Саха норуотун тапталлаах ырыаһыта Анастасия Варламова эппитинии, «ырыа итэҕэл биир салаата эбит: киһини турукка киллэрэр, кутун-сүрүн эмтиир». Кырдьык, ырыа аргыстаах киһи хаһан да өлөн-охтон биэрбэт, бигэ сүрүннээх, киэҥ көҕүстээх буолар. Хаһан баҕарар ырыа дьон сүргэтин көтөҕөр, күүс-уох биэрэр, эрэл саҕар улуу күүс.
Ырыаны, музыканы олоҕун аргыһа оҥостубут дьонтон биирдэстэрин — Уус Тааттаҕа олорор, айар, үлэлиир үрдүкү категориялаах педагог Валерий Денисович Данилов туһунан сырдатыахтаахпын. Билигин саха эр киһитин үгэһинэн сааскы булка сылдьарын таба тутан сибээскэ тахсан кэпсэппиппититтэн ааҕааччыларга тиэрдэбин.
Кини төрүттэрэ – удьуор ырыаһыттар. Ол курдук хос эһэтэ аатырбыт олоҥхоһут, чороону оҥорорунан дьарыктаммыт уус Андрей Петрович Данилов-Көмүс Өндөрөй. Ити хос аата олус үчүгэй кылыһахтаах куоластаах олоҥхоһутунан биллэн Көмүс куолас диэнтэн ааттаммыт. Кини туһунан биһиги хаһыаппытыгар ааспыт 2025 сыл сэтинньи 20 күнүнээҕи нүөмэригэр «Алтан иһит тэҥҥэ ыллаһар олоҥхоһута» диэн Уус Тааттатааҕы норуот айымньытын директора Варвара Максимова суруйуутун бэчээттээн турабыт. Оттон аҕата Денис Денисович Данилов биллэр ырыалар автордара, музыкальнай инструменнарга настройщик буолан Саха сирин барытын кэриэтэ кэрийбит, төрөөбүт норуотун ырыатын матыыптарын хомуйан үйэтиппит улахан үтүөлээх киһи этэ. Кинини Уус Тааттаҕа Кырамда алааһыгар төрөөбүтэ 90 сыла туолуутугар, хаһыаппытыгар ааспыт ахсынньы саҥатыгар сырдаппыппыт. Ийэтэ Мэҥэ Хаҥалас Чүүйэтиттэн Бэйбэдьэк баайтан сыдьааннаах Васильева-Данилова Марфа Тихоновна, кини дьоно-сэргэтэ эмиэ удьуор ырыаһыттар. Марфа Тихоновна саха дьахталларыттан биир норуокка биллибит самодеятельнай композитор, радио хорун ырыаһыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ этэ. Онон Валерий хайдах да ырыаҕа-тойукка сыстыбакка улаатара сатаммат курдуга. Оскуолаҕа киириэр диэри эһэлээх эбэтигэр Уус Тааттаҕа олорбут, онтон оскуолаҕа киирэригэр куоракка дьонугар көспүт. 1977 сыллаахха Сайсаарга баар саха тыллаах куорат 20 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. Үөрэнэрин тухары Уус Тааттаҕа бараары наар сайыны күүтэрэ үһү. Оскуола кэнниттэн оччотооҕу кэм ирдэбилинэн Баайаҕаҕа олорор убайыгар тиийэн борооску көрөн сопхуоска үлэлээбит. Айылҕаттан айдарыылаах, баардаах баара өтөн, үлэтин быыһыгар баҕалаах ыччаты мунньан вокальнай-инструментальнай ансаамбылы тэрийбит. Онтон саҕалаан кыралаан ырыа айан барбыт. Ол туһунан бэйэтэ сэмэйдик кэпсиир:
