Дьүлэй нэһилиэгин бар-дьоно, ыччата бэрт үчүгэйдик билэр уонна ытыктыыр-таптыыр сайылык сирдэрэ Тордохтоох алаас буолар. Бу алааска XVIII үйэҕэ оҥоһуллубут Большаков Ньукулай баай-феодал Моҕол ураһатын олоҕо, а.э. эргиирэ (сэргэлэрэ) бэрт бүтүннүк ордон турбута. Ураһа эргиирин 12 сэргэтэ уонна сэргэлэри үөһэнэн сибээстиир сүгэнэн суоран бэрт суон бэрэбинэлэртэн оҥоһуллубут кэдэгэр айа курдук мастара толору, бүүс- бүтүн, барыта бааллара. Аны ураһаҕа сыһыары тутуллубут, түннүктэрдээх ампаар дьиэлээҕэ. Бу ампаар дьиэ бэйэтэ анал көмүлүөк оһохтооҕо.
Ити ураһа иититтэн 15-17 хаамыы сиргэ сүрдээх суон тииттэртэн оҥоһуллубут үчүгэй да үчүгэй нуучча дьиэтэ баара. Бу дьиэ ис өттө өссө үчүгэй оҥоһуулааҕа, арҕаа истиэнэ ааннааҕа, онно икки дьон утуйар хостордооҕо. Арҕаалыы хоту муннугар сүдү улахан саха оһохтооҕо, кэтит, үрдүк холумтаннааҕа. Дьиэ соҕуруу уонна илин истиэнэлэрин кыйа, килэрийэн хаалбыт мастардаах сыҥаһа кэтит ороннордооҕо.
Ыанньыксыттар сайылыктарыгар тахсан бу дьиэни сууйдахтарына, саҥатыгар түспүттүү, үөрбүттүү дьиэ иһэ кылбас гына түһэрэ. Дьиэ үрдүк буолан уонна көмүлүөк оһоҕо көмөлөһөн, куһаҕан салгыны күүскэ таһырдьа элээрдэр буолан, куруутун сибиэһэй салгыннааҕа. Оҥоһуллубут маһа суон, кэтит буолан өҥүрүк куйааска сөрүүкүүргэ үтүө сир буолара.
Бу нуучча дьиэтин утуйар хоһун истиэнэтигэр «Э.К.Пекарскай бачча сыллаахха от ыйыгар хоммута» диэн суруктааҕа дииллэрэ. Онон сэрэйдэххэ,былыргы Таатта сирин Улуу кырдьаҕастара, араас айдарыылаахтара үгүстүк сылдьыбыт, хоммут дьиэлэрэ буолара саарбаҕа суох.
Кэлин, күһүөрү, арааһа маҥнайгы хаар түспүтүн кэннэ, Н.Н. Павлов-I, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бэтэрээнин инбэлиит, тыла суох уола Коля ыалдьан, кэриимнии сылдьан, иттээри уот оттон умаппыт сурахтааҕа. «Тордохтоох» сайылык ферматыгар Дьүлэй 4 кылаастаах оскуолатын бүтэрдэҕим сыл, 1952 сыллаахха бостуугунан үлэлиир сайыммытыгар, биһиги колхоз тимирин ууһун дьиэ кэргэнэ — «Сэдээйдэр» ити этэр ураһам ампаар салҕааһын дьиэтигэр сайылаабыппыт.
Онон ити «Моҕол» ураһа иитин, 12 сэргэлэрин уонна сэргэлэри баайар (холбуур) айа курдук кэдэгэр суоруу мастары олус күндүтүк саныырым-ахтарым күүһүрэн иһэр. Үксүн бу баардыы туох да омуна суох «сүрэхпинэн көрөбүн». Онон мин «Моҕол» ураһа тиитин үчүгэйдик өйдүүбүн диэхпин сөп.
Үбүлүөйдээх ыһыахпыт саҥа түһүлгэтигэр, Семен Гаврильевич Жирков былаанынан, ити кэмҥэ ханна да суох, арай үһүйээн курдук онно баара, ол баай оҥотторбута — диэн кэпсээн, үһүйээн эрэ бааллара, Моҕол ураһаны оҥоруу, кимнээҕинэн оҥоһуллара соччо балайда кэмҥэ кэпсэтиигэ, сүбэҕэ турбута. Аны дьон туппатах тутуулара буолан үгүстэрэ дьулайар этэ.
