Анемподист Иванович Софронов – Алампа бириэмийэтин “УРАН ТЫЛ” номинациятын кыайылааҕа, поэт, тылбаасчыт, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Ольга Корякина – Умсуура. “Күүппэтэх өртүттэн соһуччу үөрүү, тохтоон, иһийэн турбут айар эйгэбин салгылатыы курдук киирдэ бу ситиһии”, — диэн Ольга Николаевна санаатын үллэстэр. Биир кэмҥэ “Далбар Хотун” сурунаалга ыксалаһан үлэлээбит коллегабын, суруйар-бичийэр эйгэҕэ сүбэһиппин кытта сэһэргэһиим эҕэрдэттэн саҕаланна. Төһө да төлөпүөн нөҥүө кэпсэттэрбит, өрүү да буоларын курдук, олус истиҥник, былыргыттан быйылгыга диэри саас сааһынан анааран, ханна эрэ дириҥник киирэн ырытан, ардыгар аргыый сэгэтэн эрэ көрөн, айар кут ыллыгынан сэргэстэһэ хаамтыбыт. Умсуура кэрэ кэпсээнньит, мин – истиҥ истээччи…
Алампа лириката – алаас ахтылҕана
Алампа диэтэхпинэ курус санаа кууһар. Кини лириката наһаа санаарҕабыллаах. А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй саха дьахтарын хараҕынан таптаан, ордук тас көрүҥүн хоһуйбут эбит буоллаҕына, Анемподист Иванович бастакынан дьахтарга Эн диэн туһаайан суруйбут, иэйиитин аһаҕастык эппит лирик бэйиэт буолар.
Эдэр сылдьан “Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр” хоһоонун ааҕа-ааҕа, Алампа хайдахтаах курдук Дуунньатын таптаабытын харахпытыгар оҥорон көрөр этибит уонна Дуунньаны таҥнарыахсыт курдук саныырбыт. Прокурор Степан Гоголев Дуунньаҕа дураһыйан Анемподист Ивановичка дьыала тэрийбит диэн хом санаа барыбытыгар баара. Толуу-мааны, төрөлкөй көрүҥнээх Дуунньа эдэр-сэнэх, кыахтаах киһиэхэ барбытын оччолорго олох бырастыы гымматахпыт. Үнүбүрсүтүөккэ саха салаатыгар иккис кууруска (1976-1978сс.) үөрэнэ сырыттахпытына, Алампа олоҕун чинчийэн үөрэппит учуонай Георгий Кардашевскай Тыл, литэрэтиирэ институтуттан быстах солбуйа кэлэ сылдьан: ”Кэлин олоҕу олорон истэххитинэ билиэххит”, – диэбитэ. Ол эрэн, курус санаа, олох ыарахаттара, санаарҕабыл – бу барыта поэт чараас дууһатын кэбирэппитэ буолуо диэн билигин да хомойо саныыбын.
Соҕуруу Свердловскайга үөрэнэ сылдьан бандеролунан Алампа кинигэтин ыыттарбытым. Өрө тутабын диэбэппин эрээри, кини иэйиитэ дойду ахтылҕанын кытта ситимнээх. Ыраах сырыттахха Алампаны аахтахпына, дойдугун, дьоҥҥун ахтан муҥнанарыҥ уҕарыйарга дылы буолара.
Аччыгый сааспар арахсыбакка
Алтахтаан үөскээбит алааһым
Ача күөх отунан аҥаарыйбыт,
Турар буолуохпуттан
Туораабакка туругурбут толоонум
Локуора күөх отунан тупсубут,
Күөлэһийэн үөскээбит
Күөх от кырыстаах
Күндү хонууларым
Күрдьүгэс отунан көҕөрбүт,
Алтан отунан анньыллыбыт,
Ньургуһун отунан тупсубут,
Дьаарбаҥнаан саатаабыт сирдэрим
Дьарҕаа отунан ардайдаммыт эбит.
/”Аан дойду ахтылҕана” хоһоонтон 1914 с./
Устудьуоннуу сылдьан саха тыйаатыра Алампа айымньыларын үгүстүк туруорара. “Бүдүрүйбүт көммөт”, “Таптал” испиэктээхтэргэ хастыыта да сылдьыбыппыт.
