Уус Тааттатааҕы оҕо ускуустубатын оскуолата эбиэт кэннэ ньиргийэн олорор. Ханна эрэ ыллыыллар, ханна эрэ үҥкүүлүүллэр, быыһыгар гитараҕа оонньууллар, быыһыгар оһуокай дуорайар. Ол элбэхтэн арааран, мин кырыымпа кылыһахтаах тыаһын диэки хаамабын. Өбүгэбит олорон ааспыт олоҕо, кылбар кыайыыта, харах уулаах хомолтото, истиҥ иэйиитэ барыта кырыымпа тыаһыгар холбонон, хас биирдии саха киһитин дууһатын кылын таарыйар. Уус Тааттаҕа икки сылтан бэттэх оҕо ускуустубатын оскуолатын фольклор салаатын преподавателэ Айта Егоровна Васильева баҕалаах оҕолору кырыымпаҕа оонньуурга үөрэтэр эбит. Бу мин кэпсээммин кэтэҕиттэн сэгэттим. Онтон саас сааһынан сааһылаан сырдаттахха маннык…
ОЙОР КҮННЭЭХ ОҔО СААС
Айта Күөх Ньурба Мэҥэдьэк нэһилиэгэр (аадырыска сурулларынан Хатыы сэлиэнньэтэ) Валентина Давыдовна, Егор Пантелеймонович Баһылайаптар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон күн сирин көрбүт. Оҕо сааһын быстыспат ситимэ эбээлээх эһээтэ буолаллар. 10 оҕолоох Елизавета Егоровна, Пантелеймон Григорьевич Васильевтар нэһилиэк ытык мааны ыаллара, кыһыл көмүс сыбаайбаларын оҕолорун, сиэттэрин ортотугар көрсүбүттэр. Сиэттэр сайын ахсын сайылыкка кутуллан тиийэн, эбээлэрин сылаас алаадьытын элбэхтэ мотуйан, ыллам ырыатыгар бигэнэн утуйан, көҥүл көччүйэн улааппыттар. “Пааналар сыдьааннара дуо?“ диэн бөһүөлэккэ дьон таптаан сураһар, дьоннорун туйахтарын хатарар, үөрэхтээх, удьуор үлэһит үтүөтэ дьон буола үүнэн тахсыбыттар.
Айта кып-кыра эрдэҕиттэн ырыаны-тойугу сэргээн, оһуохайы умсугуйа истэн улааппыт. Детсакка сырыттаҕына бу эйгэҕэ сиэтэн киллэрбит дьонунан буолаллар музыкальнай салайааччы Зинаида Акимовна Саввинова, олохтоох культурнай этнографическай киин режиссера Людмила Попова. Людмила Александровна кыраҕы хараҕынан бэлиэтии көрөн, быычыкайкаан кыыһы нэһилиэк кэнсиэртэригэр тойуктатан, сэттэ сааһыттан оһуохайдатан саҕалаабыт. Онуоха ийэтэ Валентина Давыдовна иистэнньэҥ буолан, кыыһыгар талбыт былааччыйатын тигэн, сир симэҕин курдук симээн, сыанаҕа тахсарыгар бэлэмниир эбит. Айта билигин оччотооҕу кэми субу курдук ахтар:
— Хатыыга оһуохай, тойук, фольклор бары да көрүҥэ наһаа сайдыбыт дойдута. Ыһыахтарга оһуохай түһүлгэтэ сарсыардааҥҥа диэри тардыллара. Мин биэстээхпиттэн оһуохайы туораттан кэтээн көрөрбүн, тылларын-өстөрүн, ырыаларын-тойуктарын умсугуйан истэрбин өйдүүбүн. Бииртэн биир бэргэн этээччи, сонно тута буола турар түһүлгэни хоһуйан, онно баар дьону-сэргэни ойуулаан-дьүһүннээн оһуохай тылын куоталаһа-куоталаһа этэллэрэ.
