Бүгүҥҥү дьоруойбут Дьүлэй нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ норуот уус-уран айымньытыгар кылаатын иһин бэлиэ, 2017 сылга Арассыыйаҕа «Култуура бастыҥ үлэһитэ» анал аат хаһаайката, СӨ култууратын туйгуна Надежда Петровна Аянитова.
1989 сыллаахха Дьүлэй нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иван Андреевич Кычкин совхозка лабораанынан үлэлии сылдьар, дьону түмэр дьоҕурдаах Надежда Петровнаны таба көрөн, Туора Күөллээҕи култуура дьиэтин уус-уран салайааччытынан үлэҕэ ылбыта. Оччолорго кулууп дириэктэринэн Алексей Николаевич Аянитов үлэлиирэ. 1990 сылтан култуура дириэктэринэн нэһилиэк Сэбиэтин сэкэрэтээринэн үлэлээбит Вера Ивановна Аянитова анаммыта. Кини ийэлии эйэҕэс сыһыанынан, баай үлэтин үөрүйэҕиттэн бэриһиннэрэн, култуура дьиэтин уус-уран салайааччыта үгүһү ситиһэригэр сүрүн олугу уурбута. Ол кэмтэн ыла эдэр үлэһит Надежда Петровна Аянитова нэһилиэк олохтоохторун кытта эн-мин дэһэн, үлэлиир аартыга арыллан испитэ. Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Иван Андреевич нэһилиэк култууратын сайдыытыгар бары кыһамньытын уурара, саҥа үлэһиккэ куруук ыйа-кэрдэ, сүбэлии-амалыы сылдьара. Оччотооҕу кэм талааннаах салайааччылара уус-уран самодеятельноска кыттан, нэһилиэнньэни бэйэлэринэн көҕүлүүллэрэ. Ол курдук, култуура дьиэтин эдэр үлэһитэ сатабыллаах салайааччылартан үгүскэ үөрэммитэ. Кулууп дириэктэрин кытта Надежда Аянитова нэһилиэк олохтоохторун барытын хабар сыалтан, араас таһымнаах түмсүүлэри тэрийэллэрэ, нэһилиэк иһинээҕи тэрилтэлэргэ уопсастыбаннай түмсүүлэргэ бииргэ айа-тута үлэлииллэрэ. Бу кэмтэн саҕалаан, нэһилиэк култуурунай олоҕо саҥа тыыннанан, үлэни өрө тутар үтүө кэмнэр үүммүттэрэ. Олоҕу хамсатар «Cайдам» норуот айымньытын дьиэтин үлэһиттэрин тула тэрилтэ, түөлбэ салайааччылара сомоҕолоһо түмсэн, биир өйүнэн-санаанан үлэлэһэн, үгүһү ситиһэллэр, араас таһымнаах күрэстэргэ куруук инники күөҥҥэ сылдьаллар.
Сомоҕолуу түмэр култуура дьиэтэ
Надежда Петровна Аянитова 35 сыл устата култуура эйгэтигэр үлэлээн кэллэ. Бу кэм устатын тухары «Cайдам» норуот айымньытын дьиэтэ үтүмэн үгүс тэрээһини, үйэтитиигэ үлэни ыытан кэллэ. Билигин нэһилиэк талба талааннаахтарын көмөлөрүнэн ураты эйгэлээх кэнсиэрдэри көрдөрөллөр, норуот ортотуттан тахсыбыт артыыстар испэктээхтэри, дьүһүйүүлэри туруораллар, нэһилиэк дьонун-сэргэтин түмэр түмсүүлэр үлэлииллэр. Нэһилиэккэ ыытыллар биэчэрдэргэ, кэнсиэрдэргэ, бэстибээллэргэ, куонкурустарга бастыҥ баянистар Н.Р. Слепцов, Е.И. Щукин, В.П. Матвеев, А.