Монография кинигэ буолла
Тус бэйэбэр кэллэххэ, уус-уран тылтан тэйэ быһыытыйдым. ХИФУ тылбаас хаапыдыратыгар икки сыл маҕыыстырга үөрэнэн, былырыын диссертациябын ситиһиилээхтик көмүскээбитим. Үөрэх аата үөрэх. Тэтимэ атын, ирдэбилэ кытаанах. Суруйар-бичийэр да буоллахха, барыта билим истиилинэн ыстатыйалар этэ. Диссертациям тиэмэтин таларбар мин төбөт (тибет) омук тылын үөрэппит киһи буоларым быһыытынан, төбөт уонна саха тылын кырамаатыкатын, истилиистикэтин тэҥнээн көрөн чинчийиэхпин баҕарбытым. Онуоха бу хайысхаҕа Арассыыйаҕа чинчийии суоҕун кэриэтэ, оттон Саха сириттэн рецензия да суруйар киһи буларга уустук буолсук диэн, салайааччыларым сүбэлэринэн тиэмэбин уларыппытым.
Онон “Биэрэ Дабыыдап – саха бастакы дьахтар бэйиэтэ” диэн куурустааҕы үлэбин ситэрэн-хоторон көмүскэнним, онно олоҕуран монография суруйдум. Саха литэрэтиирэтигэр чинчийиллибэккэ хаалбыт, устуоруйа хаһыйан кэбиспит, “маҥан мэҥ” буола сылдьар биир дойдулааҕым, Тыараһаттан төрүтттээх бэйиэт Биэрэ Дабыыдап олоҕо, үлэтэ-хамнаһа үөрэтиллэр кэмэ-кэрдиитэ, ирээтэ миэхэ тиийэн кэлбитэ, санаатахха, эмиэ дьикти. Мин кинини айааччы быһыытынан сэҥээриим “Чуораанчыкка” бас эрэдээктэринэн үлэлиир кэммэр саҕаламмыта. Саха сиригэр үөрэҕи-сайдыыны олохтуурга сыратын-сылбатын биэрэн үлэлээбит бастакы оҕо бэйиэтэ, бастакы «Букубаары» суруйбут ааптар Вера Давыдова оҕо тылын эрчийиигэ сааһынан арааран, тэттик чабырҕахтары, хоһооннору айбыта. Чуолаан оҕо тылын имитиигэ наһаа сөп түбэһэр айымньылар күн бүгүн да уһуйаан иитээччилэригэр көмө буолуохтарын сөп.
«Биэрэ Дабыыдап. Сарбыллыбыт талаан» диэн монографиябын күн сирин көрдөрөн, биир сыл анараа өттүгэр, оруобуна Алампа төрөөбүт күнүгэр Тыараһаҕа сүрэхтээбит эбиппин. “Алампа төрөөбүт күнүгэр бэйэбит кыыспыт Биэрэ Дабыыдап дойдутугар илэ-бааччы эргиллэн кэллэ”, – диэн ол көрсүһүүгэ тыараһалар сирэйдиин сырдаан, ис сүрэхтэриттэн махтаммыттара. Сити күн Ытык Күөл Киин библиотекатыгар эмиэ көрсүһүү буолар буолан, уот ылар курдук кылгас сырыы буолбутуттан олохтоохтор хомойо хаалбыттара.
Тылбаас
Бэйиэт буолан аҥардас хоһоон суруйа-суруйа сылдьыам дии саныырым. Онтон “Чуораанчык” сурунаалга үлэлии киирэн баран, олох атын хайысханан барбытым. Оҕолорго остуоруйа, хоһоон суруйбутум. Корней Чуковскайынан оҕоҕо суруйуу түөрүйэтин үөрэппитим. Ол кэннэ “Лап Бичик эмээхсин” диэн хоһоонунан остуоруйа айбытым. Оҕоҕо айар үс бүк уустугун онон билэбин.
Аны билигин тылбаасчыт идэтин баһылаан, олохпор саҥа сирэйи арыйдым диэххэ сөп. Суорун Омоллоон “Соломуон ырыата” диэн таҥара бичигин канонугар киирбит айымньыны тылбаастаабыта. Ол үлэ тахсыбакка сыппыт төрүөтэ диэн – поэзия буолуохтаах. Дмитрий Кононович тылбааһын арай үрүҥ хоһоон диэххэ сөбө эбитэ дуу, ордук кэпсээҥҥэ майгынныыра. Ону куорматын уларыт, поэзияҕа кубулут диэн көрдөһөннөр, үс сыл устата оҥорон бүтэрдим. Үөрэхпин бүтэрэн баран туттарбытым.
