Ил Дархан Айсен Сергеевич атырдьах ыйын 17 күнүгэр Чурапчы, Таатта улуустарыгар үлэлээтэ. Тааттаҕа Уолба нэһилиэгэр тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин кытта миэстэтигэр тахсан көрүстэ, үлэ хаамыытын кытта билистэ. Улуустааҕы киин балыыһаҕа, Ытык Күөл киинигэр тутуллан бүтэн эрэр элбэх хайысхалаах административнай объекка сырытта, Баайаҕаҕа саҥа балыыһа арыллыытын үөрүүлээх чааһыгар ВКС нөҥүө кыттыыны ылла, улуус активын кытта көрсөн, үлэ-хамнас чэрчитинэн улуус инники сайдыытыгар туһааннаах кэпсэтиини ыытта. Киэҥ хабааннаах сырыытыгар бириэмэ аттаран, «Таатта» хаһыакка интервью биэрдэ.
Айсен Сергеевич, Таатта Сахабыт сиригэр тыа хаһаайыстыбатынан утумнаахтык дьарыктанар улуустартан биирдэстэрэ буолар. Эһиги бүгүн «Байым» ТХПК-ҕа сырыттыгыт, үлэ-хамнас хаамыытын көрдүгүт-иһиттигит. Онуоха даҕатан ыйыттахха, биһиги улууспутугар, республикаҕа даҕаны тыа хаһаайыстыбатын уонна кооперацияны сайыннарыыга ханнык хайысхалар бүгүн ордук кэскиллээхтэрий?
— Бүгүн Уолбаҕа сылдьан «Байым» ТХПК үлэтин билистибит. Эдэр салайааччылар билигин саҥа ньымалары киллэрэннэр, хаһаайыстыба сайдарын туһугар сөптөөх толкуйдаах үлэлии-хамныы сылдьалларын көрөн сэҥээрдим. Ол курдук, уолбалар «Кормопроизводство» программатынан үлэлээннэр, саҥа техника ыланнар, сэбиэскэй кэмтэн быраҕыллан турбут бааһыналары сөргүтүүгэ улахан үлэни ыыппыттар. Уопсайа Орто Күөл диэн сиргэ 1000-тан тахса гектар сир баар эбит буоллаҕына, быйылгы былааннара 200-тэн тахса гектары оҥоруу буоларын үлэһиттэр иһитиннэрдилэр. Уонунан сыл үүммүт талаҕы барытын түөрэ тардан, бааһыналары оҥорууга Арассыыйа саҥа, күүстээх техниката кыайа тутан күүскэ үлэлии сылдьарын илэ харахпынан көрдүм.
Маны таһынан Уолба нэһилиэгин ТХПК-лара «мелиорация» программатыгар киирэннэр, ити сиргэ элбэх эбии аһылыгы оҥорор былааннаахтар эбит. Бу саамай сөптөөх хайысха. Биһиги Сахабыт сиригэр эбии аһылыгы оҥорууну күүскэ тарҕатыахтаахпыт. Билиҥҥи туругунан сүөһү рационугар эбии аһылыга 7 % эрэ. Онтон Арассыыйаны көрөр эбит буоллахха, онно бу көрдөрүү 70% тэҥнэһэр. Биһиги бу өттүгэр 10 төгүл хаалан иһэбит. Боростуойунан эттэххэ, ынахпытын кураанах отунан аһатабыт уонна ол кэннэ үүт көрдөрүүтэ тупсарын күүтэбит. Онон инникитин сиилэс, сенаж өттүгэр үлэбитин күүһүрдэммит, 30-с сылларга диэри эбии аһылыгы сүөһү рационугар киллэриини 60% диэри таһаардахпытына, үүтү туттарыыбыт, биһиги ааҕарбытынан, 1,5-2 төгүл улаатыахтаах. Бу барыта экономика өттүнэн ылан көрдөххө, тыа сирин үлэһит дьоно эбии үп-харчы киллэринэллэригэр төһүү күүс буолуо этэ. Маннык таһымҥа тиийэрбитигэр саҥа ньымалар наадалар, саҥалыы өйдөөх-толкуйдаах үлэһит дьон элбээн, билиилэрэ-көрүүлэрэ үрдүөхтээх.
