Таатта улууһун доруобуйатын харыстабылын историята сүрдээх дириҥ, онтон кылгастык Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хайдах үлэ барбытын сырдатыахпын баҕардым.
Дмитриан Дмитриевич Попов
Өссө Саха сиригэр доруобуйа харыстабылын тэрилтэтэ тэриллэ илигинэ биһиги улууспутугар 1849 сыллаахха Дмитриан Дмитриевич Попов аҕабыытынан анан кэлиэҕиттэн дьоҥҥо сөбүлэтэн, отунан эмтээһини саҕалаабыт. Кэлин да өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри кини сыдьааннара дьону эмтээн-томтоон сылдьыбыттар. Ону биһиги былырыын тахсыбыт «Кэрэни көрбүт» диэн киинэҕэ көрбүппүт. Поповтар Тааттаҕа үөрэхтээһин, култуура сайдыытыгар сүҥкэн үтүөлээхтэр уонна доруобуйа харыстабылыгар бастакы акылааты уурбуттара.
Онтон эмтиир эйгэ иккис түһүмэҕэр Тааттаҕа кэлэн олорбут политсыылынайдар элбэх көмөнү оҥорбуттар. Холобур, Чөркөөххө олорбут В.Ф. Трощанскай (1886 с.), Баайаҕаҕа В.И. Костюков (1885 с.), Ытык Күөлгэ олорбут С.Н. Доллер (1882 с.)
Тааттаҕа мэдиссиинэ Саха сиригэр биир бастакынан олохтоммута. 1898 с. Москваҕа медицинскэй университекка үөрэммит Прокопий Нестерович Сокольников сахалартан бастакынан үөрэҕин бүтэрэн кэлэн оччотооҕу Боотуруускай улууска ананан кэлэн үлэлээбитэ.
Бастакынан эмтиир пууннар 1896 с. Баайаҕаҕа, 1906 с. Чөркөөххө, 1913 с. Чычымахха арыллыбыттара.
1930 с. кулун тутар 25 күнүгэр Таатта оройуонун киинэ билиҥҥи Ытык Күөлгэ олохтоммута. Оройуон ситэриилээх кэмитиэтин иһинэн үөрэх, доруобуйа харыстабыла, култуура уонна социальнай хааччыйыы тэриллибитэ. Сэбиэдиссэйинэн кылгас кэмҥэ П.А. Ойуунускай бииргэ төрөөбүт балта Мария Алексеевна Слепцова үлэлээбит.
Тааттаттан доруобуйа харыстабылын бөдөҥ салайааччылара П.А. Ойуунускай уонан А.К.Андреев көмөтүнэн тахсыбыттара, ол курдук: 1922-1924 сс. Иван Николаевич Винокуров, 1926-1928 сс. Алексей Федорович Бояров, 1928-1929 сс. Платон Алексеевич Ойуунускай, 1930-1931 сс. Михаил Степанович Григорьев курдук дьон Саха АССР доруобуйатын харыстабылын укулаатын уурсубуттара.
Биһиги улууспутугар нэһилиэктэринэн доруобуйа тэрилтэлэрэ маннык аһыллыбыттар эбит: 1918 с. Баайаҕа, 1924 с. Чөркөөх, 1932 с. Уолба, 1933 с. Ытык Күөл, 1934 с. Уус Таатта, 1939 с. Туора Күөл, 1942 с. Игидэй, 1943 с. Хара Алдан, 1943 с. Чымынаайы, 1948 с. Кыйы, 1954 с. Дьохсоҕон, 1966 с. Харбалаах, 1986 с. Даайа Аммата. 1943 с. оруйуоҥҥа аптека, 1944 с. санэпидстанция аһыллыбыттар.
1931 с. күһүн бу иннинэ Саха АССР доруобуйатын харыстабылын наркомунан үлэлии олорбут Михаил Степанович Григорьев оройуон салалтатын ыҥытыытынан Дьокуускайтан көһөн кэлэн, Райздрав сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта.
Сэбиэскэй кэмҥэ 1930 с. оройуоҥҥа 2 быраас, 8 биэлсэр, 4 акушерка уонна 4 сиэстэрэ бааллара. 1940 с. 3 быраас, 7 биэлсэр, 11 акушерка, 13 сиэстэрэ баар эбит. Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыан иннинэ маннык хааччыллыылаах көрсүбүппүт. 1940 с. от ыйын 26 күнүгэр 10 сытар куойкалаах бастакы төрүүр дьиэ арыллыбыт. 1941 с. олунньу ыйга 10 куойкалаах стационардаах (5 уопсай, 5 төрүүр) Ытык Күөлгэ врачебнай учаастак олохтоммут. Маҥнайгы бырааһынан Л.Н. Израмова кылгас кэмҥэ ананан үлэлээбит. 1942 с. оройуон балыыһатын 2 дьиэтэ амбулатория уонна стационар тутуллан үлэҕэ киирбит. 1943 с. оройуоҥҥа бастакы аптека уонна оҕо-дьахтар консультацията аһыллыбыт. 1944 с. санэпидстанцията аһыллыбыт. Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар балыыһаҕа быраастарынан Зельман Наумович Ливщиц, Нина Ивановна Родькина, Вера Федоровна Денисова, Галина Васильевна Капранчикова, А.Д. Шурыгина, акушеркаларынан Августина Ивановна Мамонова, Анна Григорьевна Андросова, биэлсэрдэринэн З.К. Боброва, Дора Никоновна Большакова, Анна Борисовна Сучкова, лабораннарынан А. Д. Петрова, сиэстэрэлэринэн Фомаида Ивановна Попова, Романова, Мария Коломыщева, патронаж сиэстэрэлэринэн Максимова, Данилова, дезинфекторынан Любовь Ильинична Сизых, завхоһунан Романов, бухгалтерынан Кардашевскай, санитаркаларынан Хазова, Слепцова уо.д.а. үлэлээбиттэрэ.