— Музыкант буолар санаам суоҕа да, ийэм сүбэлээн культпросвет училищеҕа туттарсан, экзамеммын барытын биэскэ туттаран норуот инструменнарын салаатыгар киирэн хаалбытым. Эдэр сылдьан ханна тиийдим да, ВИА тэрийэр этим. Оччолорго эдэр ыччат таансыга мустара, онно көрсөн, билсэн, ыал буолан олохторун да оҥостоллоро. ВИА-лар биэчэр тутаах дьоно буоларбыт. Ол саҕаттан ырыа айарга холонон барбытым. 1985 сыллаахха музыкальнай училищены бүтэрбитим. Оттон кэргэним Варвара Васильевна биолог үөрэҕин бүтэрэн Чөркөөххө анаммыта, миэхэ музыкальнай оскуолаҕа миэстэ суоҕунан хачыгаардаабытым. Онно эмиэ ВИА тэрийбитим. АКБ (агитационнай-культурнай биригээдэ) диэни салайарым. Ол аата сайынын оттооһун былдьаһыктаах күннэригэр, эти-үүтү дэлэтии үлүскэннээх кэмигэр фермалары, отуулары анал маршрутунан кэрийэ сылдьан кэнсиэртиирбит, идеологическай үлэни ыытарбыт. 1987 сыллаахтан дьиэ кэргэмминээн аҕам дойдутугар Уус Тааттаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуппут. Кэргэним Варвара Васильевна оскуолаҕа биология учууталынан үлэлиир, мин бастаан кулуупка үлэлээн баран 2001 сылтан идэбинэн музыкальнай оскуолаҕа оҕолору ырыаҕа уһуйабын.
Удьуордааһын диэн баар эбит, миэхэ музыка генынан бэриллибит дии саныыбын, бэйэтэ киирэн кэлээччи, оччоҕо телефоммар уста охсобун. Урут оннук суох буолан, араас варианы оҥорон баран, таах хааллардаҕым дии, онон сорох эдэрбэр айбыт ырыаларым умнуллан да хааллылар. Билигин ханна баҕарар, тыаҕа эҥин сылдьан иэйии киирдэҕинэ, телефоммар киҥинэйэн кэбиһэбин, ону кэлин өйдөөн кэлэн оҥоробун. Билигин айыллыбыт таах сытыа дуо, ырыа ылланаары үөскүүр диэн санааттан айбыт ырыаларбын барытын интернеккэ киллэрэ сатыыбын. Талбыт музыкальнай сервистэргэ яндекс музыка, в контакте о.д.а. аан дойду музыкальнай ситимнэригэр киллэрбитим. Ааппын суруйдугут да көрүөххүтүн сөп. Үс альбом, 2 хомуурунньук киирбитэ. Ырыаһыттар бэйэлэрэ онно киирэн көрөн талан ылан ыллааччылар. Холобур, соторутааҕыта Виталий Очиров «Булчут» диэн ырыаҕа клип оҥорон ыллаабыта куйаарынан тарҕана сылдьар. Сиэйэ Уола «Этиэм этэ» диэн ырыабын эмиэ интернеттэн көрөн ыллаан, киэҥ эйгэҕэ билиһиннэрдэ, сэҥээртэ. «Сахам сирэ» Анастасия Готовцева, «Туолбатах ыралар» Константин Степанов, «Доҕотторум, ханнаҕытый» Сардаана Осипова уо.д.а. араадьыйаҕа иһиллээччилэр. Улахан ырыаһыттар ыллаатылар да, ырыам тарҕанар. Тахсыбатах да ырыам элбэх. Кыһын эрэ айар үлэбинэн дьарыктанабын. Сайын бириэмэ тиийбэт. Хоһоону сөбүлүү көрдүм да, темата сөп түбэстэ да ырыаҕа ылабын, сороҕор бэйэм да хоһоонньут буолабын, тута компьютерга түһэрэбин. Кэлин ааҕан көрбүтүм Ульяна Ива диэн ватсабынан билсэр авторбар уонна Николай Пахомов диэн Туора Күөлтэн төрүттээх, билигин куоракка олорор 80 саастаах кырдьаҕас тылларыгар элбэх ырыалаах эбиппин. Николай Чуор хоһооннорунан хас да ырыалаахпын. Ырыаларым ахсаана 100-тэн тахсыбыттара буолуо.
