Литературовед, П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, саха литературатын тарҕатааччыта, киэн туттар биир дойдулаахпыт Василий Никитич Протодьяконов “Омук күүһэ – өйүгэр, өйүн күүһэ — тылыгар” диэн кэс тылын биһиги, оҕолору үөрэхтээһиҥҥэ үлэлиир дьон, олус чугастык ылынабыт уонна иитэр — үөрэтэр үлэбит хайысхатын ыйар, суолбутун соруктуур эркээйи оҥостобут. Аныгы үйэҕэ киһи-аймах өйө цифровой эйгэҕэ көстө. Билигин оҥоһуу өй, “өйдөөх” маллар, робототехника, араас гаджеттар ыал күннээҕи олоҕор бигэтик киирдилэр, олору кытта оҕо күн сиригэр төрүөҕүттэн алтыһар буолла.
Оттон бу мал ис дьиҥин, тутулун киһи өйдүөхтээх, олоҕор туһанар, үлэни-хамнаһы чэпчэтэр, түргэтэтэр малга кубулутуохтаах диэни эмиэ бары билэбит.
IT технология хайдах оҥоһулларын, туттулларын, муҥ саатар бастакы сүрүн өйдөбүллэрин билбэт киһи муннуттан сиэтиллэ сылдьар көлүүр оҕуһа эрэ буолар кэскиллээх. Өйө-санаата бөҕөргүү илик оҕо сыыппара малларыгар олус түргэнник убанара, күнү супту туһанааччыга эрэ кубулуйара киһини дьиксиннэрэр чахчы буолла. Информационнай технологияларга сөптөөх сыһыан бастатан туран дьиэ-кэргэҥҥэ иитиллэр, оҕо доруобуйатын, чөл туругун туһугар төрөппүт эппиэттиир эбээһинэстээх.
Оттон оҕо борбуйун көтөхтө да саамай сылдьар эйгэтигэр — чуолаан үөрэх тэрилтэлэригэр оҕолорбутун хайдах харыстыахпытын сөбүй? Биһиги Тааттабыт уһуйааннарыгар, оскуолаларыгар IT технология (Information Technology) хайдах туһанылларый? Оҕолору цифровой эйгэҕэ көдьүүстээхтик сыһыарарга, сөпкө туттарга туһулаан үөрэтэргэ туох кыахтар баалларый?
Бу туруоруллубут ыйытыы тула Таатта улууһун дьаһалтатын аактабай саалатыгар ыам ыйын 13 күнүгэр оскуола, уһуйаан педагогическай састааба кыттыылаах “Оҕону үөрэтэр — сайыннарар конструктордар. “Лига открытий +” кэмпилиэк” тиэмэлээх киэҥ ыҥырыылаах сэминээр мунньах буолла. Мунньах Ытык-Күөллээҕи “Чуораанчык” оҕону сайыннарар киин көҕүлээһининэн уонна тэрийиитинэн барда. Манна 40-тан тахса киһи, ол иһигэр 20 үөрэх тэрилтэтин салайааччылара: сэбиэдиссэйдэр, дириэктэрдэр, сүрүннүүр иитээччилэр, 24 оҕолору кытта быһаччы үлэлии сылдьар педагогтар: иитээччилэр, учууталлар, эбии үөрэхтээһини биэрээччилэр – барыта 15 тэрилтэттэн кэлэн үлэлээтилэр.
Сэминээр – мунньах киирии тылыгар Таатта улууһун үөрэҕириитин салалтатын начальнига Иннокентий Иннокентьевич Дягилев оҕо кыра сааһыттан информатика, робототехника эйгэтигэр сыстара олох сайдыытын кытта тэҥҥэ барсарыгар олук буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ уонна улууска бастыҥ уоппут баарын туһанар наадалааҕар туһаайда.
“Чуораанчык” уһуйаан сэбиэдиссэйэ Галина Пантелеймоновна Готовцева оҕо саада робототехникаҕа үлэтин сырдатта, 2023 сылтан “Нейрончик” аан дойдутааҕы бырайыакка кытталларын, 2019 сылтан “Лига открытий” хайысхаҕа 4-6 саастаах оҕолору дьарыктааһыҥҥа уонна күрэхтэһиилэри тэрийиигэ республика тирэх тэрилтэтэ буолалларын иһитиннэрдэ. Эбии үөрэхтээһин педагога Алена Максимовна Кычкина үлэтин уонна иитиллээччилэрин ситиһиилэрин туһунан кэпсээтэ. Республика, Россия, аан дойдутааҕы таһымнаах чемпионаттарга ситиһиилээх оҕолор ааттарын ааттаан туран кинилэр ылбыт сатабылларын тупсаран салгыы өссө үрдүк үрдэллэри дабайар кыахтаахтарын туоһулаата.
