Бииргэ төрөөбүт быраатынаан И.Ф.
Бахсыытаптыын (аймахтарыгар иитиллибит). Г.Ф Нелунов уҥа олорор.
Ааһан иһэр 2024 с. Таатта улууһугар үөрэх оройуоннааҕы салаата тэриллибитэ 95 сылынан урукку үлэлии сылдьыбыт үөрэҕирии салаатын салайааччыларын туһунан матырыйааллары билиһиннэрэбит. Саҥа былаас олохтонуута, сири түҥэтии, холбоһуктааһыны олоххо киллэрии, норуот өстөөхтөрүн утары охсуһуу,
маассабай ыарыылар туруулара – ама да ааспытын иһин, дьон-норуот олоҕор улахан аймалҕаннаах дьыллар-хонуктар кэлэн бардахтара. Бэрт кыра саастарыттан ити кэм оҕолоро улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн-хамсаан олох бары очурдарын билэ улааттахтара. Ол да иһин эрдэ буһан-хатан, бэрт эдэр саастарыгар үөрэх-сайдыы туһугар салайар үлэҕэ ананан, олуһун бэриниилээхтик бэйэлэрин олохторун анаатахтара. Д.Н.Неустроев, Р.К.Дедюкин, Г.Ф.Нелунов Таатта оройуонун үөрэҕин салаатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбиттэрин туһунан хаһыат бу нүөмэригэр таһаарабыт. Саамай хомолтолооҕо, Д.Н.Неустроев, Р.К.Дедюкин уонна да сорох дьоммут үөрэх салаатыгар үлэлээбиттэрин көрдөрөр сөптөөх докумуоннар улуустааҕы архыыпка даҕаны, тустаах оскуолалар түмэллэрин матырыйаалларыгар даҕаны көстүбэтилэр. Онон, кинилэр РОНО-ҕа үлэлээбит сылларын эрэ ыйыынан муҥурданабыт. Отутус сыллар үөрэх-иитии үлэтигэр тосту уларыйыылардаах дьылларынан буолбуттара. Саҥа оскуолалар Тыараһаҕа (1928), Дьиэрэҥнээххэ (1929), Үөгэҥнэ, Хара Алдаҥҥа, Чымынаайыга, Сиэллээххэ (1930), Ньимиидэҕэ, Кутаамаҕа, Байаҕыыныскайга (1932) эбии аһыллыбыттара. Оройуон үрдүнэн оскуола саамай элбээһинэ 1932-1933 үө.дь. 32 тиийбитэ. 1931 с. үөһээ кылаастарга предметтэринэн үөрэтии, политехнизация олохтоммута. Оройуон оскуолаларыгар начальнай үөрэхтээһини толорон, булгуччу 7 сыллаах үөрэхтээһин сокуонун быһаарыы буолбута. 1936-1938 сс. аан бастаан учууталлары аттестациялааһын ыытыллыбыта. (Н. Х. Андросов. Сырдык суолунан. Ытык Күөл. 1972 с.)