Бу ыарахан кэмҥэ балыыһа үлэһиттэрэ уокка оттор мастарын, өрүмүөннэрин барытын бэйэлэрин күүстэринэн ыыталлара, сайыҥҥы кэмҥэ от үлэтигэр кытталлара. Куурустары арыйан, олохтоох ыччаты сиэстэрэ үөрэҕэр үөрэтэн барбыттара.
Аҕа дойду сэриитин кэмигэр доруобуйа харыстабылын кылаабынай быраастарынан үлэлээбит дьоммут: 1940-1941 сс. А.Н. Израмова, 1941-1943 сс., онтон 1943-1944 сс. Чөркөөх балыыһатыгар Зиновий Наумович Лившиц үлэлээбит. 1943-145 сс. Нина Ивановна Родькина, 1945 с. Галина Васильевна Капранчикова, 1945-1948 сс. Вера Федоровна Денисова, медсестранан Петрова үлэлиир. Нэһилиэктэргэ сиэстэрэлэринэн: Ытык Күөлгэ Анна Григорьевна Андросова, Чычымахха Елена Афанасьевна Филатова, Чөркөөххө Елена Аммосовна Мосоркина, Уолбаҕа Христина Семеновна Андросова, Уус Тааттаҕа Анна Николаевна Атласова, Игидэйгэ Анна Ивановна Павлова үлэлээбиттэрэ. Оройуон балыыһатын медицинскэй каадырдарын туһунан отчуокка лаборант штата аан бастаан 1941 с. көрүллүбүт. 1942 с. лаборатория үлэтин туһунан маннык суруллубут: «Лабораторияҕа Дьокуускай куоракка кууруһу бүтэрбит Петрова үлэлиир эбит. Сыл устата 800 анаалыһы оҥорбут, бу өссө усулуобуйата суох да буоллар нэһилиэктэринэн кэрийэн сылдьар эбит. Эбии акушеркалар Мамонова, Щека үөрэммиттэр. Оччолртон хаан, иик, сил, куртах, дифтерия, трахома анаалыстарын оҥороллор эбит» (НА ф. 58, оп,41, дь 249, л 14-19).
Бүтэһиккэ кыратык Игидэйтэн төрүттээх тохтуу-тохтуу өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан балыыһа комплексын туттарбыт Михаил Степанович Григорьев туһунан сырдатыахпын баҕарабын. Инники этиллибитин курдук кини Уолбаҕа баар медпууну Ытык Күөлгэ киллэрэн, оройуон киин балыыһатын олохтообута уонна РСФСР, Саха АССР үтүөлээх бырааһа М.И. Колодезникова оройуон киинигэр бастакы биэлсэр, Клавдия Лихачева бастакы акушерка Марфа Никифоровна Слепцова бастакы сиэстэрэлэринэн буолаллар. Иннокентий Васильевич Попов балаҕаныгар бастакы киин балыыһа аһыллан үлэтин саҕалаабыт.
Михаил Степанович 1920 с. медтехникуму бүтэрбит. 1921-1923 сс. гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1930 с. иккис Москватааҕы мединиституту бүтэрбит. Москваҕа үөрэнэр кэмигэр бартыһаан Дьөгүөрэби арыаллаан, Кремльга тылбаасчыт буолан, В.И. Лениҥҥэ сылдьыбыт. Айар тыл аҕата А.Е. Кулаковскайы — Өксөкүлээх Өлөксөйү Москваҕа ыалдьа сыттаҕына тиһэх күнүгэр тиийэ ыарыыласпыт, көмүс уҥуоҕун көтөхсүбүт үтүө киһибит буолар. 1930-1931 сс. Саха АССР доруобуйатын харыстабылын наркома, 1933-1935 сс. Уус Алдаҥҥа, 1935-1939 сс. Горнайга райздрав сэбиэдиссэйинэн, 1939-1940 сс. Москваҕа рентгенологияҕа үөрэнэр, 1940-1941 сс. Горнайга, Дьокуускайга ренгтенологияҕа, 1942-1948 сс. Садын улууһугар, 1949 с. Дьабарыкы Хайаҕа балыыһа райздрав сэбиэдиссэйинэн, 1949-1954 сс. Тааттаҕа райздрав сэбиэдиссэйинэн, маҥнайгы окулиһынан үлэлиир. Бу кэмнэргэ урукку балыыһа комплексын бырайыагын оҥотторон туттарар.
Онон көрөрбүт курдук балыыһа сайдыыта төһө да уоттаах сэрии бара турдар күүскэ сайдан, дьон доруобуйатын, олоҕун харыстаабыт.
М.А. ПОПОВА, Тааттатааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл сэбиэдиссэйэ.
Ыстатыйа Мария Афанасьевна Решетникова «Таатта эмтиир эйгэтин сэһэнэ» кинигэтиттэн бэлэмнэннэ.