Саха тыллаах эрэ барыта кэрэхсээн ааҕар, литература, култуура уонна ускуустуба биһигэ буолбут тапталлаах “Чолбон” сурунаалбыт 100 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйүн соторутааҕыта улууспутугар бэлиэтээтибит.
Сурунаал бастакы нүөмэрэ 1926 сыллаахха сэтинньигэ күн сирин көрбүтэ. Бастакы эрэдээктэринэн саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, улуу биир дойдулаахпыт Анемподист Софронов-Алампа буолбута.
Сүүс сыл тухары “Чолбон” сурунаал Саха сирин баай устуоруйатын түмэн, үйэлээх айымньылары ааҕааччыга тиэрдэн кэллэ.
“Чолбон” сурунаал билигин уус-уран литература үрдүк таһымын тутан, үйэлээх үгэстэри саҥа сүүрээннэри кытта алтыһыннаран, олох араас өрүттэрин сырдатарын таһынан кэскиллээх бырайыактары үлэлэтэр.
Бүгүҥҥү балаһаҕа сурунаал бас эрэдээктэрэ, поэт, публицист, тылбаасчыт, Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Г.Г. Андросовтыын атах тэпсэн олорон кэпсэтиибитин сэргээн ааҕыҥ.
—Гаврил Гаврильевич, сүүс сыллаах үбүлүөйгүтүнэн эҕэрдэлиибин, “Чолбон” сурунаал бүгүҥҥү күҥҥэ саха литературатыгар уонна уопсастыбаҕа оруолун туһунан сэһэргэһиибитин саҕалыахха.
— Махтанабын. Билигин бары эйгэҕэ бырайыак диэн киирдэ. Биһиги сурунаалбыт литература летопиһын уонна айымньы уус-уран таһымын тутар флагман быһыытынан үлэлиирин таһынан кэлиҥҥи сылларга бырайыактарга күүскэ ылсар. Билигин айар дьон бэйэлэрин ис көҥүллэрин тута сылдьан ханнык эмэ бырайыакка сыстан үлэлэһиэхтэрин, сайдыахтарын, саҥаны айыахтарын сөп диэн көрөбүн. Биһиги редакциябытыгар 9 үлэһиттээхпит, бэйэбит холбутугар балачча улахан бырайыактары үлэлэтэ сылдьабыт.
Биир улахан бырайыакпытынан “Чолбон өй күрэһэ” диэн саха литературатын пропагандалыыр, сахалыы ааҕыыга дьон кэрэхсэбилин тардар оонньуу буолар. Үс төгүл үс түһүмэхтээх улахан оонньууну ыыппыппыт, быйыл төрдүспүтүн оҥоруохпут. Бастакыта улуус таһыма, иккиһэ полуфинал уонна финалга “Саха” НКИХ быһа эфиригэр 4 бастыҥ хамаанда оонньуур. Бу оонньуу түмүгэр саха литературатын таптыыр, ааҕар дьиэ кэргэн, дьон ааттара республикаҕа биллэр буолла. Бырайыак партнердарынан СӨ Национальнай библиотеката, “Саха” НКИХ буолаллар, улуустарга киин библиотекаларга тирэнэбит. “Чолбон өй күрэһэ” салгыы сайдан иһиэ дии саныыбын.