“Сатабыл” оҕо айымньытын сайыннарар киин тэрийээччи педагога Матрена Дмитриевна Алексеева уһуйаан үлэтин биһирээн туран оҕолор сахалыы мындыр толкуйга олоҕуран сайдалларыгар, аныгы технологиялары баһылыылларыгар акылаат буоларыгар анаан сахалыы остуол оонньууларын бэлэхтээтэ.
2018 сылтан “Роботенок” куруһуогу салайар Алена Максимовна Кычкина “Лига открытий+” кэмпилиэги туттан хайдах үлэлээбиттэрин кэпсээбитин мунньах кыттааччылара сэҥээрэ иһиттилэр.
Бу сайыннарар кэмпилиэк көмөтүнэн араас сорудахтары оҥотторуу 2019 сылтан күн бүгүнүгэр диэри бара турарын сиһилии кэпсээтэ. “Лига открытий+” кэмпилиэгинэн үлэ кыра саастаах оҕону эргиччи сайыннарар кыахтаах. Ол курдук, сыл аайы араас тиэмэлэр бэриллэн оҕо билэр-көрөр эйгэтэ кэҥиир. Холобур, 2019 сылга – “Биһиги оҕуруоппут”, 2020 сылга “Тутуу куоратын оҥоһуга (Постройка для Стройграда)”, 2021 сылга “Оонньуу айааччылар (Игростроители)”, 2022 сылга “Таһаҕас тиэйээччилэр (Грузовые перевозки)”, 2023 сылга “Ньэгири иитии (Энергозаряд)”, 2024 сылга “Сир баайа”, 2025 сылга “Куттала суох айан” туһунан детсад оҕолоро элбэх саҥа билиини эбиннилэр, бу эйгэлэргэ механиканы уонна робототехниканы хайдах туттуохха сөбүн толкуйдаатылар.
Манна тэрийээччилэр — “Инженеры будущего” робототехника лабораторията (сал. М.И. Турушев) күүстээх ирдэбил туруораллар. Ол курдук, иитээччи, төрөппүт бу ыйыллыбыт тиэмэлэргэ оҕо билиитин-көрүүтүн хаҥатар, олоҕу-дьаһаҕы тупсарарга сонун технологияны айарга уһуйар – ити курдук оҕо проблемнай үөрэтиини ааһар, айар дьоҕурун уһугуннарар.
Оҕолор “Инженернэй тэтэрээти” толорон санааларын сааһылаабыттарын, саҥаны толкуйдаабыттарын барытын ойуулаан, бэлиэтэнэн иһэллэр, бырайыактарын хаамыытын кэтииллэр. Түмүктүүр үлэнэн конструкторы уонна хамсыыр механизмнары туһанан мадьыал туталлар, постер оҥорон бырайыактарын көмүскүүргэ бэлэмнэнэллэр.
Быйылгы чемпионакка “Чуораанчык” детсад оҕолоро Илин эҥэрдээҕи региональнай түһүмэххэ кыайыылааҕынан тахсыбыттара. Кулун тутар ыйга Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр ыытыллыбыт күрэххэ 4 улуустан 150-тан тахса оҕо кыттыбыта. Хамаандаҕа түөркэ тиийэ оҕо киириэн сөп. Биһиги уһуйааммыт “БилАйТут” хамаандатыгар детсады бүтэрээччи Проня Скрыбыкин, улахан бөлөх оҕолоро Арсен Томскай, Мия Михайлова уонна Сайаана Степанова киирбиттэрэ. Оҕолор суолга айаннааһын куттала суох буоларын хайдах хааччыйыахха сөбүн билсэн, Таатта улууһугар Ытык Күөл аттынан ааһар биир улахан “Халыма” автотрасса туһунан билбиттэрэ, Алена Максимовна уонна төрөппүттэр тэрээһиннэринэн суолга тахсан кэтээн көрөн баран уһун айан кэмигэр өҥөнү суһаллык оҥорор араас тэрилтэлэри биир сиргэ түмэр киин наада эбит диэн толкуйдаан таһаарбыттара.
