Ытык Күөл орто оскуолатын бастакы экспериментальнай физико-математическай кылааһын 1971 сыллаахха 16 буолан бутэрбиппит номнуо 55 сыл буола оҕуста. Кылааспыт салайааччытынан, оччолорго Саха Государственнай Университетын саҥа бүтэрбит, үөрэх управлениетын начальнига Турнин Алексей Егорович көрдөһүүтүнэн, Голиков Иннокентий Алексеевич ананар.
Ити иннинэ Чөркөөх орто оскуолатын иһинэн энтузиаст учуутал Прохоров Иван Михайлович физмат кылаас арыйан, оройуон оскуолаларыттан бастыҥ үөрэхтээх оҕолору мунньан үөрэтэр.
Чөркөөх оскуолатын интернатыгар олорон Афанасьева Еля, Винокурова Таня, Самсонова Таня, Данилова Лана Уус Тааттаттан кэлэллэр, Ытык Күөлтэн Аргунова Ира, Гагарин Володя, Собакин Ваня, Победаттан Татаринов Елизар, Чычымахтан Софронов Ваня уонна Чөркөөх оҕолоро, барыта 20 буолан үөрэнэллэр. Иван Михайлович олус үчүгэйдик үөрэтэн: «Математикаҕа, физикаҕа урукку көтүтүүлэрбитин кылгас кэм иһигэр туораппыта»,— диэн махтанан үөрэнээччилэрэ ахталлар. Тохсус кылааска тахсыбыттарын кэннэ Прохоров Иван Михайловиһы Якутскай куоракка үлэҕэ ыҥыраллар.
Саҥа кылаас салайааччытынан анаммыт физик учуутал Иннокентий Алексеевич Голиков Чөркөөхтөн кэлбит Аргунова Ира, Афанасьева Еля, Винокурова Таня, Гагарин Володя, Собакин Ваня, Татаринов Елизар оҕолорго эбии Белолюбская Ира, Винокурова Вера, Винокурова Люда, Голикова Уля, Куличкина Капа, Насыпайко Степа, Охотина Люба, Собакина Таня, Таппахова Дуня, Товарова Эмма буолан үөрэнэллэр.
Ити кэмҥэ оскуола директорынан историк учуутал Матвеев Матвей Николаевич, завуһунан Алексеев Николай Акимович, Афанасьев Егор Алексеевич үлэлээбиттэрэ. Математикаҕа Прокопьева Нина Гаврильевна, Голикова Клара Николаевна, Макаров Николай Константинович, химияҕа Горохова Анна Павловна, нуучча тылыгар уонна литературатыгар Макарова Людмила Андреевна, историяҕа Миронов Николай Степанович, биологияҕа Большаков Василий Егорович, немец тылыгар Мокрощупова Анна Семеновна, физкультураҕа Куличкин Николай Иванович үөрэппиттэрин истиҥ махталынан ахтабыт. Үөрэппит-ииппит, такайбыт, билиигэ-көрүүгэ, сырдыкка, кэрэҕэ уһуйбут, олох аартыгар үктэннэрбит – күндү дьоммут – учууталларбыт, иҥэрбит билиилэрэ, дириҥ силис — мутук тардан, кэнэҕэһин ситэн силигилээн, салгыы үүнэн-үрдээн иһэрбитигэр бигэ үктэл буолбута. Хайдахтаах курдук үтүө учууталларга кыра сааспытыттан үөрэммит, иитиллибит, уһуйуллубут эбиппитин сааһыран баран өйдүүрбүтүн суруйабыт.
Араас олимпиадаларга математикаҕа, физикаҕа, химияҕа Еля Афанасьева, Таня Винокурова, Винокурова Люда, Капа Куличкина, Дуня Таппахова уонна Гагарин Володя кыттаннар, кыайыылааҕынан тахсаннар оскуола, кылаас киэн туттуута буолаллара.