Мин “Чолбон” сурунаалга саҥа үлэлии кэлэр кэммэр кириитикэҕэ суруйар дьон сааһыран эрэллэр этэ. Инньэ гынан айымньыны ырытыыга ааптардары хайдах мунньабыт диэн толкуйга түспүппүт. Уонна учууталбыт литература кириитигэ В.Н. Протодьяконов кэриэһигэр уус-уран литература кириитикэтин сабыылаах күрэһин биллэрбиппит. Биһиэхэ партнер быһыытынан Октябрьскай нэһилиэк дьаһалтата, Протодьяконовтар аймах, Дьокуускай куораттааҕы “Таатта” түмсүү, Дьокуускайга олорор чөркөөхтөр, Саха сирин суруйааччыларын ассоциацията кыттыһаннар сүрдээх үчүгэй бириистэри олохтоон, күрэс ыыппыппыт. Ол түмүгэр литератураны ырытыыга бэйэлэрин тылларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэр, биһирэнэр кириитиктэр, рецензеннэр үөскээн таҕыстылар. Ол курдук киэн тутта ааттыыбыт Баайаҕаттан Ольга Макарованы, кини Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнигэр тиийэ үүннэ, Кэбээйиттэн Светлана Самсонова-Сиибиктэни, Томпоттон Светлана Винокурованы, Бүлүүттэн төрүттээх Ефросиния Иванованы, Дьокуускай куоракка олорор учуутал Инара Федорова-Татаринованы. Кинилэр ырытыыларын дьон-сэргэ кэтэһэр, сэргээн ааҕар. Ону таһынан эдэр ааптардарга анал аат олохтообуппут. Анал ааты ылбыт ыччаттарбыт “Саха” НКИХ-ҕа биллэр тележурналиһа Аскалон Семенов, аспирантураҕа үөрэнэ сылдьар Татьяна Андросова, “Айар” кинигэ кыһатыгар үлэлиир Сардаана Томская. Бу курдук литератураҕа, айар эйгэҕэ сыһыаннаах дьон үөскээн тахсыбыттарыгар бу күрэс хайа эрэ өттүнэн тирэх буоллаҕа. Күрэспит икки сылга биирдэ ыытыллар. Бу күрэскэ литературоведтар, учуонай истиэпэннээх дьон кыттан таһыммытын лаппа үрдэттилэр. Ол курдук биллэр литературовед, филология наукатын кандидата Саргылаана Ноева бастаан турардаах, кини В.Н. Протодьяконов үбүлүөйдээх бирииһин, чөркөөхтөр туруорбут убаһаларын ылбыта. Онон убаһа бириистээх литература улахан күрэһинэн аатыра сылдьыбыппыт.
Сыл ахсын оҕолору ааҕыыга көҕүлээри, литератураҕа сыһыараары “Истиҥ кэпсээн” диэн ааттаах уус-уран ааҕыы көрүүтүн биллэрэбит. Быйыл төрдүс төгүлүн ыытыллыаҕа. Кыра, орто, улахан саастаах оҕолор уонна улахан дьон диэн түөрт бөлөххө араарбыппыт. “Истиҥ кэпсээҥҥэ” кыттааччы “Чолбон” сурунаалга бэчээттэммит прозаҕа айымньылары уус-ураннык ааҕан, сороҕор музыка доҕуһуоллаан ыыталлар, кыайыылаахтар үлэлэрин социальнай ситимнэр, сурунаалбыт сайтын нөҥүө тарҕатабыт. Уус-уран ааҕыыны дьон сүрдээҕин кэрэхсиир, онон бу олус кэскиллээх хайысха.
“Чолбон” сурунаал тула литератураны таптааччылары, ааптардарбытын түмэр сыалтан күһүн, алтынньы ыйга “Чолбон доҕотторун түмэр” диэн литература дьаарбаҥкатын икки төгүл ыыттыбыт. Быйыл үбүлүөйдээх сылбыт буолан сэтинньигэ оҥороору былаанныыбыт. Бу бастыҥ ааптардар, бириэмийэбит лауреаттара, күрэстэрбит кыайыылаахтара ааҕааччылары кытта көрсөр түһүлгэлэрэ.
Былырыыҥҥыттан “Чолбон айар кыһата” диэн бырайыагы олоххо киллэрэн эрэбит. Саха билиҥҥи прозатыгар элбэх кэрэхсэбиллээх тема таарыллыбакка турар. Ол иһин «Саҥа дьыллааҕы кэпсээннэр» уонна “Туймаада ыһыаҕын кэпсээннэрэ” диэн икки түһүмэҕи ыыппыппыт. Былырыын кыһын “Чолбон” сурунаалга тахсыбыт айымньылар искусство атын хайысхата, холобур киинэ үөскүүрүгэр тирэх буолуохтаахтар диэн санааттан култуура уонна искусство коллеһын, “УлусМедиа” студиятын, П.А. Ойуунускай аатынан Литература музейын кытта кыттыһан бу бырайыагы саҕалаабыппыт. Сэттэ бастыҥ кэпсээнтэн Тааттаттан төрүттээх Анатолий Слепцов “Маппыысалар” кэпсээнинэн биир устудьуон дипломнай киинэтин уһулла, атын кэпсээннэринэн киинэ сценарийдара сурулуннулар. Бу сайын “Үс хатыҥ” этнография уонна архитектура комплексын (салайааччы биир дойдулаахпыт Юрий Яроев) кытта бииргэ ыһыах туһунан кэпсээннэргэ күрэс биллэрбиппит. 17 киһи кыттыбыта, онтон 5 бастыҥы кэпсээни талбыппыт. Сайтка куоластааһынынан Сардаана Корякина “Тиийиэм дуо…” кэпсээнэ кыайбыта. Экспердэр Тааттаттан төрүттээх Федор Павловы бэлиэтээбиттэрэ. Маннык формат прозаны тема өттүнэн байытар, ааптарга айымньыта чочуллан, ырытыллан сайдар кыаҕы биэрэр уонна литератураҕа дьон-сэргэ болҕомтотун тардар. Бу бырайыак билигин үһүс төгүлүн ыытыллаары турар, биир дойдулаахтарбар, таатталарга диэн эрдэлээн эттэхпинэ, “Учур” хампаанньа салайааччыта Юрий Большаковтуун кыттыһан, “Чолбон айар кыһатыгар” булка сыһыаннаах кэпсээннэргэ күрэс биллэриэхпит.