Библия института Арассыыйаҕа олорор, бэйэлэрин тылларын сүтэрэ илик омуктарга таҥара бичигин ийэ тылларынан тылбаастаталлар. Таҥара бичигэ диэн каноннаммыт тиэкистэр буолаллар. Онно ылсар буоллаххына үөрэх бөҕө, семинар бөҕө ааһаҕын. Тылбаастыырга хааччаҕа, ирдэбилэ элбэх. Ити хайа баҕарар итэҕэлгэ сыһыаннаах. Хомолтото баар, бэйэбит итэҕэлбитигэр, сиэр-туом тылыгар дьалаҕай сыһыаннаахпыт. Ким “МИН” дэммит, ол үйэлэри уҥуордаан кэлбит тылы-өһү бобо-буойа охсор, киһи бары алгысчыт аатыран “дуомнуур”. “Дом” диэн алгыс тыла буолбатах диэн эт да этимэ, сири саары курдук истэллэр. Бүгүн олорбут “алгыыбыт” да диэбэттэр, “алгыстыыбыт” дииллэр.
Үлэ элбэх
Билигин туһааннаах үлэм суох, көҥүл хотуммун. Дьэ, “ыл да ай, олор да суруй” диэх курдуккун эрээри, киһи ардыгар аһары көҥүлтэн най баран, хаһан да кэлбэт сарсыҥҥыга соруккун көһөрө турар эбиккин. Дьиҥэр үлэ наһаа элбэх. Прозаҕа да баар, тылбааска да баар, ахтыылар да суруллуохтаахтар. “Ону оҥоруом, маны гыныам” диэн этэн кээһэн баран, иэскэ сылдьар курдукккун. Ол иһин, сааһыран буолуо, арыый мындыр буолбучча, “ини-маны оҥоруом” диэн күөспүн эрдэттэн өрүммэппин. Онуоха бэйэм ыйааһын киһи, салгын буоламмын, сонургуурум, суолбуттан тахсарым элбэх. Аны онно аралдьытар үлэлэр кэлэ тураллар – “редакциялаан кулу”, “киирии тылла суруй” диэн көрдөһөллөр. Наһаа судургу курдук саныыллар…
Былырыын арай биир уустук жанрга холонуубун “Чолбон” сурунаалга таһааттарбытым: “Ālea iacta est “ диэн латыынныы төбөлөөх сонет дьөрбөтүн. Хас бэйиэт барыта санаммат уустук тутуллаах кыра бэйиэмэ тэҥэ. Дьөрбө 14 сонеттан турар. 15-с сонет инники сонеттар саҕалыыр устуруокаларыттан түмүллэр. Оттон хас биирдии сонет инники сонет бүтэһик устуруокатыттан саҕаланар. Хааччахха киирэҕин, ирдэбилэ кытаанах. “Невозвратный рубеж” диэн байыаннай өйдөбүл (тиэрмин) баар. Хайа да эйгэҕэ бу кэрдииһи атыллаабыт буоллаххына, төннөр кыаҕыҥ суох. Ыарыыга эмиэ оннук. Айаҥҥа эмиэ. Ракета быыһык траекторияны ааспыт буоллаҕына, үнтү ытан түһэрэр кыаҕыҥ суох.
Култуура куода
Тылбааска үөрэнэммин “культурный код” диэни биллим. Сорох поэзия тоҕо эрэ сатаан тылбаастаммат. Алампа, Өксөкүлээх поэзиялара тылбаастаммат. Бу омук “культурнай кода”. Олорбут олохторун нуормата, сиэрэ-майгыта, тугу аһаан-таҥнан олорбуттара. Холобур, чороон, сэргэ диэн тылларбыт толору тылбаастамматтар. Кинилэр суолталарын саха киһитэ эрэ өйдүүр. Николай Денисович Неустроев кэмиэдьийэлэрин эҕэтэ, үөнэ-көйүүрэ эмиэ тылбаастаммат. Сомоҕо домохторун, өс хоһооннорун эмиэ тустаах эрэ омук дириҥник өйдүөн сөп. Олор сороҕор атын омук тылыгар сөптөөх солбуктарын булбаттар. Ол иһин тылбаасчыт айымньы суруллубут кэмин-кэрдиитин, субу омук уратытын, култууратын билиэхтээх, үөрэтиэхтээх.