Г. Ф. Нелунов оройуон үөрэҕин салаатыгар дьоһуннаахтык үлэлээн ааспыт салайааччылартан биирдэстэрэ буолар. Г.Ф. Нелунов 1913 сыллаахха төрөөбүт. Сэттэ кылаастаах Уолба оскуолатыгар үөрэнэр. 1924 сыллаахха Уолба оскуолатыгар В.И. Ленин аатын иҥэрбиттэрэ. Улуу Ленин аатын ылыы оскуола коллективын иннигэр сүдү эппиэтинэһи сүктэрбитэ. Оскуола үөрэппит оҕолоро, маҥнайгы комсомолецтар, саа-саадах тутан Советскай былааһы көмүскээбиттэрэ. Оскуола учууталлара, үөрэнээччилэрэ кылаас өстөөхтөрүн утары охсуһууга, баайдартан сири былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтиигэ, хотону дьиэттэн арааран, ыраас олоҕу чэбдигирдиигэ, итэҕэли, таҥараны эһиигэ, маҥнайгы холбоһуктааһыны, колхозтары тэрийиигэ активнайдык кыттыбыттара. В.И. Ленин аатынан оскуола үөрэнээччилэрэ А.И. Товаров, М.Ф.Тяптиргянов, Г.Ф. Нелунов төрөппүттэриттэн арахсан колхозка маҥнайгынан киирбиттэрэ. Ынахтарын, көлөлөрүн уопсайдаабыттара, колхоз производствотыгар активнайдык кыттыбыттара. (Ыччаты иитэр кырдьаҕас кыһа. «Коммунист» хаһыат. 1988 с. Кулун тутар 31 күнэ.) Уолба оскуолатын бүтэрэн баран, 1931 с Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа киирэр уонна 1934 с. туйгуннук бүтэрэр. 1932-34 сс. үөрэнэ-үөрэнэ Дьокуускайдааҕы педрабфакка преподавателинэн үлэлиир. Үөрэҕин бүтэрээт, Таатта оройуонугар 1934-38 сс. Уолба оскуолатыгар учууталынан, директорынан, онтон 1938, 1939 сс. Таатта оройуонун үөрэҕин салаатыгар сэбиэдиссэйинэн, 1940 с. педкабинет сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Гаврил Федотович илиитинэн суруйан киллэрбит «Отчет о работе Таттинского райОНО за 1938-1939 уч.г.» 22 лиистээх отчуота Таатта улууһун архивыгар ууруллан сытар (Фонд 5 . Ед.хр. 16 .Опись 1). Мантан салгыы отчуоттан кылгастык билиһиннэрэбит. Оройуоҥҥа ити сылларга 8 ситэтэ суох орто, 9 начальнай оскуолалар бааллар эбит. Оскуолалар, сүрүннээн, правительственнай болдьоххо, ол аата балаҕан ыйын 1-кы күнүгэр аһыллыбыттар, оттон 4 оскуола үөрэхтэрин хойутаан саҕалаабыттар. Хойутааһын сүрүн биричиинэтинэн, ити оскуолаларга учууталлар анаммыт миэстэлэригэр тиийэ иликтэринэн диэн ыйыллыбыт. Оскуолалар үгүс өттүлэрэ өрөмүөннэрин правительственнай болдьоххо бүтэрбиттэр. Оҕолору үөрэҕинэн хабыы бырыһыана ааспыт үөрэх сылыгар 75 % эбит буоллаҕына, 1938-1939 үөрэх дьылыгар 91,2% буолбут. Үөрэхтэригэр ситиспэт оҕолору, кинилэр төрөппүттэрин кытта үлэни ыыппыттарын түмүгэр, үөрэҕи билии уонна ударниктар, отличниктар ахсааннара балай эмэ үрдээбитин бэлиэтиир. Ол курдук, туйгуннук үөрэнэр 546 оҕо, ударниктар – 119. Педагогическай кадрдарынан хааччыллыыны маннык ырытан суруйар. Эдэр учууталлар (ол эбэтэр 5 сылга дылы стажтаахтар) – 59, 5-10 дылы – 37, 10-25 сылга диэри – 7 учуутал. Ситэтэ суох орто үөрэхтээҕэ 53, орто үөрэхтээҕэ 42, үрдүк үөрэхтээҕэ 3, ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээҕэ 5 учуутал. 103 учуутал аттестацияламмытыттан 60 учуутал ааспыт, 43 учуутал аттестацияны ааспатах. Партиялааҕа — 3 БСК(б) П кандидата. Учууталлар кэтэхтэн үөрэниилэрин отчуокка маннык көрдөрүллүбүт. 