Учууталбыт Иннокентий Алексеевич 1970 сыллаахха «Научное школьное общество» тэрийэн, бары научнай-чинчийэр үлэни оҥороммут реферат суруйан, дакылааттары бэлэмнээн конференцияларга кыттыбыппыт. Учууталбыт, эдэр киһи быһыытынан, айымньылаахтык үлэлээн, бу олох саҥаны-бастыҥы оскуолаҕа киллэрии этэ. Кэлин 1997 сылтан «Шаг в будущее» диэн хамсааһын бүтүн республикаҕа тэриллэн күн бүгүҥҥэ диэри үлэлиир.
Учууталбыт Иннокентий Алексеевич Голиков олоххо ситиһиилэриттэн наһаа астынабыт, киэн туттабыт, барыбытыгар холобур буолар. Ол курдук физико-математическай наука доктора, Саха Республикатын наукаҕа үтүөлээх деятелэ, профессор, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына. Кэргэнэ, учууталбыт Клара Николаевна Голикова Саха Республикатын үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
Дьиэ кэргэн биэс оҕону иитэн олох киэҥ аартыгар таһаарбыттара, күн бүгүн наука учуоунайдарын династията буолан олороллор. Ол курдук, Голиков Алексей Иннокентьевич Хотугулуу-Илин федеральнай университет учебнай-методическай үлэтигэр проректор, педагогическай наука доктора, Саха республикатын Наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ (академик), педагогикаҕа диссертациялыыр совет председателэ, Голиков Николай Иннокентьевич Хотугу физико-техническэй проблема Институтун кылавабынай научнай сотруднига, техническэй наука доктора, саҥа матырыйааллар технологияларын уонна сваркаҕа диссертациялыыр совет председателин солбуйааччы, Голикова (Угарова) Лена Иннокентьевна 31 нүөмэрдээх Дьокуускай куорат оскуолатын үрдүк категориялаах начальнай кылааһын учуутала. Голиков Иннокентий Иннокентьевич бу олохтон барыар диэри мэрия «Горсоветын» материальнай-техническэй хааччыйыы отделын начальнигынан үлэлээбитэ. Голикова Полина Иннокентьевна Хотугулуу Илин федеральнай университетын Медицинскэй институтун «Киһи генетикатын уонна молекулярнай медицина» научнай чинчийэр лабораториятын старшай научнай сотруднига, медицинскэй наука кандидата, неврология уонна психиатрия кафедратын доцена.
Кылааспытыгар 16 этибит, 12 кыыс, 4 уол буоламмыт Ытык Күөл орто оскуолатын бүтэрбиппит. Ыам ыйын 19 күнүттэн саҕалаан экзаменнарбытын туттаран бэс ыйын 11 күнүгэр бүтэммит, банкеппыт бэс ыйын 12 күнүгэр буолбута. Олох киэҥ аартыгар атааралларыгар учууталларбыт наһаа үчүгэйдик тыл этэн, алҕаан ыыппыттара. Директорбыт Неустроев Никифор Никифорович: «Эһиги биһиги оскуолабыт бастакы хараҥаччылара буолан көттүгүт»,- диэбитин наһаа өйдүүбүн.
Киһи кэм кэрэһитэ. Хас биирдиибит олоҕо, үлэтэ-хамнаһа, улуус, республика историятын уонна сайдыытын кэрчик кэмин быстыспат ситимэ; дойдубут социальнай, экономическай олоҕор, биһиги бииргэ үөрэммиттэр, бэйэбит кылааппытын киллэрсэн кэллибит дии саныыбыт. Бииргэ үөрэммит оҕолорбут норуот хаЬаайыстыбатын араас салааларыгар: үөрэҕирии эйгэтигэр, доруобуйа харыстабылыгар, тыа хаһаайыстыбатыгар, культураҕа, предпринимательствоҕа, тутууга – бэрт таһаарыылаахтык, таһымнаахтык үлэлээн-хамсаан, айан-тутан кэллибит. Биһиги ортобутугар идэлэрин таба тайанан, сөптөөх хайысханы тутуһан, бэйэлэрин эйгэлэригэр эрэ буолбакка киэҥ араҥаҕа тахсыбыт, саҥа ирдэбилгэ эппиэттиир дьарыктарынан, сыралаах үлэлэрин түмүгүнэн ытыктанар, бочуокка, чиэскэ, хайҕалга сылдьар, араас наҕараадаларга, аакка-суолга тиксибит бииргэ үөрэммит доҕотторбут аҕыйаҕа суохтар.
