Суруналыыс атаҕа ханна-ханна тиийбэтэҕэй? Хонтуораҕа хончойон олорон, эмискэ тайҕа түгэҕэр күөстүү оргуйар үлэни сырдата ойбуппутун билбэккэ да хааллыбыт.
«Синергия Арктики» бырайыак чэрчитинэн «АрктикТелеком» хампаанньа 2026 сыллаахха Өлүөхүмэ, Кэбээйи, Таатта уонна Томпо улуустарыгар ВОЛС (оптоволокно) тардыытыгар үлэни ыыта сылдьар.
Таатта улууһугар нэһилиэктэргэ оптоволокно тардыыта 2017 сылтан саҕаланан, быйыл түмүктүүр түһүмэҕэр кэлбит. Ол курдук, бүтэһик туочукаҕа – Хара Алдан нэһилиэгэр ситими тардыы үлэтэ хайдах бара турарын илэ харахпытынан көрөөрү, «АрктикТелеком» хампаанньа салалтатын кытта эрдэттэн кэпсэтэн, миэстэтигэр ыытылла турар үлэни хонтуруоллуур специалистары кытта командировкаҕа айаннаатыбыт.
Сэрэдэҕэ былааннаммыт командировканы, үлэ ыытыллар бэрээдэгин кэһимээри, оптуорунньук күн эбиэт кэннэ көһөрөммүт, 15.00 чаас ааһыыта айаҥҥа туруннубут. «АрктикТелеком» хампаанньа Тааттатааҕы территориальнай сибээс узелын инженерэ Никита Кузьмин салалтатыгар киирэн, кини тус массыынатыгар олорон Уус Таатта диэки айан аартыгын арыйдыбыт. Ытык Күөлтэн тахсыыбытыгар халлааммыт ыанньыйбыт көрүҥнээх хараҥа былыттарынан бүрүллэн, ибир-самыр таммалаан барда. Ону ол диэбэккэ Никита Николаевич сэргэх кэпсээнин истэн айан уһунун билбэккэ да хааллыбыт.
— Аармыйаттан кэлэн баран Дьокуускайдааҕы сибээс техникумугар үөрэнэн, үлэбин 1983 сыллаахха Ленскэйдээҕи ЭТУС-ка (эскплуатационный технический узел связи) саҕалаабытым. 1984 сыллаахха Тааттаҕа РРТПЦ тэрилтэҕэ үлэҕэ киирбитим. Онно сылдьан, Новосибирскайдааҕы электротехническэй сибээс институтун Хабаровскайдааҕы филиалыгар “космическая связь” диэн идэҕэ кэтэхтэн үөрэххэ киирбитим. Икки үйэ кирбиитигэр, сибээс сайдыытын бары түһүмэҕэр үлэлээтим, күн бүгүн да бу эйгэҕэ тэппит атахпын кубулуппакка үлэлии-хамныы сылдьабын. Быйыл саас республика күнүн көрсө Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаев илиититтэн “Саха Өрөспүүбүлүкэтин сибээһин үтүөлээх үлэһитэ” диэн үрдүкү наҕарааданы туппутум. «АрктикТелеком» хампаанньа Тааттатааҕы территориальнай сибээс узелыгар бэһиэ буолан үлэлиибит. Начальникпыт Иван Иванович Барбасытов – улахан уопуттаах, үрдүк категориялаах специалист, “Человек труда” үрдүкү наҕараада хаһаайына. Мин (иккис категориялаах инженер), 1 категориялаах инженер Дмитрий Николаевич Баишев, инженер Петр Иннокентьевич Трифонов, старшай электромеханик Степан Максимович Михайлов буолан былааннаммыт үлэни барытын кэмигэр оҥоробут. Улууска телевидение, араадьыйа ситимин көрөбүт-истэбит, түргэн интернет, спутниковай уонна кабельнай сибээс саҥа технологияларынан дьарыктанабыт үгүстүк командировкага сылдьабыт.
Билигин бу «Синергия Арктики» бырайыак чэрчитинэн «АрктикТелеком» хампаанньа иһинэн ыытыллар ВОЛС (оптоволокно) линиятын тардыыны хонтуруоллааһыҥҥа эппиэтинэстээхпит. Кэмиттэн кэммигэр миэстэтигэр тиийэн, бэдэрээччик оҥорбут үлэтин көрөбүт-истэбит, хаачыстыбатын хонтуруоллуубут, барытын хаартыскаҕа түһэрэн оччуот ыытабыт.