Н. Гуляев доҕуһуоллаан, биир дойдулаахтарын үөрдэллэр. Надежда Петровна араас кэмнэргэ кулууп үлэтигэр ис дууһаларыттан кыһаллар, араас тэрээһиннэргэ кыттар, көмөлөһөр, көхтөөх дьон бааллара үөрдэрин бэлиэтиир. Нэһилиэк иһинээҕи ийэлэр, эбэлэр «Мөһүүрэ» түмсүүлэрэ араас хайысхалаах куруһуоктары тэрийэн, утумнаахтык дьарыктанан, иллэҥ кэмнэрин туһалаахтык атаараллар. Бу түмсүү тапталлаах Тааттатын ааттаппыт биир хамсааһынынан 2011 с. «Хомус в культурном пространстве мира» кэнгириэс-бэстибээлгэ ситиһиилээхтик кыттан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин 1340 хомусчуттарын ахсааныгар киирбитэ, ону тэҥэ 2012 с. Туймаада Ыһыаҕар оһуохайга, 2014 с. Аан дойду үрдүнэн кымыс иһии сиэрин толорууга «Гиннес» рекордун олохтообуттара. Бу үлэ барыта норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ ыллыктаах, ылыннарыылаах тылыттан, дьону кытары үлэлиир дьоҕуруттан тахсар. Киниэхэ кынат буолан, улахан көмөнү «Дьүлэй нэһилиэгэ» МТ баһылыга Олег Дмитриевич Осипов, баһылык солбуйааччыта Любовь Васильевна Ефимова, устар ууну сомоҕолуур уус-уран тыллаах, кэлэр кэнчээри ыччаты кэрэҕэ угуйар оскуола учууталлара С.Т. Алексеева, Л.Э. Егорова, О.Н. Гуляева, Д.А. Васильева, Г.Т. Саввина, А.И. Меркурьев, хас тэрээһин ахсын уотунан-күөһүнэн киэргэтэр, видеоҕа мунньан архыыптыыр А.П. Гуляев оҥороллор.
Билигин нэһилиэк иһинэн биир интэриэстээх дьону түмэр уопсайа 18 куруһуок нэһилиэк олохтоохторун дьоҕурдарын сайыннарар, талааннарын арыйар сыаллаах үлэлиир.
Үйэтитиигэ үлэ
Дьүлэй нэһилиэгинээҕи норуот айымньытын дьиэтин салайааччыта дьону көҕүлүүр кыаҕыттан тыа сирин култуурунай-сырдатар олоҕо улахан тутулуктаах. Надежда Петровна көҕүлээһининэн нэһилиэккэ Елена Попова салайар «Туналы» уонна «Нуоралдьыйа» ырыа ансаамбыллара, өбүгэ ииһин тилиннэрэр «Мөһүүрэ» иистэнньэҥнэр түмсүүлэрэ киэҥ хабааннаах үйэтитиигэ үлэни ыытан, Н.П Аянитова, Д. А Васильева нэһилиэк түмсүүлэрин үлэлэрин сырдатар «Оһуор — олохпут ыллыга», О.Д. Осипов, Н.П. Аянитова, Ф.И. Павлов, Л.Э. Алексеева редакциялаан, култуура дьиэтин үлэтин кэрэһэлиир «Сайдам» сайдыы суолунан» кинигэлэри бэчээттэтэн таһаарбыттара. Надежда Аянитова салайыытынан иистэнньэҥнэр култуура дьиэтигэр анаан сиэлтэн, кылтан олбохтору, ат симэхтэрин тигэн бэлэхтээбиттэрэ. Норуот айымньытын иһинэн тэриллибит Дария Васильева салайар төрөөбүт кыраайы үөрэтэр «Аартык» түмсүү үйэтитиигэ үлэлэһэн, нэһилиэк олоҥхоһуттарын туһунан матырыйааллары хомуйан, QR-куоттаах истиэндэни оҥорбуттара, кыраайы үөрэтээччилэр нэһилиэк дьонун сырдатар видеоматырыйааллары түмпүттэрэ. «Аартык» түмсүү үлэтин биир тутаах хайысхатынан баай устуоруйалаах, Дьүлэй нэһилиэгиттэн тахсыбыт талба талааннаахтар пуондаларын хаҥатар сонун идиэйэлээх үлэ тэриллибитэ. Надежда Петровна култуура эйгэтигэр улахан кылааты киллэрбит киһинэн төрүт култуура учуутала Г.