Бииргэ оонньоон-көрүлээн, ыллаан-туойан, үөрэн-көтөн, хомойон-хоргутан, кэпсэтэн-ипсэтэн, үгүстүк алтыһан, доҕордоһон-дьүөгэлэһэн бииргэ улааппыт оҕолорбут туһунан сылаастык, истиҥник-иһирэхтик ахтан-санаан ааһабыт.
Күн-дьыл ааһан истэҕин аайы бииргэ үөрэммит доҕотторбут, дьүөгэлэрбит, оҕо сааспыт көмүс күннэрэ, эргиллибэт эдэр сааспыт кэрэ кэмнэрэ ордук күндүтүйэн иһэллэр.
Тапталлаах оскуолабыт ыйбыт суолунан 55 сыл хайдах олохпутун оҥостон, олорон кэлбиппит туһунан.
Бииргэ үөрэммит оҕолорбутуттан 13 киһи үрдүк үөрэхтээх, 1 орто анал, 2 уол суоппар үөрэҕин бүтэрбиттэрэ. Ити иһигэр физика, математика учууталларынан Куличкина (Матаннанова) Капиталина Алексеевна, Таппахова (Петрова) Евдокия Егоровна, Винокурова (Старостина) Татьяна Ивановна, Афанасьева (Никифорова) Елена Афанасьевна олохторун оскуолаҕа анаан үлэлээбиттэрэ.
Капиталина Алексеевна Туора Күөл, Дэбдиргэ, Ытык Күөл орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Үөрэппит оҕолоро ахталларынан: «Оҕо үксэ математик буола сыспыппыт, боростуойдук олус өйдөнөр гына быһаарар этэ»,- диэн.
Таппахова (Петрова) Евдокия Егоровна үөрэммит Ытык Күөл орто оскуолатыгар физика учууталынан улэлээбитэ. Кини сырдык кэриэһигэр «Учуутал, эн үрдүк ааккар» диэн кинигэ тахсыбыта. 2015 уонна 2017 сыллардаахха кини аатынан физика олимпиадалара буолбуттара. Алампа аатынан Ытык Күөл бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар «Комната славы» музейга Евдокия Егоровнаҕа аналлаах стендэ баар. Евдокия Егоровна РСФСР үөрэҕириитин туйгуна этэ.
Татьяна Ивановна 40 сыл, Елена Афанасьевна 33 сыл үүнэр көлүөнэни олох аартыгар уһуйарга бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыахтарыгар диэри, үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрэ.
Винокурова (Старостина) Татьяна Ивановна үөрэҕин бүтэрээт, Булуҥ улууһугар, муустаах муора кытылыгар, Бороҕон нэһилиэгэр физика учууталынан ананан үлэтин саҕалыыр. 1996 сыллаахха дойдутугар Тааттаҕа төннөн, Уус Таатта орто оскуолатыгар математика учууталынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлиир. Россия орто үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха республикатын үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын Правительствотын, Саха Республикатын Государственнай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Грамоталарынан наҕараадаламмыта, «Учууталлар Учууталлара» диэн знактаах.
Афанасьева (Никифорова) Елена Афанасьевна 4 сыл Хаҥалас улууһугар физика учууталынан үлэлээбитэ. Онтон пенсияҕа тахсыар диэри Дэбдиргэ орто оскуолатыгар математика учууталынан, завуһунан үлэлээбитэ. «Учууталлар учууталлара» диэн бэлиэ хаһаайката, 2017 сыллаахха «За верность родительскому долгу» бэлиэни ылбыта.
