Мин оҕо сылдьан Э.К.Пекарскай аатынан Игидэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар ааспыт үйэ 60-с сылларыгар үөрэнэр кэмнэрбэр учууталым Габышева Надежда Федоровна үс реалист суруйааччыбыт сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэспиттэрин саха тылын куруһуогар биһиэхэ, хараҕа уутуйа-уутуйа, ытыы-ытыы кэпсиирэ уонна ити уураах хаһан эрэ көтүллүө, сыыһата арыллыа диэн этэрэ. Таптыыр учууталым кэпсээннэрин сүрэхпинэн ылынан, ити кэмнэртэн Анемподист Ивановиһы кытта билсибитим диэхпин сөп. Учууталым кэпсиир кэмигэр харахтара уутуйдар эрэ сүрэҕим ыалдьарын билигин даҕаны умнубаппын. Улуу суруйааччыга Алампаҕа үтүө сыһыаным, санааларым ити кэмнэртэн үөскээбитэ.
Үлэм соруга буолбута
1977 сыл бэс ыйын биир үтүө күнүгэр, Чөркөөхтөөҕү политическэй сыылка музейа тутулла турар кэмигэр, Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон көҕүлээһининэн Уваров Иннокентий Алексеевиһы кытта кэпсэтии кэнниттэн миэхэ, культура отделын сэбиэдиссэйигэр, А.Е.Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөйү, А.И.Софронов-Алампаны, Н.Д.Неустроевы үйэтитии, кинилэр көмүс уҥуохтарын көрдөөһүн — күннээҕи үлэм сыалын-соругун быһыытынан турбута.
Д.К.Сивцев сорудаҕынан Дьохсоҕон нэһилиэгин баһылыга Арылахова Галина Егоровналыын А.И.Софронов – Алампа сайыымпатын Куобах Буһарбыкка көһөрөн таһаарыыны тэрийбиппит. Чөркөөх музейын коллективын эр дьонун күүһүнэн Алампа сайыымпатын көтүрэн биэрбиппит. Ону Дьохсоҕон нэһилиэгин дьоно Куобах Буһарбыкка таһааран хомуйан туруорбуттара. Ити сайыымпа иһигэр А.И.Софронов олоҕун үлэтин туһунан анал биэс стендэни оҥорон туруорбуппут. А.И.Софроновка куорат кылабыыһатыгар туруоруллубут надгробнай пааматынньыгы (матырыйаала мрамор) Чөркөөх музейын эр дьоно Дмитрий Таппыров, Алексей Тарбахов, Михаил Охотин, Айсен Богатырев, Федор Павлов көмөлөрүнэн Куобах Буһарбыкка таһааран туруорбуппут.
Ытык Күөлтэн А.И.Софронов аатынан орто оскуола учууталлара уонна Чөркөөхтөөҕү политсыылка музейын эр дьонун көмөлөрүнэн, «Тааттаавтодор» тэрилтэ салайааччыта Иван Иванович Бочонин сүбэтинэн, киниэхэ баар Алампа дьоно аах аттарын сөрүүкэтэр көнүүһүнэлэрин хаартыскатыттан үтүгүннэрэн көнүүһүнэ оҥорбуппут.
“»Саха литературатын историятын сырдатыыга тахсыбыт буржуазнай-националистическай токурутуулар» тустарынан БСК(б)П саха уобаластааҕы комитетын бюротун 1952 сыл олунньу 6 күнүнээҕи уурааҕа өр сыллар усталарыгар көтүллүбэккэ, идеологическай уонна айар үлэҕэ улахан хоромньуну аҕалбыта”, — диэн В.А.Протодьяконов – Кулантай 2002с. «Байанай » диэн кинигэтигэр сөпкө суруйан турар.