Республиканы этэр буоллахха, тыа хаһаайыстыбатыгар беспилотнай технологияны туттуохтаахпыт. Холобур, ыаллыы сытар Чурапчыга быйылгыттан «Сир Ийэ» диэн программа чэрчитинэн дроннары уоҕурдуу ыһарга туттан эрэллэр. Үөһэттэн көтө сылдьаннар, анал камеранан анализ оҥороннор, үүнээйи ханна үчүгэйдик эбэтэр мөлтөхтүк үүммүтүн, ханна уоҕурдуу наадатын барытын быһаараннар, үлэни ыытарга былааннаммыттар. Быйыл 170 гектардаах сиргэ саҕалаабыттар. Бу эксперимент бэйэтин үчүгэйдик көрдөрүө диэн эрэллээхпин уонна кэлэр сылларга Саха сиригэр күүскэ тэнийиэн наада. Ол иһигэр бу Таатта курдук былыр былыргыттан тыа хаһаайыстыбатынан күүскэ дьарыктанар улууспутугар эмиэ киириэн наада. Кэлэр сылларга республикаҕа тыабыт хаһаайыстыбата саҥа технологиялары туттан, республика, Арассыыйа программаларыгар күүскэ ылсан үлэлээн сайдыахтаах.
Доруобуйа харыстабылын боппуруоһа ханнык баҕарар нэһилиэнньэлээх пууҥҥа бастакы миэстэҕэ турар. Улуус олохтоохторо медицина өҥөтүнэн хааччыллыыларын республика хайдах толороруй?
— Таатта улууһугар бу өттүгэр биир саамай үчүгэй көрдөрүүлээхпит. Онно төһүү күүһүнэн бу 2023 сыл сэтинньитигэр дойдубут президенэ Владимир Путин ВКС нөҥүө кыттыыны ылан арыйтарбыт улуус киин балыыһатын поликлиниката буолар. Кылаабынай быраас Сардаана Владимировна Кононова билиһиннэрбитинэн саҥа поликлиника үлэҕэ киирэн, кадр өттүнэн хааччыллыы көрдөрүүтэ лаппа тупсубут. Быраастарынан 87%, орто медперсоналынан 101% хааччыллан турар эбит. Манна медколледж салаата арыллан, бастакы выпуһа — 19 киһи дипломнарын тутан миэстэтигэр үлэлии сылдьаллара олус кэрэхсэбиллээх. Эһиил 16 киһи биэссэр дипломун ыларын истэн үөрдүм. Бу, мин санаабар, олус үчүгэй программа. Манна олохтоох, уонунан сыл үлэлээбит санитаркалар үөрэнэннэр, билиилэрин элбэтэн, хамнастара да, категориялара да үрдүүр. Олохтоох кадрдары сөпкө туһаныы биир улахан ньымата буолар.
Республика үрдүнэн доруобуйа харыстабалын объектарынан хааччыллыыны сырдатар эбит буоллахха, Арассыыйа өттүгэр бара турар программаҕа үчүгэйдик үлэлэһэммит, ааспыт сыллар устата 120-тэн тахса объект үлэҕэ киирдэ. Баараҕай онкоцентр, кардиоцентр курдук поликлиникалартан саҕалаан, кыракый ФАП-тарга тиийэ. Бүгүн бу Тааттаҕа кэлэммит ВКС нөҥүө Баайаҕаҕа бэрт үчүгэй врачебнай амбулаторияны арыйдыбыт. Урукку үлэлии олорбут дьиэтэ 100 сыл аннараа өттүгэр тутуллубут историческай суолталаах объект сынньалаҥҥа тахсан, аныгы олох ирдэбилигэр эппиэттиир саҥа объект үлэҕэ киирэн, коллектив санаата өрө көтөҕүллэн, Баайаҕа дьоно-сэргэтэ үөрэн-көтөн, доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр иннибит диэки хаамыы буолуо дии саныыбын. Уопсайынан бу Таатта балыыһата, бүгүн да билиһиннэрбиттэринэн көрдөххө, саамай бастыҥ телекоммуникация программаларыгар, технологияларыгар барытыгар тэҥҥэ олорсон, үөрэтиһэн, кыттыһан элбэх бырайыакка үлэлэһэрэ олус кэрэхсэбиллээх. Ол курдук, медицинаны ааһан, номнуо оҥоһуу өйү туттар программалар пилотнай бырайыактарыгар республикаҕа киирэн үлэлии сылдьара миигин үөрдэр.