Доруобуйа харыстабылыгар Голикова (Трубина) Ульяна Петровна стоматолог бырааһынан күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии сылдьар, Российскай Федерация үтүөлээх бырааһа званиены 2009 сыллаахха иҥэрбиттэрэ, 45 сыл устата улэлээбит кэмигэр стоматологическай поликлиникаҕа кылаабынай бырааһы солбуйааччы, терапевтическай отдел сэбиэдиссэйинэн, профком председателинэн, билигин военкомакка поликлиникатыттан командировкаланан улэлиир. Российскай Федерация доруобуйа харыстабылын министерствотан Почетнай Грамотатынан, Саха Республикатын Правительствотын, Саха Республикатын Государственнай Мунньаҕа (Ил Тумэн) Грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Гагарин Владимир Иннокентьевич врач идэтин ылбыта. Аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан Мирнэйгэ, Удачнайга уонна Дьокуускайга научнай матырыйаал хомуйан, диссертация суруйан, 1989 сыллаахха Москваҕа көмүскээн медицинскэй наука кандидата буолбута. 1987-2009 сылга диэри Саха государственнай университетыгар, кэлин медицинскэй институтка ассистенынан, доценынан үлэлиир. 120 научнай үлэлээх. 5 кинигэлээх. 2013 сыллаахха «Сахарный диабет в условиях Крайнего Севера (на примере Республики Саха (Якутия)» научнай үлэтин көмүскээн профессор Российской академии естествознания диэн научнай звание иҥэриллэр. Научнай үлэтинэн Россияҕа, омук дойдуларыгар Севилья-Испания, Таилаҥҥа, Афины-Грецияҕа дакылааттары оҥорбута. Билигин эндокринолог бырааһынан үлэлии сылдьар. «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына, Россия уонна Саха Республикатын доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Саха Республикатын Государственнай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Грамотатынан наҕараадаламмыта, Дьохсоҕон нэҺилиэгин ытык (бочуоттаах) олохтооҕо.
Товарова (Петрова) Эмма Алексеевна фармация специальноһын, провизор квалификациятын ылар, барыта 40 сыл фармацевтическэй стажтаах, Дьокуускай куорат кииннэммит аптекатыгар сэбиэдиссэйи солбуйааччы, кэлин пенсияҕа тахсыар диэри куораттааҕы доруобуйа харыстабылын управлениетын 4 нүөмэрдээх, 202 микрорайоҥҥа поликлиника аптекатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Фармация специалистарыгар аттестационнай комиссия чилиэнэ. Саха республикатын фармациятын туйгуна, фармация үлэтин ветерана, үрдүкү квалификационнай категориялаах провизор-тэрийээччи.
Винокурова (Владимирова) Людмила Федоровна уонна Собакина Татьяна Семеновна Новосибирскайдааҕы советскай-кооперативнай эргиэн институтун бүтэрэн эргиэҥҥэ үлэлээбиттэрэ.
Винокурова (Владимирова) Людмила Федоровна товаровед идэтин ылан «Холбос» систематыгар үлэлиир, Дьокуускай куорат горпромторг маҕаһыыннарыгар «Радугаҕа». «Юбилейнайга», «1000 мелочька» товароведынан үлэлээбитэ. 1999-2018 сылга диэри почтовай сибээс салаатыгар коммерческай торговай структураны сайыннарыыга үлэлэспитэ. Профком председателэ этэ. Үлэ ветерана буолбута.
Собакина Татьяна Семеновна учуот экономиһа идэтин ылан, барыта 32 сыл устата кылаабынай бухгалтерынан үлэлээбитэ. Респотребсоюз «Холбос» систематыгар уонча сыл, 1993-2014 сылларга Тааттатааҕы ветеринарнай управлениеҕа пенсияҕа тахсыар диэри үлэлиир. Саха Республикатын тыатын хаЬаайыстыбатын туйгуна.
