Бары билэргит курдук, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар биһиги дойдубутугар революционнай хамсааһыннар кэнниттэн саҥа былааһы утарбыт үгүс саха интеллигенциятын дьоно эмиграцияҕа баран тураллар. Олор быыстарыгар бүтүн Саха сиригэр аатырбыт дьон, ол курдук атыыһыт, меценат Гавриил Никифоров-Манньыаттаах уола, юрист, Саха Сэбиэскэй республикатын бастакы Конституциятын туруорсубут Георгий Ефимов, ВЯОНУ оһуобай делегациятын чилиэнэ Василий Иннокентьевич Новгородов-Чинэкэ уонна да атыттар.
Ол дьоммут олохторо, дьыалалара, сыаллара-соруктара мөккүөрдээх да буоллар, син биир, хайдах да буоллар биһиэхэ, саха дьонугар барыбытыгар биир дойдулаахтарбыт, аймахтарбыт буолалларын быһыытынан кинилэр дьылҕалара Саха сирин хас биирдии олохтооҕор интириэһинэй буолуохтаах.
Саха эмиграннара сүрүннээн Маньчжурияҕа олохсуйбуттар. Улахан нуучча диаспоралаах Харбин уонна портовай Дайрен (билиҥҥитэ Далянь) куораттарга тиийбиттэрэ биллэр.
Биһиги бырайыакпыт эмиграцияҕа барбыт биир дойдулаахтарбыт дьылҕаларынан интириэһиргээбитэ 2023 сылтан саҕаланар. Онно Кытайга Саха Республикатын торгпредствотатын үлэһиттэрин, чуолаан Илья Пестряков көмөтүнэн үс аадырыһы булан турабыт. Ол барыта икки сыллааҕыта биһиги биэриибитигэр көстөн турар. Ити кэннэ ол сырыыга Харбин архыыбыттан Георгий Семенович Ефимовка сыһыаннаах докумуоннар көстөннөр соһуппуттара.
Георгий Семенович Ефимов туһунан кыратык этэр буоллахха, кини Саха Сэбиэскэй Республикатын бастакы Конституциятын туруорсубуттартан биирдэстэрэ буолар. Кини онно Платон Ойунскайы, Исидор Барахов, Максим Аммосов курдук улуу дьону кытта бииргэ үлэлэһэн турар. Ол гынан баран 1922 сыллаахха үрүҥнэр өттүлэригэр көһөн, онно ВЯОНУ бэрэссэдээтэлинэн талыллан, онтон сылтаан Сахатын сириттэн букатынныы баран, норуот өстөөҕө аатыран аата-суола сотуллан хаалар.
Былырыын Дьокуускайга бу Георгий Ефимов олоҕун сырдатар, үөрэтэр сыаллаах ученайдар, суруйааччылар, культура үлэһиттэрэ кыттыылаах улахан конференция буолан ааспыта. Онно Георгий Семенович биир дойдулаахтара Үөһээ Дьааҥы улууһа кыттыыны ылбыта кэрэхсэбиллээх.
Ити кэннэ быйыл саас Үөһээ Дьааҥы улууһун культуратын салайааччыта Эрэл Стручков аймаҕа Георгий Ефимов олорбут Харбин куоратыгар баран кини төрөөбүт алааһыттан буоран иппитэ. Уонна Георгий Семенович араас кэмнэргэ үлэлээбит үөрэх кыһаларыгар сылдьан материал көрдөөбүтэ да, хомойуох иһин туох да көстүбэтэ. Ити Харбиҥҥа биир дойдулааҕа, аймаҕа тиийэн кини төрөөбүт сириттэн илдьэн сахалыы сиэр-туом ыыппыта бэрт кэрэхсэбиллээх диэххэ сөп.
Бастаан Георгий Семенович Владивостогунан Японияҕа тиийэр, онтон Маньчжурия сирин, КВЖД “киин куоратын” Харбины булар. Онно нуучча эмигранын кыыһын кэргэн ылар, онтон балачча бириэмэнэн Кытай подданствотын ылан Е Бовень диэн ааттанар. Тимир суолга, араас үөрэх кыһаларыгар үлэлиир. Биһиги Харбин архивыттан булбут докумуоннарынан көрдөххө, кини 1955 сыллаахха дылы чопчу Харбиҥҥа олорбута туоһуланар. Ол кэнниттэн дьылҕата биллибэт, Кытай Сэбиэскэй Союз сыһыаннара мөлтүүрүн саҕана сүтэн хаалара араас санаалары үөскэтэр.
