Николаев Алексей Николаевич — СӨ ветеринариятын туйгуна, СӨ култууратын туйгуна, култуура ветерана, 2023 с. Өймөкөөҥҥө ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын муҥутуур кыайыылааҕа, 2024 с. СӨ Ил Дарханын стипендиата, “Олоҥхо айана” бырайыак уһуйааччыта.
Николаевтар дьиэлэригэр радиолаҕа пластинка угулунна да аптаах, алыптаах олоҥхо ырыата-тойуга кутулла түһэрэ. Тоҕустаах Өлүөскэ оҕо-оҕо курдук эдьиийдэрин эккирэтиһэ, убайынаан оонньуу, ардыгар балыстарын кытта бодьуустаһа да сырыттар, дөрүн-дөрүн иһийэн, кылыһахтаах ырыаны сэргээн истэн ылара. Ийэлээх аҕата олоҥхо тылын-өһүн ырытан, сирэйдиин-харахтыын сырдаан сэһэргэһэллэрэ өйүгэр суураллыбаттыы хатаммыт оҕо саас дьоллоох түгэнэ. Оччолорго радиолаттан кутуллар дьикти дорҕоон Өлүөскэ олоҕун оһуорун түсчүтэ буолуоҕун уолчаан сэрэйбэт этэ…
Оҕо саас
Алексей киинэ түспүт сирэ – Дьохсоҕон нэһилиэгэ. Ыам ыйын саҕана Николаевтар дьиэ кэргэҥҥэ төрдүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Дьохсоҕон — ийэтин Мария Ильинична Николаева (Бетюнова) дойдута. Аҕалара Николаев Николай Алексеевич буҕаалтыр идэлээх буолан, үлэтин ирдэбилинэн оҕолоро кыраларыгар хаста да көспүттэрэ. 1970 сыллаахха совхоз Чычымахтааҕы отделениетыгар буҕаалтарынан ананан, онно дьиэ-уот туттан олохсуйа хаалбыттара.
Өлүөскэ кыра эрдэҕиттэн кыылы-сүөлү олус сөбүлүүр, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ улааппыт тыа сирин оҕото үлэҕэ-хамнаска сыстаҕас буола улааппыта. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр сэмэй уолчаан ыллыах-туойуох сибикитэ соччо биллибэт этэ. Бэһис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына учуутала Елена Ивановна Софронова оскуола бырагырааматыгар баар “Эрчимэн Бэргэн” диэн олоҥхону үөрэтэллэригэр, бухатыыр “биэс былас биэкэйэр бииллээх” дии-дии илиитинэн кээмэйин ойуулаан көрдөрбүтэ уол хараҕар олорон хаалбыт.
Киһи олоҕо, чахчы, өйдөбүллэртэн турар. Оннук биир умнуллубат түгэн – Чычымахха аатырбыт артыыс, олоҥхоһут Гаврил Колесов гастролуу кэлиитэ буолбут. Улахан артыыһы илэ көрөөрү, кини мааны куолаһын эт кулгаахтарынан истээри нэһилиэк дьоно таҥара дьиэтигэр тоҕуоруһа мустубуттар. Тыа дьоно көрдөхтөрүнэ, култуура киһитэ таҥастыын-саптыын, көрөрдүүн-истэрдиин, туттардыын-хаптардыын ураты этэ. Бэйэтигэр барсар кугас дьүһүннээх көстүүмүн кэтэн, дьон иннигэр тахсан ыллаан-туойан, саҥаран-иҥэрэн, сыыйа итийэн-кутуйан олоҥхоттон быһа тардан толорон 1,5 – 2 чаас устата кэнсиэрдээн, көрөөччүлэр ытыстарын тыаһа өр кэмҥэ уҕараабатах. Өлүөскэ кыра эрдэҕиттэн били пластинкаттан истибит куолаһын билэн, бэрт уһун кэнсиэри харыс да хамсаабакка олус болҕомтолохтук көрбүтүн өйдүүр.
Устудьуон кэмнэрим
Кыра сылдьан ырыаһыт буолуом диирбин дьонум боболлор этэ. Оскуоланы бүтэрэн баран совхозка үлэлээбитим, онтон аармыйаҕа баран кэлбитим. Харбалаахтааҕы СПТУ-18 ветеринар-оператор идэтигэр киирэн үөрэммитим. 1988 сыллаахха үөрэхпин бүтэриэхпиттэн дойдубар ветучаастакка идэбинэн үлэлээбитим. 2000 с. Александра Иннокентьевна ыҥырыытынан ДьТХА-ҕа үөрэххэ киирбитим. Устудьуоннуур кэмнэрбэр үөрэҕим таһынан оһуокайга дьарыктанан, Амгаяна ыҥырыытынан “Тойук” фольклорнай ансаамбылга киирэн, биир эйгэлээхтэрбин кытта үгүстүк алтыспытым, алгыска үөрэммитим.