Иван Егорович Собакин тутуу инженерин идэтин ылан, куоракка СМУ-4 прорабынан, Ытык Күөлгэ «Межколхозстройга» тутуу инженерэ, 1986 сылтан Сунтаар улууһугар олохсуйбуттара. Сунтаар улууһун администрациятыгар бу олохтон барыар диэри кылаабынай архитекторынан үлэлээбитэ.
Охотина (Суздалова) Любовь Дмитриевна библиотекарь идэтин ылан Нам улууһун 1 Хомустааҕар, Бөтүҥҥэ библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, эҥкилэ суох үлэлээн, тыа библиотекаларын икки ардыгар бастыҥнар кэккэлэригэр киирэн библиотечнай ситим салалтатыттан элбэх Грамоталаах, Махтал суруктаах.
Аргунова (Григорьева) Ирина Иннокентьевна история уонна обществознание учууталын идэтин ылбыта. Үөрэммит Ытык Күөл орто оскуолатыгар учууталлыы сырыттаҕына 1992 сыллаахха А.Е.Мординов аатынан Тааттатааҕы гимназия тэриллибитигэр ыҥырыллан история учууталынан үлэлиир. Ити сылларга гимназия, онтон улуус методическай холбоһугун салайбыта. Гимназияҕа уруок саҥа технологиялара үлэҕэ киирбиттэрэ. Республика таһымнаах семинардар, маастар-кылаастар. Мординовскай ааҕыылар, «Инникигэ хардыы», олимпиадалар ыытыллаллара. Гимназияҕа үлэлиир кэмнэригэр икки кылааһы кылаас салайааччытын быһыытынан бүтэттэрбитэ. Үөрэппит оҕолоруттан юрист идэлээх уонна история учууталлара буолбут оҕолор элбэхтэр. Ирина Иннокентьевна Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна.
Белолюбская (Бояринова) Ирина Николаевна юрист-правовед идэлээх. Народнай депутаттар Алексеевскай оройуоннааҕы исполкомун тэрийэр инструкторскай отделын сэбиэдиссэйинэн түөрт сыл үлэлээн баран райисполком секретарын дуоһунаһыгар быыбарданан биэс сыл үлэлиир. Ити үлэлээбит сылларыгар биир улахан үлэнэн, оройуоммут төрүт историческай Таатта диэн аатын төнүннэриигэ элбэх ирдэниллэр докумуоннары бэлэмнээһин, ол иһигэр оройуон историческай справкатын оҥорон республикаҕа түһэрии буолар. Юридическай отдел сэбиэдиссэйинэн үлэлиир сылларыгар администрация интэриэһин оройуоннааҕы суукка, Харбалаах чох разреһын дьыалатыгар Саха Республикатын Арбитражнай, Конституционнай сууттарыгар кыттан, дьыала оройуон дьаһалтатын туһугар быһаарыллан, күн бүгүнүгэр диэри нолуога оройуоҥҥа киирэр. 1993 сыл ахсынньыга 8 нүөмэрдээх Охотскайдааҕы быыбардыыр уокуруктан (Амма, Таатта, Уус Майа оройуоннарыттан) Саха Республикатын Государственнай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Бэрэстэбиитэллэр Палаталарыгар Народнай депутатынан талыллар уонна 1994 сыл олунньу 15 күнүгэр Палата Секретарын дуоһунаһыгар быыбарданар, 4 сыл устата республика сокуоннарын оҥорууга үлэлиир. Саха Республикатын транспортка уонна суол хаһаайыстыбатын министерствотыгар үлэлиир сылларыгар түөрт: суол; дорожнай фонда; такси; спецстоянка; республикаҕа сокуоннар бырайыактарын суруйан, бастаан Саха Республикамтын Правительствотын, онтон Саха Республикатын Государственнай мунньаҕа (Ил Түмэн) көрүүтүгэр киллэрэн, бигэргэттэрэн, ити сокуоннар күн бүгүнүгэр диэри үлэлии тураллар. Сокуоннар олоххо киириилэригэр 38 нормативно-правовой акталар (Саха Республикатын Правительствотын уураахтара, дьаһаллара, Саха Республикатын Президиэнин Ыйаахтара) бырайыактара суруллан бигэргэммиттэрэ. Саха Республикатын суолун Управлениетыгар юридическай отделга үлэлиир кэмигэр эмиэ нормативнай правовой акталар бырайыактарыгар үлэлээбитэ, онно саамай сүрүнэ Российскай Федерация «О недрах» диэн Федеральнай Сокуонугар, карьер боппуруоһугар уларытыы киллэрбиттэрэ Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕынан ылыллан, Российскай Федерация Президиэнэ Путин В.В. 2017 сыл от ыйын 26 күнүгэр 88 №-ФЗ илии баттаммыта. Билигин «Тааттаавтодор» Акционернай обществотыгар юрист консультанынан дуогабарга олоҕуран үлэлиир. Ирина Николаевна Саха Республикатын Правительствотын, Саха Государственнай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Грамоталарынан наҕараадаламмыта, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайката, Саха Республикатын Бочуоттаах дорожнига, Таатта улууһун, Баайаҕа нэһилиэгин ытык (бочуоттаах) олохтооҕо.