Онон аҕа табаарыстарым И.А.Уваров, Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон баҕаларын толорууга – үс реалист суруйааччыбыт, биир дойдулаахтарбыт көмүс уҥуохтарын булан дойдуларыгар аҕалыыга бэйэм кыахпынан, баҕабынан ылсыбытым. Ордук А.И.Софронов — Алампа көмүс уҥуоҕун көһөрүүгэ, 1977 сылтан ыла элбэх дьылбын ыыппыппын билинэбин. Саха сирин маҥнайгы Президенэ Михаил Ефимович Николаев салайыаҕыттан ыла саха норуотун үс реалист суруйааччыларыгар сыһыан тосту үчүгэй өттүгэр уларыйбыта. Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон уонна бастакы президеммыит М.Е.Николаев бэйэ-бэйэлэрин олус өйдөһөллөрө. Ордук үйэтитии, саха историятын баарынан көрдөрүү, Россия норуоттарын кытары сахалар доҕордоһууларын боппуруостарыгар Михаил Ефимович уонна Суорун Омоллоон биир көрүүлээхтэр этэ.
Туруорсуу, кэпсэтии
Саха Республикатыгар миниистиринэн Андрей Саввич Борисов, Республикатааҕы пааматынньыктары харыстыыр департамеҥҥа салайааччынан Гаврил Михайлович Терентьев үлэлиэхтэриттэн ыла Анемподист Иванович Софронов уҥуоҕун Тааттаҕа таһаарыы боппуруоһа өйөнүллэр буолбута. Тааттаҕа баһылыгынан Протодьяконов Михаил Александрович үлэлиир кэмигэр Анемподист Иванович көмүс уҥуоҕун төрөөбүт улууһугар, Хадаайы музейыгар аҕалыы боппуруоһугар нэһилиэнньэни кытта сүбэлэһии күүскэ тэриллибитэ. Онон улууһум баһылыгын сүбэтинэн, дьаһалынан, Дьохсоҕон нэһилиэгин баһылыгынаан Винокуров Гаврил Гаврильевичтыын, нэһилиэк ветераннарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинээн Бочонин Иван Ивановичтыын Алампа дьиҥнээх уҥуоҕун Дьокуускайтан дойдутугар аҕалыы боппуруоһун нэһилиэк ветераннарын сэбиэтигэр уонна нэһилиэк депутаттарын сессиятыгар дьүүллэһиини,анал уураахтарынан өйөбүллэри ылыыны ситиспиппит.
Мантан салгыы улууһум баһылыга Михаил Александрович моой арҕас ылсан, Култуура министиэристибэтин уонна республикатааҕы пааматынньыктары харыстыыр департамент сөбүлэҥнэрин ситиспитэ. Михаил Александрович миигин иккитэ Москваҕа бу боппуруоһу быһаарыыга командировкалаан турар. Маҥнайгы командировкабар Култуура Министерствотыгар нэдиэлэ курдук кэмҥэ култуурабыт специалистарын кытта үлэлээбитим, быһаарсыбытым. Иккис сырыыбар Михаил Александровичтыын Култуура Министерствотыгар миниистир солбуйааччытыгар мунньах анатан, А.И.Софронов көмүс уҥуоҕун Тааттаҕа көһөрүүгэ көҥүлү ылбыппыт.
Алампа уҥуоҕун көһөрүү
Мин, сурах хоту, Бүлүү суолунааҕы киэҥ, кырдьаҕас кылабыыһаҕа А.И.Софронов уҥуоҕун көрдөөн булбаппыттан дьаахханан, сэрэнэн, биир дойдулаахпар, тыл үөрэхтээҕэ Протодьяконов Василий Никитичка тиийэн, тылбын ылыннаран, ити кылабыыһаттан тиийэн чаастан ордук көрдөөн Алампа уҥуоҕун көмүллүбүт сирин нэһиилэ буллубут. Дьиҥэр ким да булан тиийбэт сиригэр кубулуйбута ырааппыт сиригэр сытара. Хата, киһитэ Василий Никитич буолан булбута.
Аны Алампа көмүс уҥуоҕун иинтэн орооһун үлэтин-хамнаһын, оччолорго «Үтүө дьыала» республикатааҕы тэрилтэтин салайааччы Иван Софронович Емельянов салайбыта. Түүнү быһа паяльнай лаампанан мууска тоҥмут хоруобу араарыыга, хоруоп иһинээҕи ууну ириэрэн Алампа көмүс уҥуоҕун арааран саҥа хоруопка угууга тиийэ археолог Сергейдиин сынньанар диэни билбэккэ үлэлээбиттэрэ. Мин уопсай салалтаҕа үлэлээбитим.
