Киһи олоҕун устата үс улахан сиэри-туому ааһар: төрөөтөҕүнэ, ыал буоларыгар, өллөҕүнэ.
Оҕо төрүүрүгэр сиэр-туом
Саха итэҕэлигэр киһиэхэ ордук чугас айыылартан Айыыһыт буолар. Былыргы саха киһитэ кинини нэлэгэй саҥыйахтаах, эҕэтэйдии кэппит бэргэһэлээх дьахтар гынан көрөрө. Кинини аһыныгас санаалаах, сымнаҕас илиилээх, үөрүнньэҥ майгылаах дииллэрэ. Киһини олоҕун устатын тухары араҥаччылыыр, олох очурдарын туоруурга күүс-кыах биэрэр аналлаах. Айыыһыт дьон олоҕор тапталы саҕааччынан, оҕо кутун биэрээччинэн, оҕо кэлэрин араҥаччылааччынан биллэрэ.
Сорох дьон оҕо төрүүрүн төрөппүттэргэ түбүк эбиллэрин, оҕону иитэргэ төрөппүт сыратын-сылбатын аҥаардастыы биэрэрин курдук саныыллар. Итинник санаа төһө эрэ оруннаах буолан баран, оҕо төрөппүттэригэр үчүгэйинэн дьайарын, кинилэргэ үтүөнү аҕаларын умнуохха сатаммат. Төрөппүттэр инникилээх буолан, ис санаалара күүһүрэр, туруктара бөҕөргүүр. Тас өттүттэн көрдөххө, оҕолоох дьоҥҥо атын дьон сыһыана тупсар, убаастабыла улаатар. Онон кинилэргэ өйөбүл күүһүрэр, саҥа суол-иис арыллан барар. Хас саҥа кэлбит оҕо төрөппүттэрин олохторугар маннык үтүө дьайыытын «оҕо дьоло» диэн ааттанар.
Оҕо төрүөн иннинэ оҥоһуллар туомнар.
Хас биирдии киһи Айыыһыты улаханнык суолталаан, кинини хомоппот-хоргутуннарбат буола сатыыра. Айыыһыкка аналлаах араас туомнар оҥоһуллаллара. Ол курдук, оҕоломмот ыалга Айыыһыты тардыы туомун ыытыллара.
Г.В. Ксенофонтов бэйэтин үлэтигэр оҕо кутун туһунан, былыргы ойууттар оҕо кутун хайдах тардалларын чинчийбит. А.А. Попов «Ойууттар кыырыылара» диэн үлэтигэр саҕаланыаҕыттан түмүктэниэр диэри ойууттар, удаҕаттар хайдах туттан киирэллэриттэн, хайдах саҥаралларыгар-иҥэрэллэригэр, оҕо көрдөһөр ыал тугу гыналларын, бүтүүтүгэр Айыылартан оҕо кутун аҕалан ойуун дьахтар оройугар иҥэрэригэр тиийэ сиһилии суруйбут.
Оруктаах мастан (мас үөһээ өттүгэр хойуутук холбоһон үүнэрин этэллэр) оҕо кутун дьахталлар ойууна суох бэйэлэрэ көрдөһүөхтэрин сөбө.
Үксүн бу сиэри-туому саас оҥороллоро. Сороҕор кыһын да оҥороллор эбит. Ыытар күннэригэр дьиэни үчүгэйдик ыраастаан баран, сиргэ от быраҕан, иһити-хомуоһу ыраастык сууйан-сотон туруораллара. Ол кэннэ ойуун сэттэ уолу-кыыһы талан ылара. Сиэр-туом ыытылларыгар бары үөрэн-көтөн сылдьыахтаахтара. Онно туостан оҕо уйатын оҥорон баран иһигэр чыычаахтары угаллара. Ойуун сиэр-туом кэмигэр атын дойдуларга тиийбитин, онно ыарахаттары-моһоллору көрсүбүтүн кэпсиирэ. Онтон Айыыһыты кытта көрсөн оҕо кутун көрдөспүтүн, онно Айыыһыт элбэх ыйытыыны биэрбитин кэпсиирэ (төрөппүттэр хайдах оҕо кутун көрдөһөллөрүн, оҕо ыллахтарына оҕону атаҕастыахтара дуо диэн). Оҕо кутун ылан баран ойуун төннөн кэлэр суолугар оҕо кутун сүтэрэн кэбиһиэн сөбө, оччоҕо кэргэнниилэр оҕото суох хаалыахтарын сөп эбит. Оҕо кутун сүтэрбэккэ илдьэ кэллэҕинэ, чыычаахха иҥэрэн баран, туос тууйаска уган, тыаҕа таһааран кистээн кэбиһэллэрэ. Оттон оруктаах мастан оҕо кутун көрдүүллэрэ саас биитэр сайын саҕаланыыта буолар эбит.
