Эдэр суруйааччылар Тааттаҕа

Ытык Таатта – литература биһигэ. Ураты тыыннаах улуу сиргэ уйан дууһалаах поэттар, суруйааччылар умсугуйан туран дьулуһар, айар суолга үктэнэллэригэр уот ыла, кыым саҕа кэлэр сирдэрэ буолар.

Ол курдук айылҕабыт барахсан силигилээн, күөх солкоҕо сууланан, үүт тураан үчүгэй күннэргэ Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ уонна сойуус иһинэн үлэлиир эдэр суруйааччылар бөлөхтөрө  онуо буолан Таатта сиригэр ыалдьыттыы сылдьаллар. Бөлөх салайааччыта —  биир дойдулаахпыт, драматург, прозаик, историк Утум Захаров. Эдэр суруйааччылары билиһиннэрэр буоллахха: Валерий Андросов – прозаик; Николай Васильев- Харыйалаах Уола – поэт; Елизавета Мигалкина— поэт; Сардаана Корякина – поэт, прозаик; Римма Крылова- поэт, тылбаасчыт; Анна Колосова – оҕо суруйааччыта; Мария Андреева – поэт; Сюзанна Кондакова – поэт; Наталья Иванова – блогер, поэт, прозаик.

Атырдьах ыйын 3 күнүгэр кинилэри Дьохсоҕон нэһилиэгэр Сырал Тулааһына балаҕаҥҥа көмүлүөк оһоҕу тигинэччи оттон итии үүттээх чэйдээх, сахалыы астаах сандалы тардан көрүстүлэр. Көрсүһүүнүү Дьохсоҕон орто оскуолатын учуутала Татьяна Львовна Попова иилээн-саҕалаан ыытта. Нэһилиэк иһинэн үлэлиир “Куорсун” айар түмсүүттэн аҕа саастаахтара, 80 –нун ааспыт  Валентина Харайданова – Эбээ Валя Өксөкүлээх Өлөксөй “Сүүһүн туолбут эмээхсин ырыатын”, Алампаҕа, Ойуунускайга анабыл хоһооннорун ааҕан иһитиннэрдэ. Суруйааччылар Акулина Егасова, Валентина Пинигина эҕэрдэ тыллары эттилэр. Утум Егорович  кылааһын салайааччыта, айар үлэҕэ кыра сааһыттан сиэтэн киллэрбит, бастакы олугу уурбут убаастыыр учуутала Светлана Климентьевна Архипова эдэр суруйааччыларга алгыс тэҥэ үтүө тыллары анаата.

Маннык көрсүһүүлэр тыа дьонугар олус күндү буолаллар, саҥа сүүрээн, сибиэһэй салгын сайа охсон ааһарыгар тэҥнээх диэххэ сөп. Эдэр суруйааччылары кытта айар үлэ, бырайыак туһунан  кэпсэттим. Бөлөҕү салайан илдьэ кэлбит Утум Захаровтан саҕалыахха.

• Утум Егорович, бу бырайыак туһунан билиһиннэр эрэ.
• Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ уонна сойуус иһинэн үлэлиир эдэр литератордар түмсүүлэрэ буолан, сойуус салайааччыта саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева өйөөһүнүнэн бу сааскыттан былааннаабыт “Айар тылга айан” диэн икки күннээх бырайыагынан улуу убайдарбыт олорбут ытык сирдэрин билсэр сыаллаах айаммытын Тыараһаттан саҕалаатыбыт. Манна Өксөкүлээх Өлөксөй 9 сааһыгар дылы эһэтигэр иитиллибит сиригэр анаан тутуллубут сквергэ сырыттыбыт, салгыы Чөркөөх түмэлин көрдүбүт. Бөлүүн улуу убайбыт Былатыан Ойуунускай төрөөбүт түөлбэтигэр Муҥха Дэлбэрийбиккэ балаакканан хонон турдубут, сарсыарда Тохтобул алааска сырыттыбыт. Онтон манна Дьохсоҕоҥҥо, ол кэннэ улууспут киинин Ытык Күөлү көрүөхпүт.Салгыы Амма диэки айанныыр санаалаахпыт.