Т. Саввинаны үрдүктүк сыаналыыр. Дьүлэй нэһилиэгэр Улуу кыайыы 50 сылыгар Алексеевтарга анаммыт Галина Тимофеевна туруорбут “Ол ыар сылларга” дьүһүйүү дьон-сэргэ киэҥ биһирэбилин ылбыта. Онно нэһилиэк солбуллубат артыыстара: Е.И. Щукина, Е.И. Сыромятников, В.В. Аянитов, Н.В. Аянитов, П.А. Гуляева, И.И. Сыромятников, Н.П. Аянитова, Ю.Н. Аянитов, Р.И. Сыромятников, Х.Н. Попова оонньообут оруоллара күн бүгүнүгэр диэри дьон өйүттэн-сүрэҕиттэн сүппэт, умнуллубат уобарастары хаалларбыттара. Нэһилиэккэ аан бастакынан 2011 с. А.И. Софроновка аналлаах Г.Т. Саввина экран нөҥүө күлүктэринэн туруорбут «Айыы киһитин кэриэс тыла, иэйэр кутун эгэлгэтэ» дьүһүйүүгэ үрүҥ туллугу көтүппүтэ билиҥҥэ диэри бар дьон сөҕүүтүн-махталын ылар. Биир дойдулаахтара Тит Захаров (старший) ааптарыскай ырыаларынан видео-караоке оҥоһуллубута, билигин Евдокия Дмитриевна Аммосова – Дьэбдьэкиэй хомоҕой хоһооннорунан брошюра таһаараары бэлэмнии сылдьаллар, талба талааннаах айбыт айымньыларын хомуйан, анал паапкалары тиһэллэр. Үйэтитиигэ үлэҕэ улуустааҕы норуот айымньытын дьиэтигэр норуот маастара Мария Власьевна Петрова 100 сылыгар аналлаах тэрээһин үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыта, «Дьоһун саас» аҕам саастаахтар хамаанданан улуустааҕы күрэстэрин, кэтэхтэн «Табаахырап ааҕыылара» сыл ахсын үгэс быһыытынан ыытыллар. Геннадий Васильев салайааччылаах «Дохсун» эр дьон ырыаларын ансаамбыла араас таһымнаах аахсыйаларга кыттан, тус бэйэлэринэн холобур буолар үтүө быһыыны көрдөрөн, сыаналаммат көмөнү оҥороллор. Билигин нэһилиэк эр дьонун үтүө холобуруттан сиэттэрэн, уолаттар «Дохсун» ансаамбыллара тэриллибитэ. Хореограф Семен Андросов салайар «Күндүүнэ» үҥкүү бөлөҕө ыытыллар араас тэрээһиннэргэ кыттарын таһынан, нэһилиэнньэ ортотугар сиэри-туому тарҕатыыга үлэлэһэллэр.
Биир эйгэлээх дьиэ кэргэн
Надежда Петровна олоҕун аргыһа Иван Васильевич Аянитовтыын уһун кэмҥэ бииргэ үлэлээн кэллилэр. Ыал аҕата, эрэллээх кэллиэгэ Иван Васильевич уруһуйдьут талааннаах Аянитовтар удьуор уустарыттан төрүттээх. Аянитовтар элбэх оҕолоох, көхтөөх позициялаах нэһилиэк ытык ыалынан буолаллар. Кинилэр уолаттарын бэйэлэрин үтүө холобурдарынан иитэннэр, оҕолоро бары нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕуттан туора турбаттар. И.В. Аянитов култуура эйгэтин көстүбэт үлэһитэ айылҕаттан талааннаах уус, уруһуйдьут буолан, араас тэрээһиннэри киэргэтэн, култуурунай тэрээһин ураты эйгэтин үөскэтэр. Кини кэргэнигэр солбуллубат бастыҥ көмөлөһөөччүнэн, сүрүн өйөбүлүнэн-тирэҕинэн буолар.