Чахчы даҕаны, Хатыы оһуокай дойдута буоларын бигэргэтэн, Саха сирин Дархан этээччитэ Тамара Григорьевна Дмитриева, Иннокентий Николаевич Иванов, Саахардаах Дьуона-Ион Матвеевич Харитонов (Сергей Зверев-Кыыл уола уҺуйааччыта), Василий Васильевич Степанов- Хомпуоһап ( Айта таайа) уонна да атын талааннаах үҥкүү тылын этээччилэр бу дойдуттан төрүттээхтэр эбит. Маннык талба талааннаах уһуйааччыларга иитиллэн, саха төрүт култууратын өрө тутар ыччаттар Хатыыттан аҕыйаҕа суохтар. Олортон биирдэстэрэ Айта Васильева буолар.
— Бэһис кылааска үөрэнэ сырыттахпытына кылааспыт салайааччыта, англия тылын уонна төрүт култуура биридимиэттэрин учуутала Татьяна Александровна Матвеева “Таммах” диэн фольклорнай бөлөх тэрийбитэ, дьарыктаан саҕалаабыта. Кулууппут директора И.Я.Танхаров нэдиэлэ ахсын оһуокай түһүлгэтин төрүттээн ыытара. Онно хайаан даҕаны сылдьар этибит. Бу бөлөхпүтүнэн улууска үгүс күрэстэргэ кыттан, миэстэлэһэн, өрүү инники күөҥҥэ сылдыбыппыт. Аны туран саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала Васильева Ирина Ивановна, “Ийэ тыл” диэн куруһуоктаах этэ, онно хоһоон айдаран тахсара. Онон төрөөбүт тылбыт сүөгэйин-сүмэтин оскуолаттан иҥэринэн тахсыбыппыт.
ИДЭ5Э МАҤНАЙГЫ ХАРДЫЫЛАР, ТУРГУТУУЛАР
Хатыы орто оскуолатын 2010 сыллаахха бүтэрэн баран, Айта дьонун этиитин ылынан тылга дьоҕурдаах буолан, ХИФУ-га нуучча тылын учууталын идэтигэр үөрэнэ киирэр. Ол эрэн, хара маҥнайгыттан сыыһа киирбитин өйдөөтөр да сыл аҥара үөрэнэ сатаан баран, дойдутугар төннөр. Иккис сылыгар баҕалаах идэтигэр АГИКИ фольклорнай салаатыгар туттарсан киирэр. Онно Афанасий Семенович Федоровка, Зоя Андреевна Стрекаловскаяҕа уһуйуллан, сиэр-туом, өбүгэ төрүт үгэһин умсугуйан үөрэппитэ.
Үөрэҕин бүтэрэр сылыгар Горнай улууһугар үлэҕэ ыҥыраннар, онно бараары хомуна сырыттаҕына тастыҥ эдьиийэ, Таатта Баайаҕатыгар кийиит буолан олорор кулууп директора Мария Пантелеймоновна Романова эрийэн, кыыс санаатын тосту уларытан кэбиһэр. Бэрт түргэнник хомунан Уус-Таатта диэки айанныыр. Күһүҥҥү силбик күннэргэ, бадарааннаах суолунан аҕыс чаас устата айаннаан, Булуҥ нэһилиэгэр халлаан хараҥарыыта тиийэр. Тута учууталлар уопсайдарыгар түһэрэн, уһун айантан сылайбыт кыыс утуйар аакка барар.
Сарсыарда оскуолаҕа бараары таһырдьа тахсан баран, бөһүөлэк дохсун сүүрүктээх Алдан өрүс кытылыгар турарыттан, көмүскэ сууламмыт көрүөхтэн кэрэ айылҕалааҕыттан кыыс соһуйан, саҥа аллайар. Онон хара маҥнайгыттан Уус-Тааттаны олус сөбүлээн, аламаҕай майгылаах дьонун-сэргэтин кытта кэргэннэһэн, номнуо бу дойдуга үктэммитэ 10 сыл буолбут.
Эдэр учуутал үлэни кытта үөрэҕи тэҥҥэ дьүөрэлээн саҕалаабыт. Ол курдук, тута салҕыы үрдэтинэр сыалтан, ХИФУ магистратуратыгар культурология салаатыгар туттарсан киирбит. Уус Тааттатааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын дириэктэрэ Анжелика Витальевна Винокурова эдэр специалист үлэлииригэр сөптөөх усулуобуйаны тэрийэн көрсүбүт. Сахалыы инструменнар араастарын үлэһэн, оҥотторон, күн бүгүн фольклор кылааһа инструменнарынан толору хааччыллыылаах диэн үлэһиттэр киэн тутта кэпсииллэр.