2005 сыллаахха үөрэхпин бүтэрэн, Ытык Күөллээҕи ветеринарнай учаастакка сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлии кэлбитим. Талан ылбыт идэбэр олус бэриниилээхпин. Уопсайынан кыыл-сүөл ыаһахтаах киһибин. Өр кэмҥэ сүөһү көрбөтөхпүнэ моһуогурабын. Кыыллар тугу саныылларын билэр курдукпун. Кинилэр да миигин билэллэр, – диэн Алексей санаатын үллэстэр.
Хотуурдаах ырыаһыт
Алексей оҕо сылдьан синньигэс куоластааҕыттан кыбыстар эбит. Эдьиийин ырыанньыгын ойутан таһааран, дьиэтигэр доргуччу ыллыыр буола сылдьыбыт. Онтон ыччат сааһыгар доҕотторо көрдөһөн, дьээбэлэнэн оһуокай таһаарар, тойуктуур буолбут. Убайа балтын сыбаайбатыгар туой да туой диэн хаайан туойдарбыт, кэлин бэйэтин сыбаайбатыгар тамадалатан суолун арыйбыт.
Ветеринардыы сылдьан, сыыйа ыччаттары кытта бодоруһан, туойан барбыт. Ону истэн оччолорго кулуупка үлэлиир Игорь Петрович Неустроев, Анисья Григорьевна Алексеева уолу ыҥыран ыллатар буолбуттар. Оннук сылдьан култуура эйгэтигэр ыксалаһан, биир да нэһилиэк тэрээһинэ, фестиваль кинитэ суох ыытыллыбат буолбут.
Фольклор эйгэтигэр бастакы уһуйааччынан миэхэ Анна Николаевна Канаева буолар. Кини кылыһаҕы арааран истэрэ, ийэ кылыһах искиттэн тахсыахтаах диэн үөрэппитэ. Елена Терентьевна Большакова ийэтэ Өлөөнө эмээхсин ыһыахха туойарын истэн, кини ис иһиттэн тахсар ийэ кылыһаҕар ымсыыран турардаахпын.
Өссө биир түгэни ахтан ааһыахпын баҕарабын. Биирдэ сайын хойукка диэри от охсон баран дьиэбэр тахсан истэхпинэ, Анна Николаевнаны видеоҕа уста сылдьар Кыталык Уйбаан тохтотон, хотуурбун сүктэрбитинэн ырыа ыллатан устубута. Ол түгэни умна быһыытыйбытым кэннэ, биирдэ куорат ыһыаҕар сырыттахпына, арай иннибэр ийэтин кытта сиэттиһэн баран хааман иһэр кырачаан оҕо эргиллэ-эргиллэ миигин одуулаһар уонна “Ийээ, бу били хотуурдаах ырыаһыт уол дии!” диэн саҥа аллайар. Онон сабаҕалаатахха, ол видео норуокка тарҕаммыт эбит.
Олоҥхоҕо маҥнайгы хардыылар
Аан бастакынан олоҥхону бөлөҕүнэн толорууга СӨ култууратын туйгуна, театр режиссера Елизавета Анисимовна Хатылыкова ыҥырыытынан “Кылыһах” бөлөҕү кытта Петр Решетников – Көһөҥө Бүөтүр, Данил Максимов, Алексей Николаев буоланнар “Уруйдан улуу олоҥхо” куонкуруска кыттыыны ылбыттара. Онно Алексей Уордаах кымньыылаах Уордайа Хаан оруолун толорбут. Арай киириэхтээх сиригэр киирбэтэ, кэтэс – мэлигир, кэтэс – мэлигир. Кэпсээнньит Петр Егорович түмүктүөн иннинэ эргиллэн көрөн, көтүппүтүн сэрэйэн, эрийэ баттаан син биир ыллаппыт. Алексей оннук Ийэ олоҥхоһуту кытта олоҥхолоон турардаах. Оттон “Кылыһах” фольклорнай бөлөҕү кытта тэрээһиннэргэ кыттыыта инэн эрэ муҥурдамматаҕа. Кэнчээри Ивановна Собакина ыҥырыытынан хас даҕаны төгүл араас тэрээһиннэргэ, циркаҕа тиийэ киирэн олоҥхолообуттара:
Соҕотоҕун толорууга холонорбор Ойуунускай “Ньургун Боотуруттан” саҕалаабытым. Оттон Мария Андросова – Ионова “Күл-Күл Бөҕө оҕонньор, Силирикээн эмээхсин икки” олоҥхотун үөрэтэ сатаабытым сатаммата. Миэхэ тэтимэ сөп түбэспэт. Олоҥхо олоҥхо атын тэтимнээх эбит. Холобур, П.А.Ойуунускай “Ньургун Боотура” лабыгыраччы ааҕыллар, Көһөҥө Бүөтүр олоҥхолоро — намыыннык, Дарбыан Дабыыдап “Тойон Ньургуна” – тэтимнээх соҕустук. Күн бүгүн уопсайа 6-7 олоҥхону билэбин.
Ситиһиилэр
Олоҥхо эйгэтэ Алексейы үгүс үтүө дьону кытта булуһуннарда, алтыһыннарда. Олортон биирдэстэрэ Раиса Маркова буолар. Олус үлэһит, энтузиаст, учуутал идэлээх Раиса Семеновна Ытык Күөлгэ олоҥхо хамсааһынын төрүттэспит дьоннортон биирдэстэрэ, “Удьурҕай – 2” бөлөх тэрийээччитэ, уһуйааччыта.