Саха өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Валерий Денисович Уус Таатта оҕо музыкальнай оскуолатын эстраднай-вокальнай отделениетыгар үлэлиэҕиттэн элбэх ситиһиилэрдээх. Кини үөрэнээччилэриттэн хас да оҕо уһуйааччыларын суолун батыһан, ырыа учууталлара буолан, үлэлии-хамсыы сылдьаллар. 1985 сыллаахха Дьокуускайга «Медик» кулуупка үлэлии сылдьан оччотооҕуга эдэркээн Клавдия Хатылаеваны ыллыырга үөрэтэн, дьарыктаан таһаарбытын астына, киэн тутта ахтар. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан элбэхтэ лауреаттаабыт, дипломаннаабыт оҕолоро Закира Николаева, Айталина Максимова билигин Опера уонна балет театрын артыыстарынан үлэлииллэр. Кини «ырыаны хайаан да талааннаах оҕо ыллыахтаах диэн буолбатах. Кими баҕарар ыллыырга үөрэтиэххэ сөп. Кэрэҕэ, үтүөҕэ тардыһар баҕа баар буолуон наада», — диэн туһунан санаалаах.
Оҥоһуу өйүнэн ырыа диэни ылыммаппын, стиллэрэ букатын атын, хомуур музыка, үйэтэ суох буолуо дии саныыбын, киһи аймах бэйэтэ иэйэн, ис дууһатын нөҥүө аһаран айбыта ордук. Роботы кытта киһи кыайан олорботун тэҥэ.
Валерий туохтан да ордук булка, балыкка, баай хара тыаҕа, Алдан эбэтигэр сылдьары ордорор. Оҕо эрдэҕиттэн эһэтэ Денис Андреевич батыһыннара сылдьан саанан ыттаран, бултатан, айылҕаҕа сыһыарбытын олус күндүтүк саныыр. Кини 4 оҕо тапталлаах аҕата, элбэх сиэн, хос сиэн эйэҕэс эһэтэ. Сэмэй майгылаах, үтүө үлэһит, дьоһун киһиэхэ айар аартыгыҥ өссө арыллан истин, дууһаны уйадытар ырыаларыҥ ыллана туралларыгар, төрүттэргин утумнаан ырыа кырдалынан айаннатан иһэргэр баҕара хаалабыт.
Аграфена НЕУСТРОЕВА.
САЙДАМ САНАА
В.Данилов мелодията
уонна тыла,
З.Баишева оҥоһуута
Аар-саарга Тааттабыт сиригэр,
Аллан эбэм киэҥ кытылыгар,
Илин Лэкэ хайаттан тардыллан,
Таас үрэхтэрдиин силбэһэн,
Дуолан тирэх ылан чэлгийэ тыллар
Сайдам санаа — мин Уус Тааттам!
Барҕарар быйаҥнаах кытылга,
Уостубат уйгулаах дойдуга,
Сэмэй хоһоон, дорҕоон ырыа айыллар.
Умсугутар, уйадытар
Көмүөл тыаһа дьыбарга дуораһыйар,
Ол ыҥырар мин Уус Тааттам.
Талба Таатта Төрдө миигин көрсөр,
Саас үйэ кэрдииһин аһардар,
Санньыйбат санааны сылаанньытар,
Уостан түспэт номох буолар,
Көр, былыргы Таҕайын аартыгар
Күүтэн турар — мин Уус Тааттам.
Эйэҕэс эрчимнээх ыччата
Үлэһит, талыы дьонноро,
Саха аатын ааттатар, сураҕырдар
Маннык бэлиэ күнү көрсө.
Өр сүппэт тылынан алҕыы туруо
Киэҥ майгылаах мин Уус Тааттам.
Сайдам санаа — мин Уус Тааттам!