—Олус кэрэхсэбиллээх бырайыактарга улууспут айар дьоҕурдаах дьоно кыттыахтарын сөп эбит. Мантан сиэттэрэн “Чолбон” сурунаал олохтообут бириэмийэлэрин туһунан сырдата түһүөххэ.
-2020 сылтан саҕалаан айар дьыл түмүгүнэн сурунаалбытын төрүттээбит Алампа Соппуруонап аатынан Бастакы эрэдээктэр бириэмийэтин прозаҕа, поэзияҕа уонна уларыйа сылдьар хайысхаларга (драмаҕа, уус-уран тылбааска, кириитикэҕэ, саҥа саҕалааччыга, кыраайы үөрэтиигэ, публицистикаҕа) туттарабыт. Бу бырайыак оччотооҕу Дьохсоҕон нэһилиэгин баһылыга Петр Егорович Захаров өйөбүлүнэн, Алампа дойдутун дьаһалтата партнер буолан, үлэлээн-хамсаан кэлбитэ. Билигин партнерунан Иван Иванович Бочонин салайааччылаах “Тааттаавтодор” тэрилтэ буолар. Бу бириэмийэ нөҥүө билигин күннээн үлэлии-хамсыы сылдьар суруйааччылар, саҥа литератураҕа үктэммит да ааптардар бэлиэтэннилэр. Ол курдук норуот суруйааччыта Баһылай Харысхал икки төгүл, Елена Слепцова-Куорсуннаах, билиҥҥи кэм поэттара Елизавета Мигалкина, Рустам Каженкин, драмаҕа Сиэн Өкөр, кыраайы үөрэтиигэ Татьяна Андросова, Розалия Дягилева уо.д.а. ылбыттара. Бу хайысхаҕа биһиги партнердарбыт элбээн иһэллэр, кэнники сылларга Горнай улууһун кытта үлэлэһэбит, улуус баһылыга Никита Андреев өйөбүлүнэн уус-уран тылбааска норуот поэта С.И. Тарасов аатынан бириэмийэ олохтообуппутун Тааттаттан төрүттээх Анатолий Слепцов ылан турар. Прозаик, биһиги сурунаалбытыгар бас эрэдээктэрдээбит П.Д. Аввакумов аатынан бириэмийэни Анна Варламова–Айысхаана туппута. Саха сирин устуоруйатын сырдатыыга бириэмийэни документалист-суруйааччы Д.Н. Гаврильев дьиэ кэргэнэ, кыыһа, сиэнэ олохтооннор эдэр кыраайы үөрэтээччи Станислав Афанасьев, Хаҥаластан Петр Федотов, биллиилээх архивист Наталия Степанова ылбыттара. Бу сурунаал ааптардарын өйүүр биир дьоһун бырайыак буолар.
-“Чолбон” сурунаалга бэчээттэнэр айымньылары хайдах талаҕытый? Бука элбэх сурук киирэр буолуохтаах.
-Ити олус үчүгэй ыйытыы, мин “Чолбоҥҥо” кэлиэхпиттэн “Сурунаалга хайдах айымньылар бэчээттэниэхтээхтэрий?” диэн ыйытыыга харда көрдүүбүн. Ким баҕалаах поэзия, проза, драма жанрыгар айымньы айан, тылбаастаабыт үлэтин да биһиги сурунаалбытыгар бэчээттэтиэн сөп. Биһиги бастатан туран, айымньы уус-уран таһымын көрөбүт. Саха литературатын байытар, саҥаны киллэрэр, үйэлээх идиэйэни этэр, уус-уран тыллаах-өстөөх буолуохтаах. Мунаардахпытына редколлегиябыт чилиэннэриттэн, биллиилээх суруйааччылартан, литературоведтартан ыйытан, сүбэлэһэн таһаарабыт.