Винокурова (Дьячковская) Вера Егоровна агроном идэтин ылан Мэҥэ Хаҥалас улууһугар «Наахара» совхоз Чыамайыкытааҕы отделениетыгар 30 сыл, ол иһигэр агроном, кассир-бухгалтерынан, кадр отделын инспекторынан үлэлиир. Чыамайыкы нэһилиэгин ытык (бочуоттаах) олохтооҕо, Чыамайыкы нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин бэлиэ знактаах.
Насыпайко Степан Николаевич уонна Татаринов Елизар Иннокентьевич иккиэн суоппар идэлээхтэр. 1977 сыллаахха иккиэн суоппардаан Саха сирин киэҥ иэнин барытын кэрийэн таһаҕас таһыытыгар бииргэ үлэлээбиттэрэ.
Степан Николаевич бастаан Сельхозтехникаҕа, Промкомбинакка, тутуу тэрилтэлэригэр дальнобойщигынан, онтон ЛТ3 суоппарынан улэлээбитэ. Таһаҕас бөҕөтүн оройуоҥҥа тиэйбит киһи. Суоппар идэтигэр бэриниилээх, үтүө суобастаахтык үлэлээбитин, хаһан да аккаастаабат үтүө үлэһитин иһин элбэх Грамоталардаах, үлэ ветерана.
Татаринов Елизар Иннокентьевич Сельхозтехникаҕа бастаан суоппарынан, 1978 сылтан тимир ууһун идэтин талан үлэлээбитэ. «Лучший кузнец пятого разряда» буолбута, тимир ууһунан оройуоҥҥа биллибитэ. Ити кэмнэргэ ыытыллар республика уонна илин эҥэрдээҕи оройуоннарга социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕынан тахсара, элбэх Почетнай Грамоталардаах бастыҥ үлэһит этэ.
Биһиги ханна да сырыттарбыт, ханна да олохсуйдарбыт, олохпут, дьылҕабыт, кэлэр кэскилбит төрөөбүт тапталлаах Тааттабытын кытта быстыспат ситимнээх.
55 сыл устата, баһыйар үксүбүт, сүтэрсибэккэ-тэйсибэккэ, сүрдээх иллээхтик, түмсүүлээхтик, эн-мин дэсиһэн кэлэн, бары даҕаны сааһырыы боруогун атыллаан, олохпут көмүс күһүнүгэр үктэннибит эрээри, билигин да бары тутуспутунан сылдьабыт, сотору-сотору түмсэбит, көрсүһэбит.
Бу Ытык Күөл орто оскуолатын иһинэн тэриллибит бастакы экспериментальнай физико-математическай кылаас үтүө түмүктэри көрдөрөн, Авксентий Егорович Мординов аатынан Тааттатааҕы гимназияны арыйыыга төһүү күүс буолбута.
Саха Республикатын Государственнай Мунньаҕа (Ил Түмэн) бастакы ыҥырыыга
Народнай депутата И.Бояринова.