Аара суолга айылҕабыт барҕа баайыттан көрдөрдө – икки төгүллээн туртастар суолбутун туораан, ойуоккалаан аастылар. Хаххан оргууй тэлээрэ көтөн, үрдүк тииккэ тиийэн олордо. Уус Тааттаҕа тиийиибитигэр халлааммыт көнөн, күммүт чаҕылыччы тыган, тыала-күүһэ уоскуйда. Салҕыы айанныыр суолбут тыа быыһынан буолан, кэннибититтэн иһэр «АрктикТелеком» хампаанньа массыынатын күүттүбүт. Никита Николаевич ол кэмҥэ тустаах үлэтин оҥорон, оптоволокно кабелэ тардылларыгр анаан бөһүөлэк иһигэр турбут остуолбалары кэрийэн көрдө, бөһүөлэк таһыттан кабель сир анныгар киирэн барбытын оччуокка анаан хаартыскаҕа түһэрдэ.
Үлэ дьоно, өйүөтэ суох кэлэммит Уус Таатта маҕаһыыныттан ас-үөл атыылаһан, кэтэһэр кэммитигэр үссэнэн, салҕыы үлэлииргэ ох курдук оҥоһуннубут. Өр өтөр буолбакка сырыыны сылдьыбыт көрүҥнээх УАЗ фермеринэн инженер Петр Трифонов уонна электромеханик Степан Михайлов тиийэн кэллилэр. Массыынабытын уларытан, бастаан оптоволокно Тааттаны туоруур сирин тиийэн көрдүбүт.
Уус Тааттаттан кабель сир аннынан кэлэн баран, үрэҕи салгынынан остуолбаттан остуолбаҕа туораабыт. Үрэҕи кэстэрэн туоруурга холонон баран, уута эбиллибитин көрөн эргийэ айаннаатыбыт. Бөһүөлэк кытыытыгар турар сыбаалканан киирэн, балай да өр үрэҕи кыйа бардыбыт. Өр кэмнээх ардахтар кэннэ буолан, эрдэттэн да дириҥ кальялардаах тыа суола өссө алдьанан, массыынабыт иҥнэл-таҥнал түһэн, быыһыгар өрө көтүтэн, тутуспакка олорор айанньыт эчэйэр сырыыта буолла. Уус Тааттаҕа бу кэмҥэ уот линиятыгар өрөмүөн үлэлэрэ ыытылла сылдьар буолан, уоттара да, суотабай сибээстэрэ да суоҕа. Онон тиийиэхтээх дьоммутун кытта сибээстэспэккэ, барбыт суолларын батыһан айаннаатыбыт. Сибээс үлэһиттэрэ маннык сылдьа үөрүйэх дьон, тимир көлөнү харса суох муоһалаан, уруулларын биир кэм араастан эрийэ тутан тиийиэхтээх сирбитигэр халлаан суһуктуйуута тиийдибит.
Күн сырдыгын баттаһа тиийдэ тиийээт, видеоҕа устан, хаартыскаҕа түһэрэн, миэстэтигэр үлэ хайдах барарын дьоҥҥо тиэрдэр гына матырыйаал хомуйдубут. Оптоволокно ууруутугар уопуттаах Станислав Боппосов салайааччылаах бэдэрээтчит — «Связькомплект» ХЭТ 3 биригээдэнэн үлэли сылдьар эбит. Сорохтор остуолба туруоруутугар, сорохтор матырыйаал тиэйиитигэр-таһыытыгар уонна чопчу кабели тардыыга үлэлииллэрин Станислав Иннокентьевич сиһилии сырдатта.
— «Связькомплект» ХЭТ салайааччыта буолабын. 2024 сылтан оптоволокно тардыытыгар үлэлиибит. Өлүөхүмэ улууһугар Даппарайтан Тээнэҕэ диэри 180-ча км тардыбыппыт. Быйыл сайын эмиэ Өлүөхүмэ улууһугар Абаҕаттан Өлүөхүмэ куоратыгар диэри 34 км кабели көмөн, былааннаммыт үлэни бүтэрдибит. Онтон бу атырдьах ыйыгар Тааттаҕа кэлэн үлэлии сылдьабыт.