«Төлөн» АО — Таатта улууһун сүрүн тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ, Харбалаахха чоҕу хостооһун, улуустарга уматыгы тиэрдиини хааччыйар. Хомойуох иһин, кэлиҥҥи кэмҥэ тэрилтэ үп-харчы өттүнэн ыарахаттары көрсүбүтэ кистэл буолбатах. Ол балаһыанньа тиэллибит чох иһин кэмигэр төлөспөт буолууну кытта сибээстээх. Онуоха тэрилтэ инники дьылҕата хайдах буолуоҕай, кэлэр оттук сезонугар уматыгы эрэллээхтик хааччыйар туһугар ханнык дьаһаллар ылыллалларый?
— Хомойуох иһин, ити сөпкө этэҕин. «Төлөн» АО үчүгэй баҕайытык үлэлии олорон, киниттэн чох ылбыт тэрилтэлэр, чуолаан ОДьКХ ГУП кэмигэр төлөспөккө, үлүгэрдээх улахан иэс үөскээбитэ. Онуоха мин тус дьаһалбынан аҕыйах нэдиэлэ аннараа өттүгэр 300-чэ мөлүйүөн төлөнөн, билигин иэһэ кыччаан, үлэһиттэригэр хамнастарын төлөөн, балаһыанньата кыратык көннө диэххэ сөп. Ол гынан баран ситэри көнөрүгэр ОДьКХ ГУП салҕыы төлөһүөхтээх.
Итиннэ суол биир эрэ – коммунальнай хаһаайыстыбаҕа төлөбүрү бюджеппытыгар толору көрүөххэ наада. Кэнники сылларга сороҕор, эбии дохуот кэлиэ, онон сабыахпыт диэн хайысханан баран хаалан, бюджет биэриэхтээх субсидиялара кэмигэр бэриллибэккэлэр коммунальнай хаһаайыстыба үлэтигэр ыарахаттары көрүстүбүт. Ол үрдүнэн биһиги өйдүүбүт, хайаан даҕаны оттук сезонугар киириэхтээхпит, оттугу толору хааччыйыахтаахпыт диэн. Ити өттүгэр былааннаммыт үлэ барыта кэмигэр бара турар. Республика үрдүнэн оттук сезонугар бэлэмнэнии үлэтэ күүскэ баран, сорох улуустарга ититии бэриллэн турар. Төһө да ыарахан буоллар, биһиги коммунальнай хаһаайыстыбабытын чөлүгэр түһэриэхпит, иэстэр барыта төлөнүөхтэрэ, ОДьКХ ГУП өттүгэр ким да иэстэн аккаастаммат диэн этэбин.