Дьахтар тыаҕа урдаах маһы булан баран кытыйаҕа үүт кутан кэлэн оҕо кутун көрдүүр эбит. Кытыйаҕа кымырдаҕас биитэр үөн (хара төбөлөөх маҥан чиэрбэ) түстэҕинэ, оҕо кутун биэрбит диэн буолар.
Оҕо кутун көрдүүр сиэр-туом маннык ыытыллар эбит. Дьиэ хаҥас өттүгэр хаһаайыттар утуйар ороннорун үрдүгэр олох мас туруоруллар, ол үрдүгэр туос иһит ууруллар. Бу иһити былыр ойууттар эрэ оҥороллор эбит: туос иһит ис өттүн кыһыл таҥаһынан уонна сылгы сиэлинэн киэргэтэн тигиллэр эбит. Бу иһиккэ ынах сүөһү түүтүн, сылгы сиэлин уонна мастан оҥоһуллубут «күөрэгэйи» угаллара. Ол аата бу иһит — «күөрэгэй уйата». Оронноругар иһит икки өттүгэр чэчирдэри туруораллара, лабааларыгар сылгы сиэлиттэн хатыллыбыт, таҥас кырадаһыннарынан киэргэтиллибит саламаны ыйыыллара. Чэчирдэр анныларыгар оргуйбут арыы кутуллубут туос иһитин туруораллара.
Бу сиэргэ-туомҥа уһуннук бииргэ олорбут кыайан оҕоломмотох кэргэннии дьон кытталлар эбит. Кинилэр көстүүлээх үчүгэй таҥаһы-сабы таҥнан оҕо уйатын таһыгар икки өттүттэн олороллоро. Онуоха дьахтар баттаҕын ыһан, былаат эҥин бааммакка олоруохтааҕа. Оҕо уйата уонна уулларыллыбыт арыы оҕо кутун угуйарга туһалыахтааҕа. Кэргэнниилэр туох эмэ аньыылаах-харалаах дьон буоллахтарына, Уот иччитэ оҕо кутун бу уйа иһигэр ууруллубут күөрэгэй дьоло диэни анаан биэриэхтээх дии саныыллара. Онон ойуун кыырарыгар чыычаах кутун көрдүүрэ.
Аан Алхан эһэм, Аралы дьаҕыл,
Туус тумус, Түүччү кыламан,
Бырдьа бытык Дьоруо тобук,
Хоруо хоннох Бырыы быттык,
Эйигиттэн дьол-соргу,
Уһун туймуу, кэтит кэһии
Көрдөһүүлээхпин көрдөнө турдаҕым!
Ол турарбар
Көмүс түөстээх далбарайы дайытан кулу,
Эйигиттэн көрдөһөбүн!
Ньылҕаарыкса, ньолҕоорукса буолуохтун!
Оҕо сүрүн-кутун көрдөһөөрүбүн олоробун,
Мин киһи: Дьип хаан дьиэ,
Сэгэлдьийэр буолаайаҕын,
Моой хаан модьоҕо
Бохтотор буолаайаҕын!
Туруору аспыт тоһоҕо,
Сытыары кээспит сиэрдийэ,
Туруору аспыт түөрт баҕана
Иччитэ суох хаалаары гыммыт үһү,
Ол туһуттан ону иччилиир иччитин
Көрдөһөбүн эйигиттэн:
Аал уот иччитэ, Аан Алхан эһэм,
Көрдөһүүлээх олоробун эйигиттэн:
Уруйу-төлкөнү биэрдэргин
Миэхэ бэрт да буолуо этэ,
Көрдөһөр даа күчүмэҕэйдээх буолааччы,
Ааттаһар даа ахсааннаах буолааччы!
Алгыс түмүк этиилэригэр уйа иһигэр ууруллубут чыычааҕы уонна икки чэчирдэри арыынан ньалҕаарытан сотор, уйаны күн эргииринэн үс төгүл эргитэр, онтон уокка үс төгүл уот кээһэр уонна үрүҥ сылгы сиэлинэн күндүлүүр. Дьэ, ол кэннэ илиитин арыылаах кытыйаҕа уган ыла-ыла кэргэнниилэр төбөлөрүн, сирэйдэрин сотор, арыы аҥаарын уокка кээһэр, хаалбытын кэргэнниилэргэ — маҥнай кэргэнигэр, онтон ойоҕор иһэрдэн кэбиһэр. Ол аата уот иччититтэн көрдөөн ылбыт кутун кини арыыга иҥэрбитин кэргэнниилэргэ итинник быһыылаахтык иҥэрэ
И. Корякин хартыыната. “Саха ыалын сиэрэ-туома” А.С. Федоров кинигэтиттэн