Арай олох соторутааҕыта эрэ курдук этэ эдэркээн оҕо учуутал киэбин кэтэн үлэтин саҕалаабыта. Хайы ыккарда кини үөрэппит оҕолоро үлэһит буолан эрэллэриттэн Айта Егоровна соһуйар:“Бастакы үөрэнээччилэрим Сергина Настя, Максимова Майя фольклор салаатыгар үөрэнэн, күн бүгүн ситиһиилээхтик үлэлии-хамныы сылдьаллар. Лукин Никита А.Д.Макарова аатынан Култуура уонна ускуустуба коллеһын 2-с кууруһун устудьуона, Олоҥхо ыһыаҕын оҕолорго олоҥхону ааҕыыга Гран-при хаһаайына”, — диэн учууталлара киэн туттар кэпсиир.
УЛУУСКА ФОЛЬКЛОР ЭЙГЭТИГЭР КИИРИИ
Улуу суруйааччыларбыт уутуйан үөскээбит дойдулара – Таатта улууһа атын сиртэн кэлбит дьону былыр да, быйыл да аламаҕайдык көрсөр. Эдэр учуутал Айта Егоровна, үлэтин-хамнаһын муоһалыы түһээт, улуустааҕы култуура управлениетын фольклорга салаатын салайар Майя Гаврильевна Егоровалыын билсэр. Ол кэмтэн иннэлээх сап курдук батысыһан, үгүс үлэни ыытан, араас таһымнаах күрэстэргэ ситиһиилээхтик кыттан кэллэ.
“Атын улуус оҕото диэн туора туппакка, куруутун бииргэ илдьэ сылдьар, сүбэлиир-амалыыр киһибэр Майя Гаврильевнаҕа махталым муҥура суох”, — диэн санаатын үллэстэр.
Айта Егоровна сүрүн үлэтин таһынан, нэһилиэк общественнай олоҕор көхтөөхтүк кыттан барар. Александр Никифорович Багардынов салайар “Түһүлгэ түһүмэхтэрэ” диэн фольклорнай бөлөххө, М.В.Максимова аатынан народнай хорга киирэн, “Күн оһуохай” Алдан оһуохайдьыттарын түмсүүтүгэр салайааччы буолан, олоҕо өссө сэргэхсийбитэ. Эдэр учуутал оҕолору эрэ үөрэтиинэн муҥрудаммакка, улахан дьону олоҥхо эйгэтигэр уһуйан саҕалаабыта. Ол курдук, удьуор талааннаах Лукиннар дьиэ кэргэн – эбээлэрэ Христина Михайловна, ийэлэрэ Надежда Гаврильевна, аҕалара Федот Федотович, эдьиийдэрэ Анна Федотовна уонна кинилэр оҕолоро олоҥхо толоруутугар дьарыктанан, Аммаҕа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар Гран-при үрдүк аатын ылбыттара.
Оттон тус бэйэтин ситиһиитин ааҕан сиппэккин. Саамай ыраата сылдьыбыта, Арассыыйа киэҥ киэлитигэр Башкортостан Уфа куоратыгар ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы эпос этээччилэр фестивалльарыгар Таатта улууһуттан “Дьолуо” олоҥхоһуттар бөлөхтөрүн састаабыгар киирэн, лауреат үрдүк аатын ылан кэлбиттэрэ буолар. Быйыл Нерюнгрига ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар хас да көрүҥҥэ кыттан, тойукка 3-с үрдэл буолбута, кырыымпаҕа оонньуу күрэһигэр “Мелодия души” диэн анал ааты, оһуохайга финалга тахсан, анал аат ылбыта.
Матырыйаалбыт сурулла сылдьар кэмигэр Айта Егоровна оһуокайдьыт быһыытынан талба талаана үрдүк сыанабылы ылан, “Саха сирин үтүөлээх этээччитэ” диэн ааты иҥэрдилэр. Эдэр киһиэхэ бу аат айар үлэтигэр саҥа аартыктары арыйарыгар, үрдүк үктэллэри дабайарыгар тирэх буолуо диэн эрэллээхпит.