Элбэх функциялаах өҥөнү оҥорор киини “Таатта” диэн ааттаабыттара уонна иһигэр туох баар буолуохтааҕын толкуйдаан барбыттара. Онно, биллэн турар оҕолор маҕаһыыннар, аһыыр сирдэр, массыынаны өрөмүөннүүр сервистэр, оҕолоох ийэ сынньанар сирэ, утуйар, чэпчэтинэр, суунар хостор бааллара наадатын ыйбыттара. Педагогтар көмөлөрүнэн оҕолор эбии доруобуйа туругун тутатына бэрэбиэркэлиир лаборатория, өскөтүн өҥөнү оҥорор киин энергия инфраструктуратыттан ыраах сиргэ турар буоллаҕына бэйэтин сылытынар, сырдатынар систиэмэтин айбыттара.
Оҕолор кыһаллан туран бары хостору, үлэлиир механизмнары айан, таҥан таһаарбыттара. “Лига открытий+” кэмпилиэк иһигэр баар шестерёнкалар, көлөһөлөр, программалаах блок, мотор, блок угловых зубчатых передач, пульт барыта туттуллубута. Ол курдук, 17 механизмнаах уонна 9 хамсыыр элеменнээх автосервиснэй киин дьэндэйэн тахсыбыта. Оҕолор кэпсиир тылларын чобуотук этэргэ, ыйытыыларга хоруйдуурга, тугу билбиттэрин, оҥорбуттарын сиһилии кэпсииргэ эрчиллибиттэрэ.
Манна барытыгар төрөппүттэр күүс-көмө, өйөбүл буолбуттара. Оҕолор Тааттабытын сырдатар талах курдара (“Сатабыл” оҕо айар киинин), сахалыы көстүүмнэрэ, төрөппүттэр бары кэппит “Таатта” диэн суруктаах дизайнерскай футболкалара (ИП М.В. Степанова) хамаанда биир сомоҕо буоларын хааччыйбыта.
Муус устар 16-19 күннэригэр Красноярскай куоракка 41 регион, 3500 оҕо кыттыылаах аан дойдутааҕы күрэхтэһиигэ кыттан кэллибит. Бу улахан чемпионакка 11 хайысханан 4-тэн 22 саастарыгар диэри кыттааччы бэйэлэрин кыахтарын көрдөрдүлэр. Биһиги оҕолорбут уонна төрөппүттэр ордук “Энергия в действии”, Робокёрлинг”, “Футбол дронов”, “Супер трек” онтон атын күрэхтэһиилэри сэҥээрдилэр. Чемпионат “Лига открытий” икки түһүмэхтээх күрэхтэһиитигэр Саха сирин у7уйааннарыттан 16 хамаанда кыттынна. Сонно миэстэтигэр соһуччу биллэриллэр эбии техническэй сорудаҕы толорууга бары хамаандалар бары ыарырҕаттылар, ол эрэн биһиги оҕолорбут уонна Нам улууһа эрэ икки хамаанда сорудахтарын бэриллибит бириэмэ иһигэр эрэллээхтик оҥордулар. “БилАйТут” хамаанда ситиһиилээхтик кыттан күрэх түмүгэр “Лучший стиль команды” номинация ылла. Бу айаҥҥа эбии үөрэхтээһин педагогтара А.М. Кычкина, В.В. Сунхалырова, педагог-психолог И.М. Тихонова, төрөппүттэр А.Т. Скрыбыкина, Р.Н. Томскай, П.Л. Михайлов, М.Н. Степанова оҕолору көрөн-истэн, салайан сырыттылар.
Саха республикатыгар «Робототехникаҕа оҕо киинэ» АНО региональный тэрийээччитэ О.С. Петрова республикаттан тиийбит улахан делегация ситиһиилээхтик кыттарын хааччыйда. Кини тэрилтэтэ робототехника кэмпилиэктэрин, цифровой оборудованиены Саха сиригэр тарҕатар, сайдыыны хааччыйар үлэлээх. Чемпионат кэмигэр Октябрина Семеновна “БилАйТут” хамаандабытын ыкса билистэ, кыһаллан туран көмөлөстө, оҕолорбутун кытта кэпсэтэн, бодоруһан техническэй билиилэригэр, сатабылларыгар уонна сахалыы төрүт толкуйдарыгар үрдүк сыанабылын биэрдэ, хайҕаата.
