Хамсык ыарыытынан пандемия кэмигэр, сиэннэрбит сайыҥҥы лааҕыртан матаары гыммыттарын көрөн, 2021 сылтан ыла «Күнчээнэҕэ» диэн ааттаах дьиэ кэргэн лааҕырын тэрийэн саҕалаабыппыт. Бу лааҕыр сиэннэрбитин кытары саастыы аймах оҕолору кытта алтыһыннарар, саҥа билиини, үөрүйэҕи биэрэр сыаллаах олохтоммута.
Бастакы күннэртэн ыла лааҕырбыт туспа эмблемалаах, ааттаах, биир тэҥ футболкалардаах буолан, оҕолор биир хамаанда буолан, түмсэллэрин көҕүлээбитэ. Үс сыл устата даачабыт тэлгэһэтигэр тэрийбиппит. Онно оҕолор бэйэ-бэйэлэрин кытта чугастык билсэн, араас оонньуулары оонньоон, айылҕаҕа сынньанан, сайыны атаарбыттара.
Былырыын лааҕырбыт Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр көһөн, улуус киинин олоҕун кытта билсэн, саҥа аймах оҕолордуун алтыспыттара. Биир сезону, Покровскай тракка баар аймахтар чааһынай дьиэлэригэр ыытан, оҕолор атын олоҕу-дьаһаҕы кытта билсэн, саҥа үөрүйэхтэри ылан, өйдөрө-санаалара байбыта.
Быйыл лааҕырбыт Таатта улууһун кэрэ айылҕатыгар тиийэн, саха төрүт үгэһин, тыа сирин олоҕун кытта ыкса билсиһиигэ ананна. Сүрүн сыалбыт – оҕолорбутун тыа сирин олоҕун кытта билиһиннэрии, аймахтарын кытта алтыһыннаран, тыыннаах кэпсэтиигэ үөрэтии этэ.
Оҕолорбут саха олоҕун, үгэстэрин, тылын-өһүн, айылҕатын чугастык билэн, өйдөрө-санаалара кэҥээтэ. Саха үгэһин — кыстык, отчуттар, сарсыардааҥҥы, киэһээҥҥи ыам, кэбиһиилээх от, ходуһа, титиик, сайылык, мэччирэҥ, о.д.а. өйдөбүллэри ыллылар. Манна биһиэхэ өйөбүл буолбут, умнуллубат түгэннэри бэлэхтээбит саха мааны, ыалдьытымсах ыалыгар, Боробул олохтоохторугар, эдьиийим дьиэ кэргэнигэр – Лидия Петровна, Иван Михайлович Сиипсэптэргэ махталбытын тиэрдэбит.
«Күнчээнэҕэ» лааҕырбыт бастакы лааҕырчааннартан биирдэстэрэ – Саша Чуринов. Кини билигин айти-идэҕэ үөрэнэр, иккис кууруһу ситиһиилээхтик бүтэрдэ. Анжеликалаах Андрей быйыл оскуоланы бүтэрдилэр. Анжелика учуутал буолар ыра санаалаах, оҕолору үөрэтэр, кинилэргэ билиини биэрэр баҕалаах. Андрей Кытайга үөрэнэ барар былааннаах, сотору айанныахтаах.
Лааҕырбыт араас саастаах оҕолору түмэр. Быйылгы лааҕырбыт саамай кыра оҕото – 4 саастаах Эрхан Хатылаев. Оттон саамай улахаммыт 10 саастаах Бүлүү Кироватыттан – Толя Мочкин.
Лааҕырбыт ыытыллар сезона хас сыл аайы уларыйан, араас кэмнэри хабар. Бу лааҕырбыт биир уратыта. Лааҕырбыт бастакы сылларыгар, сайын куйаас түһэр кэмигэр ыытыллыбыта. Оҕолор күн уотугар сыламнаан, сөтүөлээн күннээбиттэрэ. Күһүҥҥү каникулга түмэн, үөрэхтэрин өрө тардыбыттаахпыт. Былырыын лааҕырбытын оскуола саҕаланыан эрэ иннинэ ыыппыппыт. Оскуолаҕа бэлэмнэнэн, билиини-көрүүнү күүһүрдэн, эрэллээхтик оскуола боруогун атыллаабыттара. Оттон быйыл саха төрүт дьарыгын кытта билсиһиннэрэр сыалтан, лааҕырбытын от кэмигэр сөп түбэһиннэрдибит. Лааҕырбыт хас биирдии сезона бэйэтэ туспа кэпсээннээх, ураты суолталаах. Бу араас кэмнэр, эҥинэ бэйэлээх дьарыктар оҕолорбут өйдөрө-санаалара сайдарыгар, билии-көрүү кэҥииригэр, олох араас өрүттэрин билэллэригэр улахан көмөнү оҥордулар.
Лааҕырбыт күннээҕи үлэтиттэн билиһиннэрдэххэ, күн устата оҕолорбут кинигэ ааҕаллар, аахпыттарын кэпсииллэр, онтуларын уруһуйдууллар. Биһиги оҕо эрдэхпитинээҕи хамсаныылаах, эти-сиини чэбдигирдэр «Былаах былдьаһыыта» оонньуубутун оҕолорбут олус сөбүлээтилэр. Атыҥҥа олох уларыппатылар.
Күннээҕи соруктарбытыттан биирдэстэрэ — оҕо саҥатын, өйгө оҥорон көрөр дьоҕурун сайыннарыы буолар. Онно анаан, оҕолор бэйэлэрэ талбыт предметтэрин «рекламалыыллар». Хаһыс да сылын сылдьар оҕолор тутатына кэпсээтилэр, атыттар үтүктүүнү кыайа туттулар. Биллэр остуоруйаларынан, мультиктарынан викторина ыытан билиибитин тургуттубут. Сахалыы-нууччалыы өс хоһооннорун ырытан, өйгө хатаатыбыт. Өс хоһоон саҕаланыытын эттэхпинэ оҕолор ситэрэн биэрэллэр. Ааҕар оҕолорго өс хоһоону кумааҕыга суруйан, тылын кырыйан биэрбиппэр, олору таҥан, сааһылаан толорутун таһаардылар.
Ааҕар оҕолор, кыраларга остуоруйа ааҕан, хоһоон үөрэтэн көмөлөстүлэр. Кыралар истибит кэпсээннэрин, хоһооннорун миэхэ кэпсээн туттардылар. Бу соруктары толорон, оҕолор күн устата жетон хомуйдулар. Ким элбэх жетоннаах «Күн Дьоруойа» буолар. Киэһэ ахсын күн устата тугу гыммыппытынан, ким туһалааҕы оҥорбутунан, хас биирдиилэрэ кимҥэ куолаһын биэрэрин этэн, санаабытын толору этэргэ үөрэнэ сатаатыбыт.
Күн ахсын араас экскурсиялары ыыттыбыт. Бастакы экскурсиябыт – кэтэх хотоҥҥо ыалдьыттааһын буолла. Эрдэттэн кэпсэтиилээх буолан, хаһаайкабыт Туйаара Матвеева ыалдьытымсах майгылаах киһи, үөрэ-көтө көрсүбүтэ. Оҕолорбут араас боппуруостардаах буоланнар, кэпсэтии бөҕө таҕыста. Биэс саастаах Миланабыт: «Ити палкалар малышкаларга суохтар дуо?» – диэн ыйытан соһутта. Ыйыталаһан билбиппит, ынах эмиийдэрин этэр эбит, ньирэйдэргэ эмий көрдүүр эбит. Арыый обургуларбыт үүттэн туох оҥоһулларын ыйыттылар. Сорохторо эппиэти бэйэлэрэ биэрдилэр. Толя эбээтэ ыанньыксыт буолан, бу дьыалаҕа билиилээҕэ көстөн, оҕо өйдөбүлүнэн тиийимтиэтик быһаарара үөртэ. Виктор саастаах ынаҕы көрөн: «Главарьдара дуу?» – диэн ыйыппытыгар, чахчыта бас-көс ынахтара буолара бигэргэннэ. Милана өссө биир ыйытыытынан соһутта: «У коровы что за украшение?» — диэн. Ынах моойуттан баайыллыбыт тимир сыабын ыйытар эбит. Хаһаайкабыт, оҕолор билиэх-көрүөх баҕалаахтарын учуоттаан, ньирэйдэри суосканан аһаттарда, ыаммытынан үүт иһэрдэн боруобалатта. Онуоха оҕолорбут үүт амтанын «горьковато-сладкая, вкусная, теплая» диэн кэпсээннээх буоллулар. Эбээ Лидабыт ыалларын кытта кэпсэтэн, хаһаайка ылбаҕай майгытынан оҕолорбут саха төрүт үгэһин, этэргэ дылы, ас-таҥас хантан кэлэрин илэ көрдүлэр.
Нөҥүө күн үүт сэппэрээтэрдэнэрин көрөн, сөмүйэлэринэн сүүрэ турар сүөгэйтэн амсайан, сүөгэй атыылаһан кэллилэр. Богдан хаһаайкаттан: «Как и где поймали коров?» диэн ыйытыытыгар толору эппиэт ылан үөрдэ. «Ыал буолбуппутугар биир ынаҕы бэлэхтээбиттэрэ, ол төрөөн-ууһаан тэнийэн бачча буоллулар», — диэтэ.
Галина Арылахова кэтэх библиотекатыгар сырыттыбыт. Библиотекаҕа 5 тыһыынча кинигэ баарын истэн оҕолор соһуйдулар. Кинигэлэр наарданан турар долбуурдарын имэрийэн ыллылар. Сайын устата алын сүһүөх кылааска үөрэнэр сиэннэр аахпыт кинигэлэрэ туспа остуолга чөмөхтөнөн сыталларын Толя бэккиһии көрбүтүн киэһэ кэлэн кэпсээтэ. Милана саамай кырдьаҕас кинигэ хас сыллааҕын ыйытта. Виктордаах Богдан Сталин мэтириэтин ыйыппыттара эмиэ умнуллубат түгэн буолла.
Бу күн Галина Егоровнаҕа ыалдьыттаан, Ленин туһунан кэпсээнин истэн, күөлтэн тууну хостоон, былыргы балаҕаҥҥа киирэн, София Михайловна көтөрдөрүн — кууруссалары, индюктары, кустары кытта билсэн, баһаарынай чааска сылдьан, Таатта үрэх туһунан истэн – барыта билии-көрүү аартыга буолла.
Улууспут Таатта диэн үрэх аатынан ааттаммытын оҕолорбор сиһилии кэпсээтим. Таатта үрэх – аҥардас үрэх эрэ буолбакка, үйэлэртэн үйэлэргэ кэлбит кэрэ кэпсээннэр, номохтор төрүттэрэ, улууспут историятын тыыннаах туоһута буоларын өйдөттүм. Галина Егоровна олус судургутук, тиийимтиэтик оҕолорго: «Бу күөлү көрүҥ эрэ. Бу аҥардас уу буолбатах, биһигини иитэр-аһатар, аата Боробул. Күөлбүтүн ытыгылаан «Эбэ» диэн ааттыыбыт. элбэх мундулаах уонна балыктаах. Холобура, бу туунан мундулуубут. Ол иһин күөлбүтү харыстыахтаахпыт, киртитиэ суохтаахпыт. Күөл уутун биһиги ылан оҕуруот үүнээйилэригэр кутабыт. Оччоҕо кинилэр үчүгэйдик улааталлар, элбэх оҕуруот аһын биэрэллэр. Кыһын тымныы кэллэҕинэ, күөл уута муус буолар. Ол мууһу биһиги ылан дьиэбитигэр киллэрэн иһэр уу оҥостобут. Олус ыраас, минньигэс уу буолар. Онон, оҕолор, күөлбүтүн мэлдьи ыраастык тута сатыыбыт. Оччоҕо кини биһигини куруук аһатыа», — диэн кэпсээтэ.
