Историяҕа сурулларынан 1912 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Боотуруускай улууһуттан арахсан, Таатта улууһа тэриллибитэ. 1912-1930 сс. Чөркөөххө кииннэнэн олорбуппут. 1930 с. улуус киинэ Ытык Күөл с. буолбута.
Кыраайы үөрэтээччи Федора Михайловна Харитонова кинигэтигэр суруйарынан: «1934 сыллаахха култуура дьиэтэ (РДК) үлэҕэ киирбитэ. 578 кв.м. иэнээх. Бастаан түөрт эрэ үлэһиттээҕэ» — диэн суруйбут. (Харитонова, Ф.М. Ытык Күөл. 2012. С. 54).
Оройуоннааҕы култуура дьиэтин иһинэн, норуот түмсүүтүн күүһүнэн, оччотооҕу салайааччылар улахан өйөбүллэринэн ахсынньы 26 күнүгэр 1959 с. Саха АССР салалтатын бирикээһинэн Былатыан Ойуунускай аатынан Таатта народнай театра өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан тэриллибитэ. Салгыы 1969 с. «Доҕордоһуу» оҕо үҥкүү народнай ансаамбыла, 2005 с. «Кустук» оҕо образцовай театра, 2023 с. «Күн Чөмчүүк» народнай фольклор ансаамбыллара аһыллыбыттара. Бу курдук норуот талаанын, өбүгэ үгэһин сайыннарыыга үйэлэри уҥуордаан үлэ бара турар.
Таатта улууһугар култуура салаата ыам ыйын 15 күнүгэр 1945 с. РИК бэрэссэдээтэлэ П. Неустроев 48 нүөмэрдээх дьаһалынан үлэтин саҕалаабыта. Бастакы салайааччынан Василий Дмитриевич Кривошапкин анаммыта. Таатта улууһугар култуура эйгэтигэр кииннэммит үлэ саҕаламмыта.
Култуура управлениета уонна оройуоннааҕы култуура дьиэтэ 2007 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр холбоһон, уопсастыбаннай-култуурунай киин тэриллибитэ. Ыам ыйын 5 күнүгэр 2010 с. култуура управлениета туһунан барбыта. Урукку оройуоннааҕы култуура дьиэтэ — этнокультура уонна сынньалаҥ киининэн буолбута. Тохсунньу 1 күнүгэр 2014 сыллаахха икки тэрилтэ холбоһоннор култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга салалтатынан буолбута.
Балаҕан ыйын 3 күнүгэр 2019 с. култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениета «Улуустааҕы норуот айымньытын дьиэтэ» диэн статустанан, өрөспүүбүлүкэҕэ модельнай штатнай расписаниены бэрээдэктиир үлэ күүскэ ыытыллыбыта. Тэрилтэ ОКВЭД-а (общероссийский классификатор видов экономической деятельности) култуура, досуг үлэтин хааччыйыы диэн. Ол иһин «Улуустааҕы норуот айымньытын дьиэтэ» диэн аакка уларыппыппыт. 131 нүөмэрдээх бэйэни салайыныы Федеральнай сокуонун быһыытынан улуус дьаһалтатын «култуура» полномочиетыгар биһиги тэрилтэбит эппиэттиир.
Билигин биһиги 38 үлэһиттээх, үс народнай, биир образцовай кэллэктииптэрдээх, элбэх түмсүүлэрдээх, методист үлэһиттэрдээх улахан кэллэктиип буоламмыт, норуоппут туһугар айа-тута, үлэлии-хамсыы олоробут. Улуус үрдүнэн 258 култуура эйгэтин үлэһитэ баар. 4500 кэриҥэ Таатта улууһун олохтоохторо култуура эйгэтин уопсастыбаннай түмсүүлэригэр дьарыктаналлар. Библиотекаларбыт уонна норуот айымньытын дьиэлэрэ нэһилиэк аайы үлэлииллэр. Сэттэ нэһилиэкпитигэр оҕо искусствотын оскуолалара кэскиллэрбитин кэрэҕэ иитэллэр. Чөркөөххө 2, Ытык Күөлгэ 2 өрөспүүбүлүкэ түмэллэрин салаалара уонна улуустааҕы түмэлбит Баайаҕаҕа үлэлиир.
90 сыл устата култуура управлениетыгар уонна оройуоннааҕы култуура дьиэтигэр үтүмэн талааннаах дьон айан-тутан үлэлээтилэр, үлэлииллэр. Улууспут араас кэрдиис кэмҥэ кэрэ эйгэ нөҥүө сайдыы суолун тутуһабыт. Талааны — норуот баайын кэлэр кэнчээри ыччакка энчирэппэккэ тиэрдии, биһиги ытык иэспит буоларын хас биирдии култуура үлэһитэ ис сүрэҕиттэн толорор. Аны уон сылынан үйэлээх үбүлүөйбүтүн көрсө күргүөмнээх, түмсүүлээх, айымньылаах үлэ күүтэр. Тапталаах Тааттабытыгар үөрүүлээх, өрөгөйдөөх улахан тэрээһиннэр буолуохтара. 2025 с. XXII «Манчаары оонньуулара», 2027 с. айар тыл аҕата А.Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 150 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи ыһыах, 2030 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ыһыаҕа. Онон улууспутугар киэҥ далааһыннаах култуурунай уонна норуоттар доҕордоһууларын политиката бөҕөргүүрүгэр былааннаах үлэ барар.
Күндү аҕам саастаах бэтэрээннэрбитин, бииргэ үлэлии сылдьар кэллиэгэлэрбитин, бииргэ алтыһар түмсүүлэрбит кыттыылаахтарын, Таатта улууһугар култуура дьиэтэ тэриллибитэ тоҕус ордугуна уон сылынан итиитик-истиҥник ис сүрэхпититтэн эҕэрдэлиибит. Баҕарабыт саха чиргэл маһыныы кытаанах доруобуйаны, айар үлэҕитигэр үрдүктэн үрдүк ситиһиилэри, чугас дьоҥҥутугар уонна тус бэйэҕитигэр дьолу-соргуну.
Нуучча ньургунун кытта
Туруулаһар доҕор буол,
Саха талыытын кытта
Самдайдаһар атас буол,
Үрдүк үөрэхтээхтэри кытта
Өйөнсөн үөскээ,
Бэрт мэйиилээхтэри кытта
Тэҥнэһэн сэһэргэс.
Гаврил ВЫРДЫЛИН, Тааттатааҕы норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ.