Общественнай үлэ. Салайааччы норуокка чугаһа – сайдар кыах мэктиэтэ
Атырдьах ыйын 4-5 күннэригэр Улан-Удэ куоракка Бурятия республикатын 21 муниципальнай оройуона уонна икки куорат уокуругун ТОС-тара кыттыылаах, сыл устата ыыппыт үлэлэрин түмүктүүр икки күннээх улахан форумнарыгар республика делегациятыгар киирэн, кыттыыны ылан кэллим. Рязанскай, Иркутскай уобаластартан уонна Саха республикатыттан делегациялар кэлэн, уопсайа 520 киһи кыттыылаах бэрт улахан, олус суолталаах тэрээһин ыытылынна.
Бастакы күн Улан-Удэҕэ «Реформа местного самоуправления — новая стратегия» диэн Бурятия республикатын муниципальнай форумугар кыттыыны ыллыбыт. Онно биэс араас былаһаакканан арахсан, ким туох интэриэстээҕинэн тарҕастыбыт. Ыалдьыттары сарсыардаттан итии чэйдээх, мааны, толору астаах сандалылаах көрүстүлэр. Хас биирдии кыттааччыга өйдөбүнньүк блокнот, уруучука, бейджик бочуоттаах ыалдьыт буоларбытын туоһулуур бэлэх ууннулар.
Мин «Взаимодействие власти и жителей» былаһааккаҕа сырыттым. Форуму ТОС-тары өйүүр ресурснай киин салайааччыта, ТОС-тар регионнааҕы ассоциацияларын бэрэссэдээтэлэ, ТОС-тар Общенацианальнай ассамблеяларын Президиумун чилиэнэ, Бурятия Өрөспүүбүлүкэтин общественнай палататын чилиэнэ Туяна Ринчиновна Плотохонова иилээн-саҕалаан арыйда. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ Амгалан Дармаев ыалдьыттарга, ТОС кыттыылаахтарыгар эҕэрдэ тылын эттэ. Бурятия дьаһалтата хас биирдии ТОС олохтооҕунан, үлэһитинэн киэн туттарын бэлиэтээн туран, кинилэр үлэлэрэ түмүктээх буолан, элбэх харчыны бюджекка көрөн, саҥаттан саҥа бырайыактары олоххо киллэрэллэрин хайҕаата, махтанна. Ыҥырыылаах ыалдьыт Рязанскай уобалас нэһилиэгин дьаһалталарын салайар Александр Посельскай тус уопуттарын кэпсээтэ, ТОС үлэһиттэрин сомоҕолуур «Дом-ТОС» хайаан да барыларыгар наадатын тоһоҕолоото.
Рязанскай уобалас туох, хайдах үлэлии олорорун холобурдаан, общественнай сыһыаннаһыылар салалталарын аппаратын начальнига Наталья Шалдаева ТОС-тары түмэр дьиэ баар буолуохтааҕын, саҥа тутуу оннугар, эргэ дьиэлэрин өрөмүөннээн туттар олус барыыстааҕын суоттаан көрдөрдө.
«Опыт работы ТОС» тиэмэҕэ Иркутскай уобаластан ТОС бэрэссэдээтэлэ Надежда Маркина тыл эттэ. Форум площадкаларыгар кыттыбыт ТОС салайааччылара олохтоох бэйэни салайыныы уорган үлэһиттэрэ, депутаттар күүс-көмө буолалларын, үөскээбит проблеманы бары бииргэ быһааралларын, салайааччы өттүттэн улахан болҕомто баарын кэпсээтилэр.
Маны таһынан уопсай форум кыттыылаахтарыгар пленарнай мунньах буолла. Мунньаҕы Бурятия баһылыга Алексей Самбуевич Цыденов арыйда. Олохтоох бэйэни салайыныы реформата уонна муниципальнай салайыныы тэрийиитин саҥа систиэмэтигэр көһүү туһунан дакылаат аахта. Кини республика ТОС-тара үлэлэрин туһунан эттэ, кинилэр көхтөөх кыттыыларын, көҕүлээһиннэрин уонна патриотизмнарын бэлиэтээтэ.
Аҥардас общественник хамсаныытынан сайдыыга тиийэр ыараханын өйдөөн, салайааччылары кытта үлэлиир түмүктээҕин бары да билбиттэр, итэҕэйбиттэр. ТОС салайааччыларын ытыс үөһэ илдьэ сылдьаллара көрүөххэ астык. Кинилэр этиилэрэ сыаналаах, өйөбүллээх буолалларын сыаналыы көрдүбүт. Салайааччы кэннэ бүтүн норуот, нэһилиэк олохтооҕо турарын сөпкө өйдөөн, таһаарыылаах үлэҕэ тиийбиттэр.
