Сэтинньи 11 күнэ Өрөспүүбүлүкэбитигэр биир бэлиэ күн: Саха норуотун сайдыытын кэрдиис кэмигэр доҕотторунаан, биир санаалаахтарынаан бары хайысхаҕа улуу үлэни толорбут саха норуотун чулуу уола, улуу бөлүһүөк, өркөн өйдөөх бэлиитик, суруйааччы, судаарыстыбаннай уонна общественнай деятель, өлөрү өйүнэн кыайбыт Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүтэ 131 сыла.
Платон Алексеевич Ойуунускай Томскайтан доҕоругар Максим Аммосовка суруйбут суругар эппиттээх: «Инники кэскиллээх норуот, биһиги тыыннаахпытыгар да буолбатаҕын иһин, хойутун-хойут биһигини өйдүөҕэ уонна биһиэхэ туһаайан, «Күндү гражданнар! Эһиги биһиги туспутугар олорбуккут уонна үлэлээбиккит. Эһиэхэ баһыыба! – диэҕэ».
Ол өтө көрүү туолла. Билигин Платон Алексеевич Ойуунускай суруйан-бичийэн хаалларбыт олоҥхото, айымньылара олоххо уһулуччу суолталаахтар, олох араас хайысхаларыгар – литератураҕа, үөрэхтээһиҥҥэ, медицинаҕа, бырамыысалыннаска, спортка, культураҕа, сиэр майгы боппуруостарыгар, итэҕэлгэ — барытыгар кини туруорсубута, айбыта, булбута-талбыта, чочуйбута суолтата ааспат, өрүкүйэр, салҕанар, тарҕанар.
Ол да иһин бары улуустарга, Дьокуускай куоракка Былатыан Ойуунускай аатыгар сүгүрүйэн, быыстапкалар, ааҕыылар, көрсүһүүлэр ыытылыннылар. Холобурга, биир идэлээхтэрбит «Ленский вестник» хаһыаттан, Ньурба хаһыата биллэрбиттэринэн Ленскэй куорат оҕолоро Ойуунускай туһунан хоһооннору ааҕарга күрэхтэспиттэрин, Ньурбаҕа музейга экскурсиялар, музейнай уруоктар буолбуттарын, оттон биир дойдулаахтарбыт артыыстар Петр Баснаев, Иннокентий Луковцев, Роман Дорофеев Россия авиалинияларын телевизионнай канаалларыгар Платон Ойуунускай 1917 сылтан 1923 сылга диэри «Ааспыт күннэр – дьыллар» ахтыыларын аахтылар.
Бу күн улуус баһылыгын Сүбэ мунньаҕа П.А. Ойуунускай биһигин ыйаабыт сиригэр – ытык Чөркөөххө — ыытылынна. Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ Дьокуускайтан «Таатта уола Дьаралыктыйа Былатыан» кинигэ ааптара профессор, филологическай наука доктора, П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Варвара Борисовна Окорокова уонна «Айар» кинигэ кыһатын генеральнай директорын солбуйааччы Валерий Николаевич Луковцев ыалдьыттаатылар, санааларын үллэһиннилэр.
Варвара Окорокова Платон Алексеевич Ойуунускайы 44 саастааҕар тутуллан, хаайыллыбыта, 46 сааһын ситэ туола илигинэ суорума суолламмыта диэн тыйыс сыыппараларынан этиитин саҕалаата. Кини, бастатан туран, Платон Алексеевич Ойуунускайы чаҕылхай араатарын, хас биирдии бөлүһүөктүү санаата дьиҥнээҕи, наадалааҕы эрэ этэринэн уратытын бэлиэтээтэ. Ол да иһин норуоппут чулуу суруйааччыта Владимир Михайлович Новиков – Күннүк Уурастыырап ахтыытыгар ааҕабыт: «Кини сахалыы дьиҥнээхтик оҥостон араатардыырын мин онно истибитим. Туттан-хаптан, көрөн-истэн тырымнаан, кырдьык да, уоттаах-төлөннөөх араатар эбит этэ. Партия тыа сиригэр ыытар политикатын, колхоз олоҕун кыайыытын-хотуутун, үлэҕэ-хамнаска инники турар соруктар тустарынан кини имэҥнээх илбистээх тылы эппитэ». Салгыы Ойуунускайы айар-тутар да кэмигэр сүгүн үлэлэппэтэхтэрин туһунан, «айымньы сууттара» буолалларын, онно араас атаҕастабыл санаа да этиллэрин санатта. Итини тэбэрдии гынан эмиэ Күннүк Уурастыырапка эргиллэбит: «Платон Алексеевич, уопсайынан даҕаны, кими эмэ куһаҕаннык этэрин-саҥарарын истибэтэҕим. Арай 1937 сыллаахха бэйэтин общественнай айар үлэтин 20 сылын туолуутугар анаан тэриллибит юбилейын банкетыгар тыл этиитигэр «Миигин араас кадеттар, эсердэр, анархистар, ардыгар, алҕаһаан — бэйэм да дьонум, үгүстүк кырбыы сатаабыт киһилэринэбин. Онно мин даҕаны, Иисус Христос үөрэҕинэн хаҥас иэдэспин оҕустахтарына, уҥабын тоһуйан биэрбэккэ, пролетарскай революция туругурарын туһугар, кулут-хамначчыт, кыра дьадаҥы иннигэр мөккүспүт мөккүөрбүн мүччүрүппэккэ, туруммут суолбуттан туораабакка, баччаҕа тиийэн кэллим!» – диэн эппиттээх эбит.