Е.К.Щукин-Бурҕаат Уус уонна М.И.Алексеев — Туһалыыр Мэхээлэ.
Үбүлүөйдээх ыһыахпыт саҥа түһүлгэтин үбүлүөйүнэй ыһыах түһүлгэтин «Моҕол» ураһатын оҥорууну биир үтүө күн дьэ бэйэтэ быһааран, Дьүлэйтэн Россия Геройун Родимир Максимов төрөппүт эһэтэ Егор Кузьмич Щукины (Бурҕаат ууһу) уонна Алексеев Михаил Иннокентьевиһы (Туһалыыр Мэхээлэни) кытары кэпсэтэн, тылын сааһырбыт дьоҥҥо ылыннаран, анал ДТ трактор биэрэн, Уолба уонна Уус Таатта икки ардыгар суол суоҕун үрдүнэн, сааскы ууну ортотунан айаннатан аҕалар. Бу ууну-хаары ортотунан сайын, саамай умнуллубат түгэнинэн — «Чыычаах» алааһыгар киириигэ, улахан дириҥ аппаҕа ДТ трактор түһэн тахсыытыгар, трактор сыарҕалаах маллара барыта, олору кытта үлэлии иһэр оҕонньоттор, трактор сыарҕатыгар уурбут малларын үрдүгэр олорбутунан, малларын кытта ити дириҥ ууга түһэллэр. Онон сылайыы бөҕөнү сылайан, малларын ууттан ороон, үлэ-хамнас бөҕөнү көрсөн кэлэн баран, кэлбит күннэриттэн Моҕол ураһа тутуутугар үлэлээн барбыттара. Ити үлүгэрдээх ууга-хаарга түбэһэн баран, барыбыт үөрүүтүгэр, оҕонньотторбут хата тумуулаан да көрбөтөхтөрө.
Семен Гаврильевич бырайыагын уонна оҕонньоттор «Тордохтоох» ураһатын иитин мээрэйдэрин сурунан, бэлиэтээн аҕалбыттарын сөҥнөһөн баран, күүстээх үлэҕэ туруналлар. «Моҕол» ураһа тутуутугар, ордук буор үлэтигэр уонна титириктэри хатырыктааһыҥҥа Уус Таатта комсомоллара, ыччаттара субуотунньуктаан көмөлөспүттэрэ.
Республикаҕа Туора Күөл аттыгар соҕотох ордон хаалбыт моҕол ураһа иитин хостооһун түгэнэ
Хонтуораҕа буолбут атаарыыга, Семен Гаврильевич оҕонньотторун ылсыбыт үлэлэрин ситиһиилээхтик түмүктээбиттэринэн эҕэрдэлээһинигэр, маннык санааларын эппитин этиим:
«Дьонум барахсаттар, билигин да дьэ буорах бөҕө дьоно эбиккит, ылсыбыт үлэҕитин чиэстээхтик түмүктээтигит. Аныгы, маннык тутуу Саха сиригэр ханна да суох. Эһиги оҥордугут. Онон, арааһа, бэйэҕит ааккытын-суолгутун чэрдээх илиигитинэн историяҕа суруйдугут, киллэрдигит. Онон дьэ истиҥ махталбын этэбин! Туох да омуна суох, бу Моҕол ураһаҕыт ааккытын ааттата туруоҕа. Бука, санаатахпына, эһиги аныгы кэмҥэ улахан кэскиллээх үлэни оҥорбуккутун арааһа, билигин бэйэҕит да улаханнык сэрэйбэккэ олороҕут» — дии-дии күлэ-үөрэ турарын умнубаппын.
«Тордохтоох» сайылыкка оҕо-аймах элбэх этибит. Ким эрэ хачыал быатын баайбытын кэннэ, оҕо бөҕө хачыаллаан тахсара. Арыый улахаттар ити сэргэлэргэ ыттан тахсан, сэргэлэри холбуур мастарынан хаамарбыт, Аны убайдарбыт Юрий Борисов, Е.Ефимов, И.Павлов (Моруус Баанньа) оҕолор көрдөһүүлэринэн, сэргэлэри холбуур үчүгэй баҕайы кэдэгэр мастары өрө анньан устан ылан, сиргэ ууран биэрдэхтэринэ, адьас кыра оҕолорбутун хачыаллаан оонньотоллоро. Кыра оҕолор ити мастары миинэн баран, оҕус-ат мииммит аатыран «айаннаан» аралдьыйаллара.