1938 сыл сайыныгар Чурапчытааҕы педагогическай училище толору курсун 7 учуутал бүтэрэн, орто педагогическай үөрэх аттестатын ылбыт. Бу Таатта улууһун кэтэхтэн үөрэхтээһиҥҥэ бастакы ситиһиитинэн буолар диэн отчуокка бэлиэтээбит уонна бу хайысхаҕа сылы быһа ыытыллыбыт үлэлэри сиһилии суруйбут. Оройуон учууталлара партия 18-с съеһин көрсө, Москва куоракка буолбут туйгун үлэлээх учууталлар сүбэ мунньахтарыгар М.И. Калинин этиитин уонна ССРС геройдарын, биллиилээх дьоннорун ыҥырыыларын дьүүллэспиттэр, проработкалаабыттар. Социалистическай күрэхтэһиигэ көхтөөхтүк кыттыбыттар. Ол түмүгэр, А.В.Хоноехова ССРС Верховнай Советын Президиумун Укааһынан “Бочуот знага” орденынан наҕараадаламмыт. Инспекторскай проверканан бары оскуолалар хабыллыбыттар. Финансовай уонна да атын боппуруостар, сүрүннээн, бириэмэтигэр быһаарыллыбыттар. Ол эрээри методическай үлэни тэрийии уонна педагогическай кадрдары кытта үлэ ситэтэ суох ыытылыннылар диэн бэлиэтээбит. Сүрүн биричиинэлэринэн, сэбиэдиссэй опыта, теоретическай бэлэмэ, тэрийэр талаана суоҕуттан диэн аһаҕастык суруйбут. (“Отчет о работе Таттинского райОНО за 1938-1939 уч.г.). Кини инники үлэтигэр, олоҕор быһаччы оруолу ылбыт икки түгэни көрүөҕүҥ. Бастакытынан, Гаврил Федотович үһүс уола Иван Гаврильевич Нелунов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, кыраайы үөрэтээччи, худуоһунньук «Норуот өстөөҕүн булбакка үлэтиттэн үүрүллүбүт» диэн «Туймаада» хаһыакка таһаарбыт ыстатыйатыгар суруйар: “Г.Ф. Нелунов Тааттатааҕы РОНО сэбиэдиссэйэ буола олорон 1938 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан Ытык Күөлгэ саҥа аһыллар библиотека сэбиэдиссэйинэн Балапаат баай сиэнин, Михаил Григорьевич Слепцову Дьокуускайга реальнай училищены, салгыы Москваҕа Шанявскай аатынан университеты бүтэрбит киһини анаабыт. Маннык дьаһаллар (баайдары өйөөһүн) кэнники аҕам тус олоҕор тугунан дьайан тахсыбытын сэрэйиэххэ сөп.” Салгыы, 1936 сылтан саҕалаан 1938 сылга диэри республика оскуолаларыгар учууталлары аттестациялааһын ыытыллыбыта. Наркомпрос иннигэр чопчу соруктар туруоруллубуттара. А.А.Павлов «Семен Сюльский – жизнь в борьбе» диэн кинигэтигэр 15 стр бу курдук суруллубут: «…Перед народным комиссариатом просвещения были поставлены определенные задачи: — ликвидация «обезличения и текучести» педагогических кадров; — принятие мер по повышению квалификации учителей на основе итогов аттестации; — освобождение от «случайных учителей», не оправдывающих с точки зрения общественности высокое звание «народного учителя». Главная цель аттестации, как нам кажется, таилась в выявлении “затаившихся под маской учителей врагов народа”…. (А.А.Павлов. Семен Сюльский – жизнь в борьбе. Якутск. Бичик.2011. стр15.). Аттестация түмүктэрэ советскай, партийнай органнар представителлэрэ кыттыылаах бары үөрэх тэрилтэлэригэр ырытыллыбыттар. Ол курдук, Таатта улууһун учууталларын иннигэр сэбиэдиссэй Г.Ф. Нелунов дакылаат оҥорбутун Наркомпрос бэрэстэбиитэлэ күүскэ кириитикэлээбит «он проявил классовую близорукость, не привел фактов о вредительстве контрреволюционеров, не раскрыл происки врагов народа, не указал на их антисоветскую деятельность» диэн. Ити кэнниттэн кинини сэбиэдиссэй дуоһунаһыттан тохтотоллор. (А.