Атын эмиграннар туһуанан архыыпка туох да суоҕа биир биричиинэнэн буолуон сөп курдук. Ол курдук, Кыһыл Армия Манчьжурияны босхолоон баран 1945 сыллаахха архыып докумуоннарын барытын Хабаровскайга илдьибитэ диэн этэллэр. Оттон Харбин сахалара бары кэриэтэ “үрүҥнэр” буолан Кыһыл Армияттан куотан Австралия, АХШ, Канада, Латинскай Америка дойдуларыгар барбыт буолуохтарын сөп.
Биһиги үлэлиир бөлөхпүт ыам ыйын 14 күнүгэр Харбиҥа тиийэт да куорат архивыгар тиийдибит. Онно Георгий Семенович Ефимов докумуоннарыгар эбии өссө урут суох 10 страница саҥа материаллар көстөн биэрдэ. Бу Кытай архивтара сабыылаахтарын болҕомтоҕо ылан таран санаатахха улахан ситиһии буолар. Ону да былырыын Дьокуускай куорат муниципальнай архыыбын уонна Харбин куорат архыыбын икки ардыгар баттаммыт сөбүлэһии баар буолан кытайдан булан биэрдилэр диэн санаа киирэр. Оннук сөбүлэһии бүтүн Россия уонна Кытай икки ардыгар бу биһиги куораппыт архыыбын уонна Харбин куоратын архыыбын икки ардыгар баттаммыта биллэр.
Ол кэннэ өссө 2 күн Харбин эмиграннарга уонна уопсайынан нуучча сиригэр сыһыаннаах сирдэринэн, музейдарынан сырыттыбыт. [Ханныктарга сылдьыбыппытын перечисление наада]. Ону таһынан саха эмиграннара олорбут сирдэригэр сылдьан көрдүбүт-иһиттибит, видеоҕа түһэрдибит. Ол курдук:
— Бородинская, 68 (билиҥҥи аатын кытайдыыттан «Новые преобразования» диэн тылбаастыаха сөп), ити аадырыс Алексеевскай таҥаратын дьиэтиттэн 200 миэтирэ курудк сиргэ турар. Бу манна Георгий Семенович 30-50-с сылларга олорбута диэн буолар. Билиҥҥитэ, биллэн турар, атын, саҥатык тутуулаах дьиэ турар. Эргэ 1938 сыллаах картаҕа тэҥнээн көрдөххө, турар сирэ бу буолар. Билигин элбэх квартиралаах 5 этээстээх дьон олорор дьиэтэ.
— Почтовая, 10 уонна аттыгар Бельгийская, 25 аадырыстарга, манна элбэх саха олорбута дииллэр, олор истэригэр Асклиопидот Рязанскай, Анатолий Никифоров (Гавриил Никифоров-Манньыаттаах уолун төрөппүт уола), Григорий Кузьмин уонна да атыттар. Билигин бу сиргэ элбэх мэндиэмэннээх медицинскай центр дуу клиника турар. Маҥнайгы этээскэ кыракый ас-үөл атыылыыр маҕаһыын. Хата ол маҕаһыын хаһаайына, Чжэн Сяосинь диэн ааттаах саастаах кытай киһитэ, биһиги дьолбутугар, бэрт кэпсэтинньэн буолан биэрдэ. Кини этэринэн, бу манна турбут былыргы дьиэлэри культурнай революцияҕа саҕана суох гынан баран саҥаттаан барытын туппуттар үһү. Манна дьоно 30-с сыллартан олороллор эбит. Бэрт түргэнник маҕаһыыҥҥа киирэн үөһээттэн тэтэрээт түһэрдэ, ол иһигэр ийэлээх аҕатын хаартыскаларын укта сылдьар эбит, ону көрдөрдө. Санаатахха, бу дьон биһиги сахабыт эмиграннарын илэ харахтарынан көрбүт, кэпсэппит буолуохтаахтар.
— Коммерческая, 10 (билиҥҥи аата Верхнее течение). Манна кылгас кэмҥэ Гавриил Никифоров-Манньыаттаах уола олорон ааспыт. Бу урукку Харбин килбэйэр киинэ Даоли диэн аатырар оройуона, мантан көстөн турар сиргэ – Австро-Венгрия империятын консульствота, Сунгари өрүс порда, “Арбат” уулусса, ол уруккута Китайская уулусса, биллэр-көстөр атыыһыттар маҕаһыыннара бааллара. Биллэрин курдук, билиҥҥи турар дьиэ эмиэ саҥа, урукку дьиэлэр бары суохтар кэриэтэ.
Ону таһынан биһиги бөлөхпүт Саха сирин делегациятыгар холбоһон 35-с Харбинскай ярмаркаҕа кыттыыны ылла. Манна ярмарка иккис күнүгэр Саха сирин улустарын уонна Кытай провинцияларын побратимстволарыгар аналаах форум буолла.