Пожарнай чаас үлэһитэ Егор Дуракинов оҕолорго баһаартан хайдах сэрэхтээх буолар туһунан тиийимтиэтик кэпсээтэ. Кини тыллара оҕолорго олус өйдөнүмтүө, хайдах быһыыга-майгыга хайдах туттунуохха сөбүн быһаарда. Егор Егорович кэпсээннэриттэн: «Телефон иитиллэ турдаҕына оонньуур кутталлаах. Ититэн, баһаар буолуон сөп. Чайник уута бүппүтүн көрдөххүтүнэ төрөппүттэргэ тута этиэххэ наада. Уута суох оргуйар чайник баһаар ыытыан сөп. Саамай суолталааҕа, баһаар буоллаҕына, куттаныа суохтааххыт. Төрөппүттэргэ тута тыллаан, баһаар кэмигэр хайдах туттунуохха сөбүн ыйытыҥ. Төрөппүттэргит сүбэлэрин тутуһуҥ!».
Бу кэпсэтии оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар дириҥник хаалбыт. Кэлин ыйыталастахха, кинилэр бэйэлэрэ баһаартан хайдах сэрэхтээх буолар туһунан, лоп-бааччы быһааран, үөртүлэр. Ити баһаартан сэрэхтээх буолуу үөрэҕэ оҕолорго тиийимтиэтик тиэрдиллибитин бэлиэтэ буолла.
Лааҕырбыт бүтэһик күнүгэр ходуһаҕа сырыттыбыт. Охсуллубут, кэбиһиллибит, престэммит оту илэ көрөн, саха киһитин сайыҥҥы сүрүн дьарыгын кытта билсистилэр. Оллооҥҥо миин өрөн истибит, ходуһа устун сүүрэн-көтөн, отчуттарга көмөлөһөн, тыраахтарга олорон, ыытан даҕаны – барыта саха төрүт дьарыгын оҕо өйүгэр-санаатыгар киллэриигэ сүрүн көмө буолла. Ходуһаҕа сылдьыы оҕолорбутугар аҥардас көрдөрүү-иһитиннэрии эрэ буолбата. Кинилэр былыргы өбүгэлэрбит хайдах олорбуттарын, хайдах үлэлээбиттэрин, айылҕалыын хайдах ситимнээхтэрин дириҥник өйдөөтүлэр. Саха киһитин олоҕун сүрүн төрүттэринэн буолар кыстык, отчуттар, ыам, от кэбиһиитэ, титиик, сайылык, мэччирэҥ диэн өйдөбүллэр – барыта ходуһаттан саҕаланалларын билэн-көрөн, оҕолорбут сүдү билиилэри илдьэ кэллилэр.
Ол курдук, «Күнчээнэҕэ» аҕабыт, эһэбит Захаров Бүөтүр Уйбаанабыс үтүө үөрэҕэ, үгэһэ салҕанар. Аҕабыт оҕолорбутун, сиэннэрин окко-ходуһаҕа түмэн, үлэҕэ үөрэтэн, бииргэ буолууга, сомоҕолоһууга уһуйбута. Билигин оҕолорбут олоххо бииргэ тутуһа сылдьалларыттан, бэйэ-бэйэлэригэр өйөбүл, тирэх буолалларыттан үөрэбит. Кинилэр хас биирдии хардыыларыгар, быһаарыныыларыгар сүбэлэһэн, бииргэ үлэлиир үтүө үгэстэрэ олохсуйда. Итинник куруук бииргэ сылдьыы эрэ олох очурдарын этэҥҥэ туоруурга көмөлөһөрүн кинилэр өйдөөтүлэр.
Анна ЗАХАРОВА.