“Удьурҕайдар” кэмигэр олус айымньылаахтык үлэлээбиппит, элбэх куонкурустарга инники миэстэни ылаттаабыппыт. Онтон кэлин Людмила Цой көҕүлээһининэн тэриллибит, нэһилиэк бастыҥнарын түмпүт “Дьолуо” бөлөххө киирбитим. Бу бөлөҕүнэн араас таһымнаах куонкурустарга кыттан, ситиһиибит үгүс. Быыһыгар төрөөбүт нэһилиэгим Чычымах олоҥхоһуттарын дьарыктыыбын. Тааттатааҕы народнай тыйаатыр режиссера Валентина Бурнашевалыын эмиэ олус айымньылаахтык үлэлээн, Францияҕа тиийэ кыттан кэлбиппит.
Бүгүҥҥү күҥҥэ саамай улахан ситиһиим – Өймөкөөҥҥө ыытыллыбыт республикатааҕы Олоҥхо ыһыаҕар Гран-при аатын ылбытым буолар. Онон, түгэнинэн туһанан, Өймөкөөн улууһун ыалдьытымсах дьонугар -сэргэтигэр махталбын тиэрдэбин.
Киһи төһөнөн элбэхтэ кыттар да, соччонон атын дьону истэн уопутурар, арыллар, эйгэҕэ киирэр. Дьүүллүүр сүбэ этиитин истэн итэҕэһин-быһаҕаһын туоратар. Саха биллиилээх музыковеда Аиза Решетникова наһа үчүгэйдик быһаарар, олус сөптөөх сүбэлэри биэрэр этэ. Холобур, аллараа дойду дьоруойдарын ырыаларыгар кылыһах да, дьиэрэтии да иһиллиэ суохтаах диэн этиитин кытта олох сөпсөһөбүн.
Эйгэ тардыыта
Алексей талан ылбыт идэтинэн Чычымахха ветеринарынан үлэлээн, күн бүгүн бочуоттаах сынньалаҥҥа олорон, оҕо эрдэҕиттэн абылаппыт эйгэтигэр – олоҥхону толорууга утумнаахтык дьарыктанар.
Олоҥхону үөрэтэрбэр бастаан утаа нойосуустуубун. Онно эбии оҕо сааспыттан илдьэ сылдьар Гаврил Колесов пластинкатын хараҕым харатын курдук харыстаан, сэрэнэн-сэрэнэн радиолабын холбоон кэмиттэн кэмигэр истэбин. Өр олоҥхолооботохпуна тууйуллан барабын.
Тааттаҕа олоҥхоһуттар түмсэр, ыксаабакка, күрэс былдьаспакка бэйэ бэйэни истиһэр, ырытыһар эйгэбит тиийбэт дии саныыбын.
Истэ үөрэниэххэ наада. Өбүгэлэрбит истэн үөрэнэллэр эбит. Мин сөбүлээн истэр олоҥхоһуттарым – Валентин Исаков, Виталий Никифоров, Гаврил Менкяров уонна Сусанна Лазарева буолаллар. Киһи кинилэр олоҥхолорун төһө да кэм устата истэ олоруох курдук. Олоҥхо эйгэлээх дьоҥҥо саамай күүтүүлээх, кэтэһиилээх тэрээһиммит – республикатааҕы Олоҥхо ыһыаҕа буолар. Ыһыахтан ыһыахха диэри саҥа соруктары ылынан үлэлиигин, үүнэҕин-сайдаҕын, эйгэҕэр сылдьаҕын.
Кэнники сылларга “Олоҥхо суолунан айан” диэн Акулина Михайловна Егасова – Дьохсоҕон Кыыһа бырайыагынан үһүө буолан (А.М.Егасова, Р.С.Маркова, А.Н.Алексеев) улуустары кэрийэн олоҥхоҕо үөрэх ыытабыт, лааҕыр тэрийэбит. Олоҥхо ыһыаҕын кылаан кыайыылаахтара үһүс сылын республикатааҕы “Хомуур олоҥхо” тэрээһинигэр кыттабыт. Манна барытыгар үлэбитин сүрүннүүр, өйөбүл-тирэх буолар, иилээн-салайан биэрэр киһибит улуустааҕы норуот айымньытын дьиэтин фольклорга специалиһа Майя Гаврильевна Егороваҕа барҕа махталлаахпыт.
Алексей Николаев олоҥхолоон бардаҕына, хааһахтан хостоон эрэр курдук баай тыла тохтообокко кутуллан, бииртэн биир уобарас хараххар ойууланан, тыыннаҕамыйан көстөн кэлэр, туойар тойуга, ыллыыр ырыата арыт бытааран налыйан, сороҕор тэтимирэн, күүһүрэн, истээччини ыгылыппакка, ураты турукка киллэрэр дьиктилээх.
Галина ПОЛУСКИНА.