Сылга биирдэ редколлегиябытын түмэн улахан мунньах ыытааччыбыт. Манна сурунаалбыт биир сыллаах үлэтин көрөн сыаналыыллар, сыыһалары, ситиһиилэри бэлиэтээн этиэхтэрин сөп. Билигин чтиво диэн ааттанар айымньы элбээтэ, дьон ону ааҕыан баҕарар курдук. Бастаан бас эрэдээктэр буолан баран ирдэбили арыый сымнатан биэриэххэ диэн эппиппитигэр редколлегиябыт чилиэннэрэ: “Суох, уус-уран литература үрдүк таһымын хайаан да тутуохтааххыт. “Чолбон” сурунаалга тахсыы ааптар идэтийбит суруйааччы быһыытынан сиппитин көрдөрүөхтээх,” — диэн хардарбыттара. Онтон ыла маннык ыйытыы турбат.
—Тылга тапталы аан бастаан эйиэхэ ким иҥэрбитэй?
-Мин кырдьаҕас дьон ииппит-үөрэппит оҕолоро буолабын. Ол курдук аҕабынан эбэбин Александра Федотовнаны кытта кыра эрдэхпиттэн алтыһар этим, кырдьаҕас эдьиийим Варвара Никитична киһи-хара буолуохпар диэри такайан улаатыннарбыта, “Эбээ Балбаара курдук саҥараҕын” диэхтэригэр диэри (күлэр). Кырдьаҕас дьону кытта кэпсэтэрбин сөбүлүүр этим. Оҕо эрдэхпинэ, ыччат да сааспар, бастаан суруналыыс буолааппын кытта, табаарыстарым барыта саастаах дьон, кыраайы үөрэтээччилэр, суруйааччылар этэ. Биир дьиктиргээбитим диэн, үс саастаахпар “Чуораанчык” сурунаалга Сергей Васильев “Эрчимэн Бэргэн” олоҥхото тахсыбытын саамай охсуһуулаах түгэнин аҕабар аахтарбытым, иккитэ-үстэ аахпытын кэннэ өйбөр хатанан хаалбыта. Ону ааҕан олоҥхоһут оҕо аатыраммын үбүлүөйдэргэ, малааһыннарга олоҥхолотоллоро.
—Эн санааҕар аныгы кэм суруйааччыта хайдах буолуохтааҕый?
-Билигин оҥоһуу өй (ИИ) киирэн, ырыа тылларын, кэпсээн, хоһоон да суруттараллар. Мин санаабар айар өйү – киһи өйүн оҥоһуу өй кыайбат. Ортоттон аннынан айымньыны суруйуон сөп, ортоттон үрдүк айымньыны киһи эрэ айар кыахтаах. Ол иһин суруйааччы идэтэ мэлдьи баар буолуо диэн итэҕэйэбин.
Биир өттүнэн аныгы кэм суруйааччыта олох тыгыалыыр тымыра буолан билиҥҥи проблемалары таба тайанан уус-ураннык дьүһүйүөхтээх уонна норуот, кэм кырдьыгын ойуулуурга дьулуһуохтаах. Суруйааччы кэм кырдьыга, кэм эйгэтэ, кэм уобараһа диэн өйдөбүллэргэ тирэниэхтээх.
Иккис өттүнэн саҥа кэм, сыыппара сайдыытынан суруйааччы блогер, медиа персона буолан айар үлэтин, олоххо көрүүтүн, идиэйэлэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ сатаан тиэрдэр, көрдөрөр буолуохтаах. Ол эрээри айар киһи кэмиэрсийэҕэ охтуо суохтаах.
— Дьоҥҥо ханнык хаачыстыбаны ордороҕунуй?
— Киһи ханнык эмэ эйгэҕэ идэтийбит буолуохтаах. Дьоҕурдаах уонна “вкустаах” дьону биһириибин.
—Олоххор тутуһар тирэх өйдөбүлүҥ?
— Бастакы эрэдээктэрбит Алампа туруорбут норуот, көҥүл уонна кырдьык диэн өйдөбүллэрэ миэхэ олус чугастар.
Дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаах буолуохтаахпын дии саныыбын. Баһылай Харысхал “Бастыҥ хатыыта” испэктээҕэр саха интеллигенциятын лидерэ Василий Никифоров-Күлүмнүүр: “Мин баайым – үөрэҕим, олоҕу билиим уонна суруйар талааным”, — диир. Ол курдук мин тугу сатыырбын барытын, литератураҕа, устуоруйаны үйэтитиигэ көрүүлэрбин, санааларбын, идиэйэлэрбин дьонум-сэргэм сайдарын туһугар аныыбын, оннук санаанан салайтаран үлэлии-хамсыы сылдьабын.
Кэпсэттэ Сарыал Кыыма