Хоһоон хонуутугар киэҥник хардылаан  тэтимнээхтик хааман киирбит эдэр поэт Николай Васильев — Харыйалаах Уолуттан “хоһоон диэн кырдьык” этиитин суолтатын ыйыттым:

• Мин тыа киһитэбин. Киһи барахсан ардыгар дьиҥнээҕи кистиэн сөп, ол харахпар көстүмүөн сөп. Ол эрээри мунньуллубут кистэлэҥ санаам, үөрүүм, хомолтом хоһооммор тоҕо тэбэн тахсар. Хоһооннорбор мин дьиҥнээхпин, илэ бэйэбинэн. Ол иһин хоһоон кырдьык буолуохтаах дии саныыбын.
• Тоҕо хоһоон курдук уустук жанры талбыккыный, эр киһилии толкуйга ордук сөп түбэһэр дуу, биитэр аҕыйах тылынан үгүһү этэн ааҕааччыга анаарарыгар кыах биэрэр диэн дуу?
• Тута хоруйдуурга уустук ыйытыы, мин бэйэбин араас жанрга холонон көрдүм, кэпсээҥҥэ, хоһоонунан прозаҕа. Ол эрээри кыра эрдэхпиттэн ордук хоһоону чугастык ылынабын, онно иэйиибин толору таһаарар кыахтаах эбиппин.

Биир дойдулаахпыт Баайаҕаттан төрүттээх Валерий Андросов идэтинэн быыһыыр сулууспа үлэһитэ, быйыл Саха сирин суруйааччыларын сойууһугар киирбитэ. Кини ордук алтынньыттан саҥа дьылга диэри тыаҕа бултуу сылдьар кэмигэр айымньыларын суруйар. Сыл устата ол суруйууларын көннөрөр, ааҕааччыга анаан бэлэмниир эбит. Кини билигин “Нить жизни” диэн муммут дьоҥҥо сүбэ методичка таһаарбыт. Манна көс эбэҥки омуктар — табаһыттар, булчуттар тыаҕа хайдах сирдэтэн муммакка сылдьар ураты ньымаларын ойуулаан күннээҕи олоххо олус туһалаах үрүксээк, ыстаан сиэбигэр укта сылдьар кыра кинигэтэ 2 тыһ. экземплярынан тахсыбыт. Бу кинигэни булан ааҕаргытыгар сүбэлиибин.

Социальнай ситимтэн билэр киһибит, ыаллыы Чурапчыттан төрүттээх  үгүс киһини үрдүккэ кынаттаабыт “Я выбираю жизнь” кинигэ ааптара Наталья Иванова уустук соҕус ыйытыыларбар сүрдээх судургу тылынан, киһиэхэ тиийимтиэ хоруйдаах буолан биэрдэ.

• Киһи олоҕун тосту уларытыан сөбүн эн холобургар көрүөххэ сөп, ханнык хаачыстыба онно төһүү күүс буоларый, ситиһиилээх киһи буоларга үс күлүүс тыллары ханныктары ааттыаҥ этэй?
• Киһи олоҕун холкутук уларытар эбит. Ол эбэтэр бэйэҕин уларытыаххын сөп. Манна улахан күүстээх санаа буолбакка, кыраттан саҕалаан сыалгар чопчу тиийэргэр тохтообокко дьаныардаахтык иннин диэки баран иһиэххэ наада. Ситиһиилээх киһи буоларга аан бастаан итэҕэйии, үлүһүйүү уонна дьулуур сүрүн өйдөбүллэр, тирэх тыллар дии саныыбын.

Наталья кинигэтин иккис чааһа тахсыахтаах эбит, эрэнэ күүтэбит.

Сардаана Корякина “Күтүөккэ хомолто”, “Кимиэхэ да этимэ” кинигэлэр ааптардара, дьиҥ олоххо буолбут түбэлтэлэри суруйар эдэр прозаик. Маҥнайгы айымньытын хайдах суруйбутун туһунан маннык хоруйдуур:

• “Күтүөккэ хомолто” диэн сэһэн прототибын туһунан биир сайын билэр киһибиттэн истибитим. Бу киһи олоҕун устуоруйатын сүрэхпэр чугастык ылынан, ытырыктата санаан, өр испэр буһаран, дьон хайдах ылыныай диэн толкуйдаан, айымньы гынан таһаарбытым. Бу сэһэҥҥэ күүстээх санаалаах, огдообо хаалбыт эр киһи туһунан кэпсэнэр. Кини олох ыарахаттарын туораан дьоллоох олоххо тиийэр. Сырдык үтүө киһи буолан, дьоҥҥо кыһалҕалаах олоҕун көрдөрбөт. Маннык эр дьон биһиги аттыбытыгар бааллар.
• Эдэр киһиэхэ ыарахан соҕус тиэмэни арыйбыт эбиккин дии?
• Мин испэр тууйуллубут санаабын биир тыынынан таһаарбытым сэһэн буолбута. Бу айымньы тахсарыгар редакторым улахан көмөлөөх. Уонна “Айар” кинигэ кыһата улахан өйөбүл буолбутугар махтанабын.