“Роботёнок” куруһуок ситимнээх үлэтин түмүгэр саха оҕолоро аныгы тэтимтэн хаалсыбакка улахан күрэхтэһиилэргэ кыттыахтарын сөбүн көрдөрдүлэр, төрөппүттэр оҕо сайдарыгар интэриэстээхтэрин биллэрдилэр. Онон, сэминээр мунньах төгүрүк остуолугар Таатта улууһун атын үөрэх тэрилтэлэригэр робототехника хайысхатын болҕомтоҕо ылан кэҥиир, сайдар таһымҥа хайдах таһаарыахха сөбүн туһунан аһаҕас кэпсэтии буолла, үс сүрүн проблема ырытылынна:
- Туох ресурс, күүс – кыах баарый? Бастатан туран кадры быһаарыы кыаллар суол буолара билиннэ, сэминээрдэргэ, курстарга педагогтары үөрэтии наадалааҕын ыйдылар. Уоппуттаах тренердэр саҥа саҕалааччыларга көмө буолалларыгар, бастакы хардыыларыгар ыйан-кэрдэн биэрэргэ сүбэлэстилэр. Иккиһинэн, робототехника эйгэтэ элбэх үбү-харчыны эрэйэр, саҥаттан саҥа набордарынан хааччыллыыны ирдиир хайысха буолар. Манна бука бары ыарырҕатар эбиттэр. Кыһалҕаны быһаарыан сөптөөх хайысхаларынан: оскуола базата, олохтоох инициативалары өйүүр программаны туһаныы, грант нөҥүө үбүлээһини булуу көрүҥнэрэ этилиннилэр. Манна Тааттатааҕы “Тыа сирин инициативаларын дирекцията” МАУ салайааччытын солбуйааччыта Варвара Ивановна Колодезникова сүбэлэри биэрдэ уонна “Березка” уһуйаан педагог-психолога Ньургустаана Афанасьевна Слепцова иһитиннэрии оҥордо. Онон, араас суолларынан бу сыаналаах кэмпилиэктэри атыылаһан оҕону сайыннарар кыаҕы тобуларга үөрэх тэрилтэлэригэр сорук турда. Уопсайынан, бу үгүс үбү-харчыны эрэйэр эрээри, аныгы техническэй таһымы көрдөрөр үөрэх биир салаатын Таатта улууһа сайдар политикатыгар приоритетно тутан үбүнэн өйөбүллээх программа нөҥүө үлэни тэрийэргэ туруорсарбытын биллэрдибит.
- Тэрээһин проблематыгар үөрэх тэрилтэлэрин икки ардыларыгар күрэхтэһии усулуобуйатын киллэрэн сайдар суоллары кэпсэттибит. Манна чуолаан сэминээр мунньах сүрүн тиэмэтэ “Лига открытий” күрэхтэһиини улууска тэрийэр эбэһээтэлистибэни “Чуораанчык” уһуйаан ылынна. Ол курдук, күһүҥҥүттэн саҕалаан үөрэх тэрилтэлэригэр баар набордары туһанан күрэхтэри ыытарга былааннанна. Саас олунньу ыйга улуус иһинэн “Лига открытий” чемпионаты тэрийэн салгыы Илин эҥэрдээҕи чемпионакка барар хамаандалары көрүү ыытыллыаҕа.
- Эрдэлээн робототехникаҕа сыстыбыт оҕолор билиилэрин, сатабылларын салгыы сайыннаран, өссө тупсаран иһэр кэскиллэрин тула дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтии таҕыста. STEAM — үөрэхтээһин программатынан үгүс уһуйаннарга робототехника дьарыктара ыытыллаллар. Ытык Күөл иһигэр үчүгэй бэлэмнээх оҕолор “Күн туллуктара”, “Сулусчаан”, “Кэнчээри”, “Чуораанчык” детсадтартан тахсаллар. Сэминээр мунньахха оскуола өттүттэн кэлбит кыттыылаахтар ырыппыттарынан робототехниканы 5-с кылаастан үлэ уруогун программатыгар киллэрэн дьарыктыыллар эбит. Оттон алын сүһүөх кылаастар программаларыгар робототехниканы үөрэх быһыытынан учууталлар сүрүннээн киллэрбэттэр эбит. Бу манна тахсар ситим быстыытыгар оҕолор техническэй үөрүйэхтэрэ кэхтэр, мындыр толкуйдара сыппыыр, робототехникаҕа интэриэстэрэ намтыыр уонна ыытылла турар атын дьарыктары булаллар.