А.Павлов. Семен Сюльский – жизнь в борьбе. Якутск. Бичик.2011. стр22.). Дьэ, ити курдук, Тааттаҕа репрессия үгэннээбит кэмигэр, Г.Ф. Нелунов норуот өстөөҕүн булбатаҕыттан дуоһунаһыттан босхоломмут эбит. Гаврил Федотович «дьаарай Тороскуустары» садаҕалаабатах, эрэлэ суох киһини ханнык да үлэҕэ чугаһаппаттар, онно эбии араас хобу-сиби тарҕаталлар диэн тута өйдөөн салгыы Калининградтааҕы педагогическай институкка киирэн үөрэнэ сырыттаҕына Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан дойдутугар төннөн кэлээт Кэбээйигэ РОНО сэбиэдиссэйинэн хас да сыл эҥкилэ суох үлэлиир. (“Норуот өстөөҕүн булбакка үлэтиттэн үүрүллүбүт”. И.Г. Нелунов. «Туймаада» хаһыат.2020. атырдьах ыйын 27 к). 1942-45 сс. Кэбээйи оройуонугар оскуолалар инспектордарынан, 1946-47 – Дьокуускайдааҕы пединститут студена буолар. 1947-50 сс. Ытык Күөл орто оскуолатыгар директорынан, 1950 сылтан хара өлүөр диэри Уолба орто оскуолатыгар директорынан үлэлээбит. 1967 сыллаахха 54 сааһыгар олохтон туораабыт. 5 оҕолоох. Түөрт уоллаах, биир кыыстаах. Нелунов Гай Гаврильевич, – улахан уол, механизатор, өр сылларга П. Алексеев аатынан совхозка үлэлээбитэ. Намҥа олорор. Нелунов Анатолий Гаврильевич, – РНА СС НЧИ ст. научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Саха сомоҕо домоҕун чинчийэр учуонай, лексиколог, лексикограф, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата. Элбэх монография уонна тылдьыт, 110-тан тахса билим ыстатыйалар ааптардара. РНА СС үтүөлээх ветерана, Таатта улууһун ытык киһитэ. Ыарахан ыарыыттан биһиги кэккэбититтэн туораабыта. Нелунов Иван Гаврильевич – Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, кыраайы үөрэтээччи, худуоһунньук. «Күлүгүрбэт күлүктэр», «Түстэммэтэх төлкө» кинигэлэр ааптардара. Иван Гаврильевич өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар саһарбыт хаартыскалар кэрэхсэбиллээх кэпсээннэрин, сэһэннэрин суруйар. Нелунов Гаврил Гаврильевич – ветеринар үөрэхтээх. Бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Ииппит кыыстара Мартынова Полина Егоровна– начальнай кылаас учуутала үөрэхтээх, Томпо оройуонугар Кириэс Халдьаайыга оҕо саадын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Үлэ бэтэрээнэ. 15 сиэннээх: кинилэртэн Альберт — педагогическай наука кандидата, кийиитэ Елена -педагогическай наука кандидата, ЯГУ доцена, Паша – аспирант Санкт-Петербург; Туйаара Ивановна – педиатр Медцентрга. Г.Ф. Нелунов наҕараадалара: «Фашистскай Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сс Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллэр, Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотата, Уолба оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. (1. Таатта киин библиотекатын сайтыттан 2. А.И. Софронов-Алампа аатынан Ытык Күөл орто оскуолатын «Албан аат» хоһун матырыйаалларыттан»).
ГАВРИЛ ФЕДОТОВИЧ НЕЛУНОВ (1913-1967)
Матырыйааллары хомуйан оҥордо Анастасия ВИНОКУРОВА, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Таатта улууһун методкомитетын 1991- 2000 сс. сэбиэдиссэйэ.