КЫРЫЫМПА АЛЫБАР ЫЛЛАРАН
“Эбиллибэт билии көҕүрүүр” диэбиккэ дылы, Айта өрүү туох эрэ саҥаны билэ-көрө, эбии үөрэнэ сылдьар идэлээх. Кырыымпаҕа оонньууну оҕо эрдэҕиттэн сэҥээрэн истэр буолан, фольклор эйгэтигэр балай да уопутурбут киһи бастакы кырыымпатын 2018 с. Дмитрий Ченяновка үлэһэн оҥотторбут. Оҕотун көрөн олорор кэмигэр дойдутугар Ньурбаҕа олохтоох кулууп уус-уран салайааччытыгар, кырыымпа мааастарыгар Манчаары Григорьевич Ксенофонтовка, Софья Ивановна Федотоваҕа аан бастакытын кырыымпаҕа оонньуурга уһуйуллубут.
2024 сыллаахха “Кыл саха” бөлөҕө тэрийэн ыытар үрдэтинэр кууруһугар кырыымпаҕа оонньуурга үөрэнэн, билиитин хаҥатыммыт, сатабылын үрдэппит. Күн бүгүн киниэхэ кырыымпа дьарыгар 8 оҕо сылдьар эбит. Оҕолор араас күрэхтэргэ кыттан, кэккэ ситиһиилэрдэммиттэр.
— Быйыл фольклор кылааһыгар уопсайа 30-ча оҕо үөрэнэр. Николаева Алевтина Пятионовна салайааччылаах сэттис кылаас оҕолоро бары дьарыктанар “Сандаар” диэн бөлөхтөөхпүт. Колодезникова Туйаара Анатольевна салайааччылаах үһүс кылаастар эмиэ дьарыктаналлар. Нэдиэлэҕэ 6 күн кырыымпаҕа дьарыктанабыт – диэн Айта Егоровна санаатын үллэстэр.
Оҕолору сэргэ учууталлар эмиэ кырыымпа тыаһатарга үөрэнэн, оскуола иһинэн оркестр тэриллэн, бу сайын буолан ааспыт 22-с Манчаары оонньууларын арыллыытыгар кыттыыны ылбыттар. Саха инструменнарын сөргүппүт, чинчийбит А.И.Чахов дойдутугар Тааттаҕа кырыымпа дьарыга оҕолорго да, улахан да дьоҥҥо сэҥээриини ылбыта кэрэхсэбиллээх.
ИЙЭ БУОЛАР АНАЛА
Айта Уус-Тааттаҕа кэлэн тапталын Конон Максимовы көрсөн, сыры- сыллата икки уол оҕоломмуттара. Улаханнара Егор 5 саастаах, кыралара Ньургун 4 саастаах. Ол эрэн Дьылҕа Хаан кытаанах буолан биэрбитэ. Аҕалара 2023 сыллаахха анал байыаннай дьайыыга баран сырдык тыына быстыбыта. Эдэр ийэ оҕолорун туһугар күүстээх санаатын ылынан:”Аҕалара олорботох олоҕун уолаттара салҕыахтаахтар, үтүө дьон буолан тахсыахтаахтар”, — диэн күн бүгүн оҕолорун иитиитигэр сүрүн болҕомтотун уурар. Саха омугун быһыытынан сиэри-туому тутуһан, бэйэтин сатабылыгар оҕолорун кыралаан уһуйан, айылҕалыын алтыһан уолаттарын иитэр.
Дьэ, субу курдук Алдан кытылыгар турар Булуҥ нэһилиэгин иккис дойду оҥостон, айа-тута, үлэли-хамсыы, ис иһиттэн баҕаран туран оһуокайдаан, тойуктаан, кырыымпаҕа оонньоон, саха төрүт култууратын оҕолорго үөрэтэр, дьоҥҥо тарҕатар соруктаах Күөх Ньурбаттан төрүттээх, Таатта төрүт тыынын ис кутугар иҥэриммит Айта Васильева.
Галина ПОЛУСКИНА.
Хаартысклаар дьоруой дьиэтээҕи архыыбыттан.