Саха билиҥҥи ыччата былыргы үһүйээннэри өйдөөбөт буолла. Холобур, мин 2007 с. тахсыбыт “Одун уот” диэн кинигэбэр киирбит “Эҕэ” диэн хоһооммор этиллэр “Тыынным балык тыҥатынан…; олоҕу туойуом уутуйан балыктыы тылынан” диэн. Маны киһи хайдах өйдүөн сөбүй? Саха киһи “хааһаахха тыыннар” диэн домохтоох. Ол аата хааччахтааһын. Оттон хоһооҥҥо “хааһах” эрэ буолбатах, “балык хабаҕа”. Онон төһө бэйэлээҕи тыыныаххыный? Төһө да “уутуйбутуҥ” иһин, ол аата, нууччалыы эттэххэ, “маститость”, “балыктыы тылынан” айбыккын ким истэрий эбэтэр өйдүүрүй?
ЭҔЭ
Сааспар сааһы эбэбин
Хатырык курдук.
Оо, сотору мин устуоҕум
Балык курдук.
Олох улахан уу,
Олох олоруу — устуу.
Көтүөм уу кырсынан
Лапчаан кынаппынан.
Тыыныам балык тыҥатынан —
Ол аата хабаҕынан.
Олоҕу туойуоум уутуйан
Балыктыы тылынан!
Умсуура. 2002 с.
Таатта айыы тайбыт сирэ
Түөлбэ-түөлбэ уутуйан олорор сиринэн уратылаах. Холобур, Ньурбалар – учуонайдар, чурапчылар – боотурдар, хорсун-хоодуот дьон. Оттон таатталар – охсуллубуттара элбэҕэ бэрт буолан, сэрэхтээх сыһыаннаахтар, сымнаҕас майгылаахтар. Ол эрээри, ТЫЛ ИЧЧИЛЭЭХ дьон.
Таатта – удаҕаттар, ойууттар олохсуйбут, уутуйбут дойдулара. Ону сир дойду, алаас ааттара да бигэргэтэллэр. Холобур, Дэбдиргэ (дэлбиргэ) – салама бир көрүҥэ. Уһун ураҕаска халыгырыыр малы-салы, сиэли эбэтэр анал бэлиэни иилэн баран, эр киһи өрө анньан туруорар дойду иччитигэр бэлэҕэ буолар. Дэбдиргэ анньыытын эр киһи эрэ оҥорор сиэрэ-туома. Ол билигин умнуллубут. Тылга эрэ хаалбыт.
Аны туран Айыы тайбыт диэн алаастар бааллар. Ити сиэр-туом тыла. Айыылары алгыска “түһэр да, түһэр” буолабыт. Дьиҥэр айыылар сиргэ түспэттэр, кинилэр ТАЙАЛЛАР, көтө сылдьаллар. Сир кирдээх, наһаа куһаҕан сыттаах. Куһаҕан сыты суох оҥорон түптэ уматабыт. Онон айыылары айах тутабыт, сиргэ чугаһыылларыгар көмөлөһөбүт. Дьиэ иһигэр-таһыгар үчүгэй сыттаах чэчиги үүннэрэр эмиэ түҥ үйэттэн кэлбит киһи-аймах умнубут сиэрэ-туома буолар. Үчүгэй сыкка-сымарга абааһы хорҕойбот. Бэл үөн-көйүүр, ньаалаҕай, сахсырҕа куотар.
Сирбит-дойдубут барахсан атаҕастабылы, репрессияны ааһан тоҥон турар. Дьиҥэр саха иэйиитэ, уйулҕата, мааны тыла-өһө барыта – Тааттаҕа сытар. Ыччат дьон тылларын-өстөрүн умнубакка, тылбыт баайынан тахсан кэлиэхтээх этэ. Саха норуотун “культурнай кода” – Таатта улууһа буолар. Оттон норуот кута – кини тыла-өһө.
Бырабыыталыстыба өттүттэн олоҥхо үөскээбит дойдутугар Тааттаҕа улахан болҕомто ууруллуохтаах дии саныыбын. Суола-ииһэ оҥоһуллан, түмэллэрэ, өйдөбүнньүк мэҥэлэрэ толору ситэриллэн, тупсарыллан, Таатта – култуура улахан киинэ буолуохтаах. Төрүт уус сири өрө тардар торум оҥоһуллан, тиһигин быспакка үлэлии туруохтаах.
Ольга Николаевна умсугутар кэпсээнин сэргээн истэн баран, сахабыт тыла инникилээх, тапталлаах Тааттабыт үүнэр-сайдар кэскиллээх диэн киһи итэҕэйэр.
Галина ПОЛУСКИНА