Иккис күн сарсыарда 10 чаастан Улан-Удэ тэбэр сүрэҕэр Сэбиэт болуоссатыгар ох курдук оҥостубут Бурятия сүүрбэ биир оройуонун ТОС -тара, ыҥырыылаах Иркутск, Рязань уобаластарын бэрэстэбиитэллэрэ, Саха сирин делегацията парадтаан киирдибит. Хас биирдии ТОС быыстапка-дьаарбаҥка, национальнай таҥас, хайдах дьаһанан олороллорун көрдөрөр муннук тэриммиттэр. Эчи бары да талааннаахтара, киэҥ фантазиялаахтара, ТОС үлэтэ, ситиһиитэ элбэҕэ сөхтөрдө. Үксэ кэриэтэ оройуон баһылыктара, депутаттара норуоттарын кытта сылдьыһан кэпсииллэр, хайҕаналлар. Форум үөрүүлээх чааһын баһылыктара Алексей Самбуевич Цыденов сүрдээх истиҥ тылларынан хас биир ТОС бэрэссэдээтэлин аатынан ааттаан, ордук ситиһиилээх ТОС тары хайҕаан «Лидеры ТОС» диэн знак туттартаата. Алексей Самбуевич тылыттан-өһүттэн иһиттэххэ бэйэтин норуотугар туһаайан: «Общественниктар баар буолан элбэх үлэ ситиһиллэр, правительство үлэһиттэринээҕэр элбэх үлэни толорор биһиги олохтоохторбут, бэрэссэдээтэллэрбит», — диэн киэн тутта эттэ.
Анал байыаннай дьайыы Геройа, Бурятия норуотун киэн туттуута Дашибал Мункожаргалов тэҥҥэ сылдьыһан эҕэрдэтин эттэ, ситиһиилэри баҕарда. Бурятия республиката Дальняй Востокка ТОС үлэтинэн бастакы, холобурдаах миэстэҕэ турар. Алексей Самбуевич норуотугар олус чугаһа тутатына көстөрө. Быйыл республика ТОС-тарын икки ардыгар граҥҥа көрбүт сууммата 80 мөл. солк. Онтон форум бүтэн, резолюция ылынан грант суумматын 12 мөл. улаатыннардылар.
Үһүс күммүтүгэр Байкал күөлгэ правительство автобуһунан илдьэн сынньаттылар. Бурятия ТОС-тарын өйүүр ресурснай киин салайааччыта Туяна Ринчиновна илдьэ сырытта, ирэ-хоро кэпсэтии буолла.
Төрдүс күммүтүгэр Заиграевскай оройуоҥҥа бардыбыт. Ол курдук, 10 ТОС үлэтин илэ харахпытынан көрөн-истэн, сөҕөн-махтайан кэллибит. «Дом ТОС» диэн оҥостоллор эбит. Олохтоохтор түмсэр сирдээх буолан араас интэриэһинэй санаалар, этиилэр киирэн олоххо киирэллэр эбит. Чахчы түмсүүлээх, биир санаанан салайтаран үлэлии олороллоро харахха быраҕыллар. Итэҕэллэрин, үгэстэрин, историяны өрө туталлар уонна кэнэҕэски көлүөнэҕэ тарҕаталлар, иҥэрэллэр эбит. Олус ыалдьытымсахтар, остуол хотойорунан ас, ырыа-тойук аргыстаах норуот.
Түмүккэ олус интэриэһинэй фестивальга кыттан, харахпыт аһыллан, дьиҥ салайааччы норуокка чугаһа, кыах биэрэрэ барыта манна көһүннэ.
Маннык улахан таһымнаах тэрээһиҥҥэ кыттыыны республика ТОС-тарыгар ыытыллыбыт куонкурска кыттан, «Бастыҥ ТОС бэрэссэдээтэлэ» түһүмэххэ кыайан, бириис быһыытынан форумҥа путевканан наҕараадаламмытым. Бу бырайыак ааптарыгар Горнай улууһун «Сардаҥа» ТОС бэрэссэдээтэлигэр Любовь Иевна Мордовскаяҕа уонна иилээн-саҕалаан илдьэ сылдьыбыт Саха сирин ТОС-тарын ассоциациятын бэрэссэдээтэлигэр Ксения Михайловна Васильеваҕа улахан махталбын тиэрдэбин.
Дианна СОЛОМОНОВА, Харбалаах «Теплица» ТОС салайааччыта.