Онон, кэскиллээх этиилэринэн алын сүһүөх кылаастарга легонан таҥан оҥоруу, механическэй хамсааһыннары үөрэтэр уруоктары киллэриини наадалааҕын бэлиэтээтилэр. Хас оскуола аайы баар “Lego wedo 2.0” набордары көдьүүстээхтик туһанан оҕолору аныгы үөрэх систиэмэтигэр баар чемпионаттартан тэйитимиэххэ наада.
Сэминээр – мунньах төгүрүк остуолугар кэпсэтии көхтөөхтүк барда, кыттааччылар санааларын үллэһиннилэр, үлэни тупсарар этиилэри киллэрдилэр. Тэрийээччилэр ааттарыттан Игидэй орто оскуолатын дириэктэригэр А.А. Мироновка, улуус, республика киэн туттар ситиһиилэрдээх, бастыҥ үлэлээх информатика учууталыгар В.В. Лопатиҥҥа, Дьохсоҕон орто оскуолатын сүрүннүүр иитээччитигэр С.А. Рожинаҕа, “Сулусчаан” уһуйаан сүрүннүүр иитээччитигэр Е.К. Охотинаҕа, “Күн туллуктара” уһуйаан сүрүннүүр иитээччитигэр Р.Н. Тарбаховаҕа махталбытын тиэрдэбит. Таатта улууһун үөрэҕин салалтатыттан кыттыбыт М.Н. Луковцева, А.М. Юмшанова сэминээр-мунньахха киирбит этиилэри олоххо киллэриини салайыахтара диэн эрэнэбит.
“Чуораанчык” оҕону сайыннарар киин быйылгы ситиһиилээх үлэтигэр көмө оҥорбут, оҕолор ыраах куоракка тиийэн робототехника көмөтүнэн айбыт бырайыактарын чобуотук, таһымнаахтык көмүскээбиттэрин өйөөбүт, тирэх буолбут спонсордарбытыгар улуус үөрэҕин салалтатын начальнигар И.И. Дягилевка, “Сатабыл” оҕо айымньытын дьиэтин дириэктэригэр Сырдык — Ай Алгыстаана Баһылай кыыһыгар, урбаанньыт М.В. Степановаҕа, “Элитстройком” ХЭТ салалтатыгар М.М. уонна И.И. Копыриннарга оҕолор, төрөппүттэр уонна коллектив аатыттан дириҥ махталбытын биллэрэбит.
Саха республикатын «Робототехникаҕа оҕо киинэ» АНО региональный тэрийээччитигэр О.С. Петроваҕа уонна кини хамаандатыгар Саха сирин үөрэҕин тэрилтэлэригэр эгэлгэ цифровой тэриллэри тарҕатарыгар, саха оҕолоро улахан таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кытталларын тэрийэригэр барҕа махталбытын тиэрдэбит.
Түмүккэ, IT технологиялар балысханнык сайда турар кэмнэригэр дойду Президенэ В.В. Путин цифровой уһулуччу технологиялары уонна дьон үлэтин түргэтэтэр, олоҕу киэргэтэр оҥоһуу өйү үөрэх стандартыгар киллэрэргэ ыйда. Онон, саҥа кэм оҕото умсугуйар, баҕарар эйгэтин учуоттаан, сайдарыгар тоҕоостоох бириэмэтин куоттарбакка оскуола иннинээҕи тэрилтэлэртэн саҕалаан аныгы үйэ үөрэҕин уһуйааннарга, оскуолаларга кэлимник киллэрэр соруктаахпыт. Төрөппүт үөрэх хаачыстыбата тупсарыгар, оҕо эргиччи сайдар усулуобуйата тупсарыгар интэриэстээх өрүт буоларын быһыытынан үөрэх тэрилтэлэригэр сакааһын тиэрдэрэ, көмө оҥорорго бэлэмнээх буолара биһирэнэр.
Педагог –психолог Ирина Михайловна Тихонова,
эбии үөрэхтээһин педагога, “Роботенок” куруһуок салайааччыта Алена Максимовна Кычкина.