Мин иннибэр уһун суһуохтаах кэрэ номоҕон, киэҥ холку намыын саҥалаах Елизавета Мигалкина олорор. Кини айар үлэтин саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева олус сөпкө сыаналыыр: “…Елизавета Мигалкина поэзиятын ыыра киэҥ. Ол географиянан эрэ хоһоонноругар бэлиэтэммэт (ол да биһиэхэ сонун!), кини көтөр үрдүгэ, умсар далайа, олоҕу көрүүтэ киэҥ далааһыннаах. Бэйэтин эрэ ыырыгар хаайтарбакка, кини аан дойду духуобунай сыаннастарын ситимниир, атын омуктар поэзияларын, литератураларын сахалыы иэҕэн өйдүүр, ырытар кыахтаах”.

Елизавета Ивановна айар эйгэтин туһунан дириҥник мындырдык кэпсиир.

• Хас биирдии саха дьахтара хайа эрэ удаҕан, ойуун лабаата, мутуга буолар. Ис күүспүт саха дьахтарыгар бука барыбытыгар баар. Мин тугу суруйарбын билбэккэ тугу истибиппинэн, хайдах кэлэринэн суруйа сырыттахпына ытык Баайаҕаттан учуутал, сүрдээх туруктаах киһи Ольга Николаевна Макарова мин хоһооннорбор ырытыы оҥорбута. Онно бэрт дьиктитик этэн турар: “Лиза поэзията сүппүт удаҕан култууратын тиэрдэр, көрдөрөр,”- диэн. Ону мин соһуйа соҕус истибитим эрээри уот харахха эппитин курдук ылыммытым. Тоҕо диэтэххэ сороҕор бэйэм үөйбэтэх түөйбэтэх тылларым, санааларым да киирэн ааһаллар, ону сурукка тиһэбин. Алгыс курдук сырдык санаанан суруллубут хоһооннору ордоробун, дьоҥҥо наадалаах дии саныыбын.

Саха литературатыгар ураты миэстэни ылар дьахтар поэзиятын туһунан маннык этэр:

• Дьахтар поэзията диэн туспа суоллаах-иистээх көстүү. Эр киһитээҕэр дьахтар поэзията быдан уйан, чараас, дириҥ иэйиилээх, биэтэһэ хас да хос буолуон сөп. Биэтэстээх хоһоон диэн ол аата биир этии иһигэр биир эрэ өйдөбүл буолбакка, киһи туругуттан, санаатын иэҕэн этэриттэн икки, үс өйдөбүллээх. Биһиги сахабыт тыла оннук күүстээх, иччилээх, хомуһуннаах, сөпкө таба туттуохпутун кэрэх. Кэнчээри ыччаппытыгар тылбыт сүмэтин, барҕа баайын тиэрдиэхпитин, хаалларыахпытын наада, онно күүстээх соруктар тураллар.

Бу эппит тылларын дуораана “Саха ыччатыгар” диэн хоһоонугар иһиллэр:

Үллэр үйэ үөһүгэр

Үрдүк мөҥүөн өһүгэр

Бастыҥ хатыы куйахтаах

Бастаан сүүрдэн иһэбит.

 

Олох дохсун баалыгар

Оҕустарбат баҕалаах,

Саха саспыт саргытын

Сардаҥардар санаалаах.

 

Кэриэс кэмчи тылларын

Кэскил диэки туһаайа,

Күннээх дуоҕа аннынан

Көҥүл тыынын былдьаһа.

 

Сата дорҕоон сатарытан,

Саха тыллаах ыччаттар

Сарсыҥҥылаах сахтарга

Самныбакка тиийиэхпит.

 

Улуу Куйаар олоҥхотун

Олук тылын уурсуохпут!

 

 

Бу көрсүһүү кыл түгэнигэр түмүктэммититтэн, бары суруйааччылары кытта оллоонноон олорон кэпсэтэр бириэмэ тиийбэтэҕиттэн хомойо санаатым уонна ис-испиттэн сайыһа хааллым. Ол эрээри сүрэҕим иһигэр кинилэр кылам гынан сахпыт кыымнара иэйии кутаата буолан умайан, айар, суруйар баҕам өссө күүһүрэн, толору дьолунан туолан туран хааллым…

 

Сарыал Кыыма