Аны бу ураһа соҕуруу өттүгэр улахан ампаарын арҕаа истиэнэтигэр сонос соҕус титирик симии истиэнэлэрдээх сарайдааҕа. Онно эргэ сыарҕалары, тэлиэгэлэри кытта, ити сарай сыста турар ампаарын истиэнэтин батыһа-кыйа, халтан саҕа туостар хастанан дьаарыстанан тураллара.
Кырдьык, ити эппитим курдук, халтан курдуктан саҕалаан үс муннуктаах хас эмэ туоһу үрүт үрдүгэр хара кылы хатан, сап оҥорон, ити туостары араас оһуордары тикпиттэрэ чуолкай баҕайытык көстөр этэ. Хап-хара кыл сабынан оһуор бичик бөҕө баарын улахан дьон көрдөрөллөрө, дьэ бу үрдүнэн мэниктээн сүүрэрбит дииллэрэ сорохтор. Сурук курдук оһуору-бичиги биһиги оҕо аймах илиибитинэн имэрийэн көрдөхпүтүнэ, илиибитин кыллар чороҕордоро, төбөлөрө сытыы баҕайытык тэһитэ анньаллара.
Кэлин арааһа биир эмэ тойон көҥүллээтэ быһыылааҕа, оһохторго уонна түптэлэри түргэнник уматаары уот саҕаһата гыммыттара.
1970 сыллаахха Егор Кузьмич Щукины (Бурҕаат ууһу) уонна Михаил Иннокентьевич Алексеевы (Туһалыыр Мэхээлэни), партия Саха сиринээҕи обкомун идеологияҕа сэкирэтээрэ Дьоккуускай куоракка П.А.Ойуунускай музейыгар Моҕол ураһа оҥорорго көрдөспүттэрин, дьоммун көҥүллээн, тэрийэн ыыттым диэн баран, Семен Гаврильевич саҥата суох олорбохтоон баран: «бу сырыыга Егор Кузьмичтаах оҥорор Моҕол ураһаларын өссө үчүгэй гына оҥороллоро чахчы, хата дьонум эмиэ аккаастаммакка сөбүлэһэн, тэринэн бардылар» — диэн киэн тута эппитэ.
Егор Кузьмичтаах партия сорудаҕынан П.А.Ойуунускай музей-дьиэтин аттыгар үтүөкэннээх Моҕол ураһаны, Семен Гаврильевич эппитин курдук, өссө тупсаран, өссө түргэнник тутан кэлбиттэрэ.
Совхозка үлэ-хамнас барыытыгар араас ситэ быһаарыллыбатах үлэлэр ыктылар быһыылааҕа, онно телефонунан кэпсэтэ олорор киһитигэр Семен Гаврильевич өссө биири эппитин сүрэхпинэн истэн турабын :
«Көр эрэ, миэхэ, совхозпар Егор Кузьмич Щукин (Бурҕаат Уус) курдук өссө уонча киһилээҕим буоллар, дьэ элбэх үлэни ыытыахпыт, быһаарыахпыт этэ» диэн турар. Онтон салгыы кэпсэтэр киһитигэр «Егор Кузьмич диэн улуу үлэһит киһи, арааһа, ыйга диэри мас кирилиэһи оҥоруохха диэтэрбин, онно да аккаастыыра биллибэт, бука тугу эрэ толкуйдаан, хайдах оҥорору быһаарыыга сырата-сылбата бараныах этэ» дии-дии күлэрин өйдүүбүн, умнубаппын. Дьэ, ити курдук, Моҕол ураһа тутуута XX үйэҕэ саҥа кэмҥэ салҕанан барбытын харахпынан көрбүт, кулгаахпынан истибит дьоллоохпун. Билигин, XXI үйэҕэ, ураһа арааһа Саха сирин үгүс улуустарыгар, нэһилиэктэригэр, куораттарыгар, аны биирдиилээн ыалларыгар төһөлөөх тутуллубутун ааҕан сиппэккин. Саха омук сайыҥҥы дьиэтэ-уота, ураһа аны историябытын, итэҕэлбитин,олоҥхобутун кытта быһаччы сибээстээҕэ, саха үгэстэрин, духовнай культуратын кэпсиир, үөрэтэр дьиэтэ-уота буолан, ураһаны тутуу өссө кэҥиир, элбиир турукка киирбитэ ыраатта. Билигин ыал, дьон үксэ ураһаланыан баҕарара улаатта.
