруллубутунан туоhу дьонунан күтүөт өттүттэн Андриан Иванович Слепцов, Григорий Константинович Комиссаров, кийиит өттүттэн Петр Иванов буолбуттар.
Мария Дмитриевна убайын Егор Дмитриевич II политсыылынай В.М.Ионов чааhынай оскуолатыгар үөрэнэн киэҥ билиини ылбыттар. Онон Мария Николай Васильевич Оросин үөрэхтээх кийииттэриттэн биирдэстэрэ эбит. Мария Дмитриевна 37 сааhыгар тыҥата ыалдьан өлбүт.
Мария уонна Иван Оросиннар Роман, Петр, Елена 1, Елена 2, Павла, Мария диэн алта оҕолоохтор эбит. Кинилэр уолаттара Роман уонна Иван Саха сиригэр биллэр-көстөр үөрэхтээх дьон буолан тахсыбыттара.
Терентий Григорьевич Малышев (1850-1947)
Малышевтар дьиэ кэргэн Билиистээххэ олорбуттар. Сорох оҕолоро улаатан ыал буолан туспа барбыт кэмнэригэр, 1917 сыллаахха, Маҕарас аҕа ууhугар ыытыллыбыт биэрэпискэ маннык бэлиэтээбиттэр.
Малышев Терентий Григорьевич — хозяин, 60 лет
Малышева Анастасия Дмитриевна — жена, 60 лет
Малышев Василий Терентьевич — сын, 16 лет.
Малышева Мотрена Терентьевна — дочь, 10 лет.
Манна суруллубут кыра оҕолоро — Василий Терентьевич — Кыра Баhылай уонна Мотрена Сокольникова буолаллар. Мотрена Терентьевна кыыhыгар Екатерина Михайловна Софроноваҕа олорон 98 сааhыгар олохтон барбыта.
Онтон аҕалара Терентий Григорьевич Малышев (Тааппыры) 97 сааhыгар дылы олорбут эбит. Эдэригэр улахан уҥуохтаах, сырдык сэбэрэлээх, куудара баттахтаах эбитэ үһү.
Уола Кыра Василий Терентьевич кэргэнигэр, кийиитигэр Татьяна Ивановна Малышеваҕа (Литвинцеваҕа) олорбут. Билигин Дедюкиннар олорор уhаайбаларыгар олорбуттар.
Сиэнэ, СР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, бастыҥ ыанньыксыт Василий Васильевич Малышев: «Оҕо сылдьан сырыттахпына, эhэм наар андаатыра сүлэ олорор буолара, миэхэ саахар биэрэн күндүлүүрэ» , — диэн ахтар.
Терентий Григорьевич 1947 сыллаахха сэрии кэнниттэн Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыт уонна ол сыл олохтон барбыт.
Алааска саах сыбахтаах балаҕаҥҥа төрөөн, ыал буолан, оҕо бөҕөнү улаатыннаран, сиэннэри, хос сиэннэри, хос-хос сиэннэри көрдөҕө. Бэйэтин үйэтигэр элбэх хаары санныгар түhэрэн, арааhы билэн-көрөн бардаҕа — революция буолан олох уларыйыыта, гражданскай сэрии кэмэ, алаастан бөhүөлэккэ кэлэн олохсуйуу, холкуос тэриллиитэ, Аҕа дойду сэриитин ыар кэмнэрэ…
Биэрэпис докумуоннарыгар көстөрүнэн, Терентий Григорьевич уонна Анастасия Дмитриевна Малышевтар элбэх оҕолоохтор.
Сиэннэрин сорохторун ааттаатахха: Вера Васильевна Махчарова (аҕата Василий Терентьевич -Улахан Баhылай), Герой-ийэ Елена Еремеевна Васильева (ийэтэ Анна Терентьевна), Унер Ананьевна Канаева (аҕата Ананий Терентьевич), Савва Семенович Канаев (ийэтэ Ульяна Терентьевна), Екатерина Михайловна Сокольникова (ийэтэ Мотрена Терентьевна). Бу уонна да атын сиэннэртэн кэнчээри ыччат тэнийэн, билигин Малышевтар, Васильевтар, Софроновтар, Канаевтар уо.д.а. халыҥ аймах Саха сирин араас муннуктарыгар тарҕанан олороллор.
Туһаныллыбыт литература:
1.Андросов, Е. Д. Сир Түннүгэ : ыстатыйалар / хомуйан оҥордо А. К. Посельская. – Ытык Күөл : Таатта хаhыат редакцията, 2020. – 2 чааhа. – 340 с.
2.Ɵбүгэлэрбитин үйэтитэн… (Таатта улууhа Амма нэhилиэгэ) /хомуйан оҥордулар:М.П.Табунанова, А.К.Татаринов.-Дьокуускай : Алаас, 2024.- 584 с.
3.Учуутал Павел Николаев-Буоссап Уола./хомуйан оҥордулар: Г.С. Корнилова, А.П. Черосова. –Дьокуускай: Дани-Алмас, 2023. -208 с.
Мария ТАБУНАНОВА, Чычымах, 2026 с.