Дьэ, бу мөккүөрүгэр кини норуотун туһугар олоҕо быстыар диэри турууласпыта. Дэлэҕэ даҕаны, олоҕун бүтэһик мүнүүтэлэригэр «кыһыл былаах… кыһыл былаах…» дии сытан сырдык тыына быстыа дуо!?.
Ол эрэн биһиги Былатыаммыт тыыннаах, дьоллоох оҕолорунан, таптыыр кэргэнинэн, сиэннэринэн, хос сиэннэринэн, айымньыларынан, кэриэс кэрэкэ тылларынан!Ол да иһин кини 1937 сыллаахха Чөркөөххө кэлэ сылдьан бэрткэ уйадыйан туран, өтө көрөн эппитэ:
«Ким билэр, баҕар, хойутун хойут
Эрдэ турбут сэһэнэ
Хойут турбут хоһооно буолуом
Оччоҕо көмүллүбүт көмүс буорбуттан
Аҕыс салаалаах Ача күөх от үүнэн тахсыаҕа».
Бу этиитин кыраайы үөрэтээччи Егор Дмитриевич Андросов тэтэрээккэ сурунан хаалларбытын архыыпка үлэ бэтэрээнэ Тыараһа олохтооҕо Егор Павлович Слепцов «Улуу улуус Боотурускай» кинигэтигэр үлэлии олорон, булан ылбыттааҕым.
Бу тылларынан кинигэбитин ааттаан, норуот Былатыан Ойуунускайга муҥура суох махталын, тапталын кэрэһэлиир «Эрдэ турбут сэһэнэ» анабыл хоһооннор хомуурунньуктарын 2019 сыллаахха бэчээттээбиппит.
Манна эбии бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ арыллыбыт быыстапкаҕа Үөһээ Бүлүү Ороһу нэһилиэгиттэн төрүттээх Матрена Михайловна Тимофеева Платон Алексеевич Ойуунускай суруйбут «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхотун уолаттара Ойуунускай түрмэҕэ сыттаҕына кистээн, Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ аттанаары туран уурдарбыттарын туһунан чахчыны кэпсиир суруйууну хаһыат кэлэр нүөмэригэр ааҕыаххыт.
Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 131 сылын бэлиэтээһиҥҥэ оҕолор кыттыыны ылбыттара саамай сөпкө толкуйданыллыбыт диэн үөрдүм.
Былатыан Муҥха Дэлбэрийбит алааһыгар турар пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн уурарга улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Руслан Захаров: «Биһиги улуу дьоммутун ытыгылыырбытын, кэриэстиирбитин көрөн, ыччаттарбыт кэлин эмиэ салҕыахтара, улуу убайдарбытыгар, кинилэр дойдуга бэриниилээх, төрөөбүт дойдуга тапталлаах сыһыаннарыгар үөрэниэхтэрэ уонна Ойуунускайдыы олорорго, Ойуунускайдыы үлэлииргэ үөрэниэхтэрэ», — диэн этиитэ кэскиллээх тыллар буоллулар.
Сахалартан бастакы философскай наука доктора, Ойуунускай эрэллээх доҕоро Авксентий Егорович Мординов «Кэскиллээх норуот кэрэхсэбиллээх дьонун кэриэстиир» диэн тыллара мээнэҕэ этиллибэтэх санаалар буолаллара бу күн эмиэ дакаастанна.
Анна Посельская.