Иван Васильевич култуура эйгэтин ымпыгын-чымпыгын билэр үлэһит быһыытынан куруук ыйытыыта-кэрдиитэ суох итэҕэһи-быһаҕаһы ситэрэн, тупсаран биэрэр ураты айылгылаах. Аянитовтар дьиэ кэргэн биир интириэстээх, үлэлээх дьон буолан оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн култуура кэрэ эйгэтигэр сыһыаран улаатыннарбыттара, ыллыыр, үнкүүлүүр дьоҕурдарын арыйбыттара. Кэрэ эйгэтигэр иитиллэн улааппыт уоллара Игорь Аянитов документальнай уонна «Оо, буолар да эбит» уус-уран киинэҕэ оонньообута, оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан учуутала Геннадий Васильев «Айар ыллыктар» ырыа килиибигэр уһуллубута. Ыал ийэтэ Надежда Петровна киһи олоҕор истиҥ сыһыан, өйдөһүү, биир сыаллаах буолуу үлэни чэпчэтэрин туһунан: “Ханнык баҕарар түгэҥҥэ дьиэ кэргэним миигин куруук өйүүр, өйдүүр сүрүн тирэхпинэн буолар”, — диэн бэлиэтиир.
Дьиэ кэргэн — култуурунай олох тирэҕэ
Надежда Петровна нэһилиэк талааннаах дьиэ кэргэттэрэ бэйэлэрин талааннарын кистии-саба сылдьыбакка, бар дьону кытта үөрэ-көтө үллэстэллэрин махтана саныыр. Ол курдук Куһумууннар дьиэ кэргэн күн күбэй ийэтэ Анна Ивановна Кузьмина көҕүлээһининэн 2003 сыллаахха көр-күлүү мини-тыйаатыра тэриллибитэ. Дьиэ кэргэн тыйаатырын сүрүн артыыстарынан 5 бииргэ төрөөбүттэр дьиэ кэргэттэрэ буолаллар. Кинилэр бары көрү-күлүүнү көҕүлүттэн тутан, ырыаны-тойугу аргыс оҥостон, бар дьоннорун үөрдэн, улууска култуура эйгэтэ сайдарыгар сүҥкэн кылааттарын киллэрсэллэр. Ол курдук Дьүлэй нэһилиэгин биир көхтөөх ыалынан Сыромятниковтар дьиэ кэргэн буолар. Кинилэр хаан-уруу эдьиий, балыс эрэ буолбакка, кийииттиин, күтүөттүүн бары үрдүк сыанаттан түспэт талааннаах артыыстарынан биллэллэр. Егор Иванович Сыромятников кэргэнэ Елизавета Ивановна нэһилиэк иһинэн тэриллибит хору айымньылаахтык салайан кэллэ. Бу дьиэ кэргэттэр үгүс тэрээһиннэргэ, көрүүлэргэ, бэстибээллэргэ төрөөбүт дойдуларын аатын дуорааннаахтык ааттаталлар. Дьүлэй нэһилиэгэ былыр-былыргыттан удьуор ырыаһыт, тойуксут, улуу олоҥхоһут, айар талааннаах дьоннорунан аатырар. Ол курдук ырыаны ымыы оҥостубут дьиэ кэргэттэр: Порядиннар, Аянитовтар, Гуляевтар, Кузьминнар, Щукиннар, Хаптагаевтар, Чупровтар о.д.а. култуура үлэтигэр көхтөөхтүк кытталлар. Зинаида Дмитриевна уонна Роман Романович Чупровтар дьиэ кэргэн култуура дьиэтин тэрээһиннэригэр, күрэстэргэ куруук көхтөөхтүк кытталлар. Кинилэр кыргыттара Ульяна, Татьяна «Таатта күөрэгэйин» аатын ылбыттара, күтүөттэрэ Геннадий Федоров «Ырыа Бэргэн» буолбута. Порядиннар дьиэ кэргэ ийэлэрэ Акулина Николаевна көҕүлээһининэн кини оҕолоро, сиэннэрэ араас таһымнаах айар күрэстэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Акулина Николаевна Таатта улууһугар тарбахха баттанар тойуксут, оһуохайдьыт, ырыаһыт, олоҥхону толорооччу, хоһоон айааччы, бастыҥ ааҕааччынан буолар. Аҕалара Алексей Сидорович күүстээх куоластаах ырыаһыт. Кыыстара Матрёна «Таатта күөрэгэйэ» уонна «Дархан этээччи» үрдүк ааты ылбыта даҕаны элбэҕи кэпсиир. Нэһилиэк ытык олохтооҕо Н.