Бастаан матырыйаалбытын тастыбыт. 4 км уһуннаах кабеллээх уопсайа 11 устуука катушканы аҕаллыбыт. Бу ый иһинэн кабель көмүүтүн үлэтин бүтэрэр былааннаахпыт, икки “Беларусь” тыраахтарынан үлэли сылдьабыт. Билиҥҥи (атырдьах ыйын 18 күнүнээҕи) туругунан 8 км кабель сиргэ көмүлүннэ. Уопсайа 44 км буолар. Ол иһигэр дэриэбинэлэр истэригэр 1-дии км курдук остуолбанан илдьэбит. Уус Тааттаҕа 35 остуолбаны туруордубут. Хара Алдаҥҥа остуолба туруоруутугар тэҥинэн иккис биригээдэ үлэтин бу күннэргэ саҕалыыр.Үһүс биригээдэ пайка үлэтин оҥоро кэлиэхтээх. Күн бүгүн үс техника туһанылла сылдьар. Сарсыарда 9.00 чаастан үлэбит саҕаланар уонна киэһэ хараҥарыар диэри сылдьабыт. Билигин Уус Тааттаттан үлэлиибит, ырааттахпытына палаткаҕа хонуохтаахпыт, сибээскэ диэн спутниковай төлөпүөннээхпит. Былаан быһыытынан үлэбитин сэтинньи 1 күнүгэр диэри бүтэрэн туттарыахтаахпыт, ону төһө кыалларынан эрдэ бүтэрэ сатыыбыт.
Салҕыы илэ харахпытынан оптоволокно кабелин көмүүтүн үлэтин көрдүбүт. Игнат Иннокентьевич убайынаан Иван Трофимович Боппосовтыын тустаах тыраахтардарыгар олоро түстүлэр да, иннилэрин хоту оргууй айанната турдулар. Бастакы тыраахтар кабеллээх катушканы соһон иһэр, иккис тыраахтар катушкаттан кабелин субуйа тардан, тута сири 70 см дириҥнээхтик алдьатан, онно кабели уган, көмөн иһэр эбит. Сымнаҕас сиргэ тимирбэтин диэн тыраахтардарыгар эбии көлүөһэ ииллиммиттэр. Никита Николаевич быһаарбытынан Баайаҕа үрэххэ тиийиэхтэригэр диэри маннык омоон суолу кыйа бардахтарына айаннара арыый чэпчэки буолуо. Онтон салҕыы түҥ тыа быыһынан, уот линиятын батыһа баралларыгар силис-мутук элбээн, үлэлэрин хаамыыта арыый бытаарыан сөп эбит.
Кэпсэтэн бүтүөхпүтүгэр диэри халлаан лаппа хараҥарда. Үлэ дьоно тыраахтардарынан иннин диэки дьулуруйа турдулар. Биһиги сыалбытын сиппит дьон быһыытынан эмиэ массыынабытыгар киирэн төттөрү айаннаатыбыт. Батылла-батылла да буоллар, түүн үөһэ дьиэбитин буллубут. Суруналыыс буоламмыт, эмиэ биир умнуллубат күнү атаардыбыт, үлэ атын өртүн илэ харахпытынан көрөн, ааҕааччыларбытыгар тиэрдэр сорукпутун толордубут.
Интернет ситимэ хайдахтаах курдук сыранан тардылларын көрөн, судаарыстыба өйөбүлүнэн, үлэһит дьон үтүөтүнэн олох сайдыытын кытта тэҥҥэ хаамсар кыахтанар эбиппит диэн өйдөбүлгэ кэллибит, тустаах дьоҥҥо махтана санаатыбыт. Бу балысхан үлэ «Синергия Арктики» бырайыак чэрчитинэн “АрктикТелеком” компания тус хонтуруолунан ыытыллан, Саха сирин 15 улууһугар, 61 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа 2028 сылга диэри 7000 км тахса оптоволокно (ВОЛС) линията тардыллыахтаах эбит.
Аныгы кэмҥэ, олохпут тэтимэ балысханнык сайдар кэмигэр интернет ситимэ суох олохпут сатаммат буолла. Туох баар эйгэҕэ барытыгар туһанабыт — интернет нөҥүө үөрэнэбит, үлэлиибит, кэпсэтэбит, үүнэбит-сайдабыт, сибээстэһэбит.
Галина ПОЛУСКИНА
Дайаана МИРОНОВА.