«Төлөҥҥө» туһаайан инники сайдыы өттүгэр саҥа суоллары тобулан үлэлэһэригэр болҕомтотун ууруон наада диэн этиилээхпин. Сорох улуустар хочуолунайдара чохторун арҕаа Арассыыйаттан – Хакассияттан, Бурятияттан аҕалаллар. Ону муодарҕааммын анаан тиийэн көрбүтүм — чохторун хаачыстыбата, бэлэмнээһиннэрэ олох атын. Барытын үлтүрүтэн, упаковкалаан, үрдүк хаачыстыбалаах гына оҥорон атыылыыллар эбит. Умайдаҕына шлак да хаалбат чоҕун бэлэмнээн тиэрдэллэр уонна сыаналара быдан чэпчэки. Ол иһин биһиги олохтоох оҥорон таһаарааччыларбыт «биһигини хайаан даҕаны өйүөхтээхтэр, тула өттүбүтүгэр сылдьыахтаахтар» диэн өйдөбүлтэн тэйэн, аныгы кэм ирдэбилигэр сөп түбэһэр гына саҥа программаны оҥорон, технологическай хааччыллыыны саҥардан үлэни ыытарга дьулуһуохтаахтар. Бу өттүгэр «Төлөн» АО салайааччыта, Ил Түмэн депутата Прокопий Дмитриевич Рахлеев саҥалыы толкуйдаах киһи ылсыаҕа дии саныыбын. Хайаан даҕаны бу ыарахаттары бары бииргэ туоруохпут уонна инники өттүгэр техническэй таһымҥа тохтообокко салҕыы сайдан, Россияҕа туттуллар бастыҥ технологиялары баһылаан, биир улахан промышленнай тэрилтэ буолан, Таатта улууһугар, республикаҕа даҕаны улахан туһалаах буолуо диэн эрэллээхпит.
Таатта историяҕа, култуураҕа баай нэһилиэстибэлээх улуус буолар. Онуоха үйэлэртэн кэлбит үгэстэри эдэр көлүөнэҕэ тиэрдиигэ көмөлөһөр бырайыактары өрөспүүбүлүкэ хайдах өйүүрүй?
— Биһиги бу хайысхаҕа үлэни күүскэ өйүү олоробут. Уруккуттан этэбин – ханнык баҕарар нэһилиэк, улуус, республика буоллун историябытын харыстыахтаахпыт, өйдүөхтээхпит, бэйэбитин кытта илдьэ сылдьыахтаахпыт, сайыннарыахтаахпыт. Төһө да ыарахан кэмнэр кэлбиттэрин иһин, музейдар буоллуннар, библиотекалар буоллуннар, култуура буоллун биһиэхэ хайаан даҕаны инники күөҥҥэ сылдьыахтаах. Ол иһин биһиги республикабытыгар быйыл култуура сыла биллэриллэн, бу хайысханан элбэх үлэ бара турар.
Бүгүн улуус баһылыга Айаал Семенович билиһиннэрбитинэн, Ытык Күөл киинигэр 15 сылтан ордук турбут объект ситэриллэн, үлэтэ түмүктэнэн, итиннэ улуус дьаһалтата, муниципальнай архыып, ЗАГС эрэ буолбакка, хартыына галереята, библиотека киирэн үлэлиэхтэрэ диэн эрэннэрдэ. Ити сүрдээх киһи хайгыыр дьыалата. Тоҕо диэтэххэ, Таатта курдук дириҥ историялаах, саха омук омук быһыытынан өйүн-санаатын буларыгар улаханнык үлэлэспит, олохторун толук уурбут А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй, П.А.Ойуунускай, А.И.Софронов – Алампа, о.д.а. улууканнаах дьоннордоох улуус ытык дьонун ааттарын өрө тутар библиотека, музей хайаан да баар буолуохтаахтар.
Уопсайынан Таатта улууһа кэнники сылларга сүрдээҕин сайынна. Мин санаабар историябытын салҕаан иһэрбит биһиги саамай улахан кылааппыт буолар. История салҕаныахтаах, куруук кэннибитин көрө сылдьыа суохтаахпыт, иннибит диэки көрүөхтээхпит, иннибит диэки барыахтаахпыт. Онно барарбытыгар бары түмсүүлээх, бары биир буолуохтаахпыт.
Айсен Сергеевич, хоруйдаргыт иһин барҕа махтал.
Галина ПОЛУСКИНА.