В. Аянитов айылҕаттан айдарыылаах ырыаһыт, тойуксут, оһуохайдьыт, алгысчыт, талааннаах артыыс, хоһоон айааччы, тойуксут этэ. Кини туйаҕын хатарааччы уола Алексей Аянитов солбуллубат конферансье, айылҕаттан айдарыылаах талааннаах тойуксут, алгысчыт, култуура эйгэтин биир сүрүн көмөлөһөөччүтүнэн буолар. Быйыл Дойдуга Дьиэ кэргэн сылынан өрөспүүбүлүкэтээҕи бохо истиилинэн сахалыы таҥас күрэһигэр В.И. Аянитова — Гран-При, Л.С. Шестакова — 1 м., Атастыровтар дьиэ кэргэн өрөспүүбүлүкэтээҕи «Иис-уус- ас» бэстибээлгэ «Өбүгэ мындыра — имигэс талахха» түһүмэххэ — 1 м., Ермолаевтар дьиэ кэргэн — 3 м., «Хара иискэ» Айталина МеркурьевнаТуласынова — 1 м., «Туой» күрэһигэр Бережновтар дьиэ кэргэн — 2 м. ылары ситиспиттэрэ. Улуустааҕы «Бастыҥ дьиэ кэргэн» күрэскэ нэһилиэктэн 3 дьиэ кэргэн кыттан, Чупровтар — «Тыа сирин бастыҥ ыала» Никитиннэр — «Иллээх дьиэ кэргэн», Потаповтар — «Өбүгэ үгэһин утумнааччылар» анал ааттары сүкпүттэрэ.
Бу курдук нэһилиэк култууратын дьиэтэ дьону-сэргэни сомоҕолуу түмэн, култуурунай-сырдатар үлэни көхтөөхтүк тэрийэр киининэн буолар.
Дьоһун үлэһит
Ада ИВАНОВА, улуустааҕы норуот айымньытын дьиэтин кулууптары кытта үлэ методиһа, санаатын үллэстэр: «Надежда Петровна оҕо сааһыттан дьиэ кэргэнинэн кэрэ эйгэтигэр сыстан, оскуоланы бүтэрэригэр идэлээх култуура үлэһитэ буоларга санаммыта. Ол курдук 2015 сыллаахха Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство кэллиэһин бүтэрэн кэлиэҕиттэн Дьүлэй нэһилиэгин «Сайдам» норуот айымньытын дьиэтин уус-уран салайааччытынан үлэлиир.
Кини эппиэтинэстээх, талааннаах, сатабыллаах салайааччы буолан нэһилиэк култуурунай олоҕун хамсатааччы буолан, олохтоохтору биир сыалга-сорукка туруоран, саҥа сүүрээннэри киллэрэн, үлэтэ таһаарыылаах, үрдүк көрдөрүүлээх.
Ол курдук «Сайдам» норуот айымньытын дьиэтэ дьон-сэргэ, оҕо-уруу сөбүлээн мустар, сынньалаҥын атаарар киининэн буолар. Норуот айымньытын дьиэтин иһинэн уопсайа 18 түмсүү тиһигин быспакка айа-тута үлэлиир. Ол курдук, «Дохсун» (сал. Г.К. Васильев), «Нуоралдьыйа» (сал. Н.П. Аянитова) вокальнай ансаамбыллар, «Күндүүнэ» (сал. Т.К. Васильева) үҥкүү кэллэктиибэ, «Кычык-кычык» (сал. Н.Ю. Бучугасова) көр-күлүү мини-театра улуус киэн туттар кэллэктииптэринэн буолаллар».
Мария ПАВЛОВА.