Кэпсээммин салгыым
Егор Кузьмич Щукин (Бурҕаат уус) уонна Алексеев Мэхээлэ (Туһалыыр Мэхээлэ) партия дьоллоох Дьоккуускай куораппытыгар П.А.Ойуунускай музейыгар оҥорон туруорбут Моҕол ураһаларын кэлин Ийэ дойдубут Россия дьоно-сэргэтэ билэр киһитэ, учуутала, учуонайа, кыраайы үөрэтээччитэ, музейнай үлэ салайааччыта, ветеран Егор Спиридонович Шишигин кэпсээнинэн, Ойуунускай музей-уһаайбатыттан көмүллэн баран, син уһун кэмҥэ Ярославскай аатынан музей территориятыгар сыппытын народнай суруйааччы, төрөөбүт сахалыы историятын үйэтитэн Дьоккууускайга П.А.Ойуунускай, Чөркөөххө Чөркөөхтөөҕү аһаҕас халлаан анныгар–мемориальнай политсыылка, Суоттуга «Доҕордоһуу» уонна Ытык Күөлгэ «Таатта литературнай-художественнай музейдарын туттарбыт, оҥорбут Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн, тэрийиитинэн ити Моҕол ураһа билигин Суоттуга «Доҕордоһуу» музейын биир сүрүн объега буолбута 40 сыл буолан эрэр. Ол былаһын тухары Дьүлэй нэһилиэгин кырдьаҕас маастардара, уран тарбахтаахтара оҥорбут Моҕол ураһалара аан дойду араас муннуктарыттан, дойдуларыттан кэлбит көрөөччүлэрин кут тутан долгутар, сэҥээрдэрин ааһан биһирэтэр, ымсыырдар, саха омук үтүө үлэлэрин духовнай культуратын, историятын кэпсии турар музей сүрүн объега буолан турар. Суоттутааҕы «Доҕордоһуу» музейын маҥнайгы директора Раиса Реасовна Кулаковская аан дойду көрөөччүлэригэр саха норуотун духовнай культуратын итэҕэлбитин, былыргы үгэстэрин, духовнай культуратын киэн тутта кэпсиирэ, көрдөрөрө.
Бу кэпсээним түмүгүн, бэйэм баҕа санааларбынан, көрдөһүүлэрбинэн түмүктүүм:
Петр Алексеев аатынан совхоз директора С.Г.Жирков дьаһалынан Моҕол ураһаны туппут Е.К.Щукин (Бурҕаат уус) уонна М.И. Алексеев (Туһалыыр Мэхээлэ) ааттарын көстө турар гына көмүс буукубаларынан 1970 сыллаахха оҥорбуттара диэн мемориальнай дуосканы оҥотторон олоххо киллэриэ диэн Таатта улууһун норуот айымньытын дьиэтин салайааччыта Гаврил Гаврильевич Вырдылинтан көрдөһөбүн.
Дьүлэй нэһилиэгин Тордохтоох сайылык (алаас) Моҕол ураһатын иитин (Чөркөөххө барбыты) куоппуйатын үүт-үкчү оҥорон турууну Туора Куол билиҥҥи салалтатыттан Олег Дмитриевич Осиповтан уонна ыччаттарбыттан көрдөһөбүн.
Моҕол ураһабыт каркаһын-иитин куоппуйатын үүт-үкчү оҥорон-тапталлаах алааспытыгар Тордохтооххо, былыргы эргиирин үүтүнэн сэргэлэри туруоран, үөһэ киллэрии маһынан сэргэлэри холбоон, оннугар туруоралларыгар көрдөһөбүн.
Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон сорудаҕын толорон ураһа иитэ турбутун кэннэ
Дьэ онон, ити курдук, саха омук сайыҥҥы дьиэтин-уотун, Моҕол ураһатын иккис тыынын саҥа үйэҕэ, кэмҥэ биэриигэ туох да омуна суох көмө-тирэх буолбут Тордохтоох сайылык Моҕол ураһатын уонна саха омук ити тутуутун саҥа кэлэр үйэлэргэ тыыннаабыт күндү дьоммут барахсаттар сырдык ааттарын үйэтитиэҕиҥ!
Үлэ бэтэрээнэ Н.Е.ПОПОВ.