Бу кэннэ 19 чыһылаҕа биһиги Далянь куоракка айаннаатыбыт. Бу олус интириэһинэй историялаах куорат буолар. Бастаан бу куораты Дальний диэн ааттан нууччалар эргиэн пордун быьыытынан олохтообуттар, онтон Дьоппуоннарга хотторон баран Портсмунскай договор быһыытынан Ляодун тоҕойо Японияҕа бэриллэр. Дальний куорат Дайрен диэн буолар. Билиҥҥи аатын отой хойут, 1981 сыллаахха ылар. Аатырбыт байыаннай порт Порт-Артур билигин Люйшунь диэн ааттанан Далянь куорат оройуона буолан турар.
Тиийбиппит Даляньҥа ардаабыта хас да хоммут эбит. Бастатан туран тимир суол вокзалыттан тута Ся-цзя-хэцзы диэн бөһүөлэккэ бардыбыт. Ол сир урукку дьоппуоннар саҕанааҕы аата – Какагаси, тимир суол станцията эбит. Бу манна Манньыаттаах уола олорбута, онно олоробун диэн бэйэтэ толорбут анкетатыгар баар. Уопсайынан, ол да саҕана Далянь улахан муора подрда, атыы-тутуу күүскэ сайдыбыт сирэ. Ол иһин атыыһыт киһи манна олохсуйбута улахан дьиктитэ суох курдук.
Айаннаан тиийэн массыынаттан тахсааппытын кэннэ ардахпыт дьикти баҕайытык тохтоон хаалла. Муора салгына сиик бөҕө, тыал, тымныы баҕайы, +16 эрэ кыраадыс. Бу сир Далянь куорат олохтоохторо сөбүлээн сынньанар сирдэрэ буолбут эбит. “Пляж” үрдүнэн биьиэхэ “Сапсан” курдук скоросной поезд, массыыналар сылдьар муосталара ааһар да буоллар хайдах эрэ гынан кытайдар сынньаналлар эбит.
Ара5ас муора Бохайскай хомото диэн аатырар, чычаас буолан буолан сылаас, уонна элбэх уу харамайа олохсуйар сирэ эбит. Бу сырыттахпытына биир кытай киһитэ кэлэн, Россияттан сылдьарбытын истэн: “Бу манан былыр баай нууччалар эмиграннара олорбуттара” – диэн ыйан кердерде. Кырдьык да муораттан чугас былыргы баҕайы таас кладкалаах биирдии мэндиэмэллээх дьиэлэр тураллар. Ону баран көрдүбүт. Үксэ быраҕыллыбыт быһылаах. Кытайдар этэллэринэн бу дьиэлэр билигин государственнайдар эбит. Ол аата били саҥа тимир суолун тутарга “выкупайдаан” ылбыт быһылаах.
Манна Манньыаттаах уолун биир дойдулаахтарын ааттарыттан Мэҥэ-Хаҥалас кыраайы үөрэтэр музейын салайааччыта Анастасия Федорова төрөөбүт Аһыкай алааһыттан ийэ буорун аҕалан кутта. Уопсайынан сахалыы сиэр-туом ыыттыбыт. Бу сиргэ Саха сириттэн сахалар кэлиилэрэ аан бастакынан буолла.
Бу кэннэ Кытайга уһуллубут, хомуллубут материалларбытынан өссө хас да документальнай киинэ курдук ду, телепередача курдук гына ду эмиграннарга аналлаах, чуолаан Георгий Семенович Ефимовка, өссө биирдэ Гавриил Никифоров-Манньыаттаах Уолугар аналлаах биэриилэри бэлэмнииргэ сананныбыт. Ону таһынан саҥа көстүбүт докумуоннар биһиги дьоммут дьылҕаларын чинчийиигэ көмө буолуо, Харбин архивын кытта бииргэ салҕыы үлэлиэхпит диэн эрэнэбит. Эбии бэйэбит дойдубут архивтарыгар, чуолаан Хабаровскай архивыгар үлэлиэххэ баар эбит дии санаатыбыт.
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Харбин сахалара ханна тиийбиттэрэ билиҥҥи бириэмэҕэ, биьиги до5орбут, проекпыт биир тутаах киьитэ Василий Егорович Васильев — Баһылай Харысхал булбутунан эрэ баар, атыттар дьылҕалара биллибэт, эбэтэр таах сурах эрэ курдук буолан иһиллэр. Билэр дьон этэллэринэн, баай өттө АХШ, Канада, Арҕаа Европа диэки барбыттар, оттон атыттар, ол аата үгүс өттө Латинскай Американы булбуттар. Иннэ гынан эмиграннар дьылҕаларын суоллааһын, доҕорбут Баһылай Харысхал дьыалатын салҕааһын, биһиги “Пути великих свершений” бырайыак биир сүрүн сыалынан буолар.
Дмитрий Никонов, 2026 с