Тааттаттан киирбит биригээдэ уолаттарын, түүннэри итиннэ үлэлээччилэргэ уот тутааччы, инструмент биэрээччи быһыытынан, иин иһигэр муспут буору, мууһу, ууну таһаарыыга үлэлэппитим. Салайааччыларбыт түүн 11-12 чаастарга диэри көмөлөһөн, сүбэ-саргы буолан, палатка уонна электростанция булан биэрэн баран дьиэлээбиттэрэ. Түүнү быһа үлэлээн, сарсыарда 3 ч 30 диэки хоруобу ириэрэн, Анемподист Иванович көмүс уҥуоҕун техническэй куулга сөрөөн таһааран саҥа хоруопка оннун булларбыппыт.
Анемподист Иванович көмүс уҥуоҕун П.А.Ойуунускайдаах көмпүт ииннэрин үрдүгэр «Манна А.И.Софронов уҥуоҕа көмүллүбүт сирэ. Мантан Тааттаҕа көһөрдүбүт» диэн суруктаах, оччолорго Тааттаҕа култуура салайааччыта Афанасий Лопатин оҥорбут бэлиэтин туруорбуппут.
Күн үөһэ ойбутун кэннэ хоруоптаах киһини кыараҕас сирдэринэн эрийэ-буруйа тутан, көтөхтөрөн, сороҕор төрүт да илиини өрө тутан (анньан) көтөҕөн, кылабыыһаттан таһааран, дойдутун – тапталлаах Тааттатын диэки айаҥҥа туруммуппут.
Былаан быһыытынан кини суолун адьас көнө оҥоро сатаабыппыт. Арай Алампа үлэлээбит Саха тыйаатырын иннигэр кылгастык тохтотон ааспыппыт. Анемподист Ивановиһы иинтэн орооһун үлэтэ саҕаланыаҕыттан отец Сергей арыалласпыта, онтон паромҥа киириигэ Владыка Роман бэйэтинэн кэлэн Тааттаҕа Хадаайыга диэри арыаллаабыта.
Хадаайыга саҥа иини архитектор Моттуев Николай Леонтьевич биригээдэтэ бэлэмнээбит этэ. Владыка Роман Анемподист Иванович уҥуоҕун Хадаайыга таҥара дьиэтигэр биир күн хонноруу кэнниттэн, анал сулууспа (панихида) ыыппыта уонна Ийэ буоругар (ииҥҥэ) Анемподист Иванович Софронов көмүс уҥуохтарын хоруобун ууруор диэри арыаллаабыта.
Анемподист Иванович Тааттаҕа көмүллүбүт сиригэр өйдүбүнньүк пааматынньыгы Таатта улууһун баһылыга Протодьяконов Михаил Александрович тус бэйэтэ бырайыактаһан, хонтуруоллаан, үбүн булан, үйэлээх гына скульптор Сивцев Василий Яковлевичка оҥотторбута.
Түмүккэ
Ити ыытыллыбыт үлэлэргэ — суруйааччы аймахтарыттан көҥүл көрдөһүүттэн, алгыһыттан саҕалаан Дьохсоҕон нэһилиэгин , Таатта улууһун кырдьаҕастарын туруорсууларынан Анемподист Иванович Софронов көмүс уҥуоҕун дойдутугар аҕалан олоҕун дьиҥнээхтик булларыыга — сүрүннээн тэрийбит дьоннортон биирдэстэрэ буолабын диэхпин сөп.
Учууталларым Надежда Федоровна Габышева, Иннокентий Алексеевич Уваров уонна Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон: «Анемподист Иванович көмүс уҥуоҕун дойдутугар таһааран «уурбут» киһи төһө эрэ кини дууһата уоскуйуо этэй » – диэн ытык баҕаларын толорууга бэйэм кыахпынан үлэни- хамнаһы ыытыһан кэлбит эбиппин! Учууталларым баҕалара олоххо киириитигэр сүрүннэспит, сүүрбүт-көппүт, көҕүлээбит эбиппин!
Суруйдум Николай Ефимович ПОПОВ,
“Бочуот знага”, “Доҕордоһуу” орденнар кавалердара,
Таатта улууһун Бочуоттаах олохтооҕо,
СӨ Норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Алтынньы 9 күнэ 2025 с. Ытык-Күөл сэлиэнньэтэ.
Бэчээккэ бэлэмнээтэ Изабелла Жерготова.