Жанна БУРМИСТРОВА
Яньцзи – Кытай провинциятыгар баар Яньбянь корейскай автономнай уокурук киин куората. 700-чэкэ тыһыынча нэһилиэнньэлээх, мантан 60 бырыһыана кореецтар. Ол иһин Яньцзи куораты “Кыра Корея” диэн ааттыыллар. Куорат 1952 сыллаахха төрүттэммит. Кэнники сылларга иһинээҕи уонна тас туризмы сайыннарыыга улахан болҕомто ууруллар.
Баҕар, соһуйуоххут буолан баран, мин тас дойдуга бу саҥа тахсыым. Ону даҕаны дьүөгэм үнтү хаайан, чугастыы Хуньчунь, Яньцзи куораттартан саҕалыахха диэн тыл көтөхпүтүн ылынан, чахчыта, бачча сааспар диэри кыраныысса таһыгар тахса илик эбиппин дии санаатым даҕаны, эмискэ барар буолан хааллым. Владивостокка диэри таксинан 51 чаас айаннаан, билигин элбэх киһи талаһар куоратыгар 2 хоноот, дьэ, баҕалаах Кытайбытыгар туруннубут.
Харахпар тута туох хатанна?
Таможняны туоруур уһун айаннаах, өр кэтэһиилээх, туһугар долгутуулаах биир туспа кэпсээн буоларынан, бу түһүмэҕи көтүтэн, биир бэйэм сөбүлээбит куораппын Яньцзины сырдатыам. Владивостоктан чугас буолан, сырыы сыыйылла олорорунан, нууччалыы саҥаны удумаҕалатар, тэҥҥэ быһаарсар дьонноох, маҕаһыыннарын ааттара нууччалыы тылбаастаах Хуньчунь куораттан 1.5-2 чаас курдук айаннаан, Яньцзига тиийэбит. Тыый, били тас дойдуга бастакытын тахсыбыт дьон массыына түннүгүн нөҥүө тулабытын көрүү-истии кытаанаҕа. Тута, харахпыт суол кытыытыгар биир тэҥник кэчигирээн үүммүт хатыҥҥа майгынныыр мастарга хатанна. Өйдөөн-дьүүллээн көрдөххө, лабаалара тус-туспа сараадыйан түспэккэ, бары өрө хомулла үүммүттэр. Арай, биһиги Тааттабыт Аал Луук Маһыгар майгыннаттым. Аны хонууларын биир гына кукуруза өрө анньан олорор. Тылбаасчыппыт Лида (кытайдыы аата Лю Ли, нуучча учуутала Лида диэн ааттаабыт) кэпсииринэн, алтынньы бааһынайдарга саамай түбүктээх кэм эбит. Рис, кукуруза, соя хомуйаллар, үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө ыйы быһа хонууга түбүгүрэллэр эбит.
Туристары кытта үлэлии үөрэммит гидтарбыт Кытайы саҥа өҥөйөөппүтүн кытта, күнү быһа айаннаабыт өйбүтүн-төйбүтүн ситэ булларбакка, били кыһыл харчыбыт барана илигинэ, хап-сабар экскурсияларын атыылаатылар. Онтон матыахпыт дуо, бачча кэлэн баран, били үөһэ халлааҥҥа ыйанан турар таас муостаҕа уонна кэккэлэһэ баар “Горячие источники” диэн ааттанар сиргэ сылдьыах баҕа баһыйан, бэрт уолҕамчытык 370 юаньҥа (1 юань-13.4 солкуобайынан ыллахха 4958 солк.) атыылаһан кэбистибит. Сылдьа үөрүйэх дьон харчыларыгар барыстаах хаалаары, экскурсияларга бэйэлэрэ сылдьаллар эбит.
Хайдах быһаарсан сырыттыбыт?
Яньцзигэ кытайдар уонна кореецтар буккуһа олорор буолан, манна астара-үөллэрэ, культуралара эмиэ ханыыласпыт. Хуньчуньтан уратыта диэн, маннааҕы олохтоохтор нууччалыы биир да тылы өйдөөбөттөр. Онон, былыргылыы илиинэн-атаҕынан, сирэйи-хараҕы оонньотон, уонна оттон, аныгы олох тэтиминэн телефон сыһыарыытын нөҥүө киһи син быһаарсан сылдьар. Хата, дьонуҥ, бастаан тыл бырахсан көрөн баран, туһа тахсыа суоҕун өйдөөтүлэр да, телефоннарын даҕайбытынан бараллар. Куорат ып-ыраас, уулуссаларын сото-сууйа сылдьалларын хаста даҕаны түбэһэ көрдүбүт. Киэһэ дьиэ-уот, уулусса уотунан сандаарар, уулуссаҕа бэйэлэрин ырыалара тыаһыыр. Куорат толору массыына, сырыы сыыйыллан олорор. Бу сылдьан биир даҕаны эргэ массыынаны көрбөтүбүт, бары кылапачыһан, собуоттан саҥа тахсыбыт курдуктар.
Кытай миинин кыайбатыбыт
Олохтоох астарын амсайаары, киэһэ 9 чаас саҕана, уулусса кытыытынааҕы кафеҕа киирдибит. Биир да аһыы олорор киһи көстүбэт. Үлэһит кыыс утары тахсан кэлэн, тоҥхоҥноон остуолга ыҥырда, меню аҕалан биэрдэ, бүлүүдэлэр ааттара нууччалыы быһаарыылаах буолан абыраата. Ол да буоллар, син өр быһаарсан, миин уонна салаат үлэстибит. Кытайдар порциялара улаханын, астарын өлгөмнүк өрөһөлүү куталларын истэн билэр буолан, уонна кыыспыт да сэрэтэн, биир миини ыллыбыт. Дьэ, доҕоор, кыыспыт иһит саҕа иһиккэ, омуна суох биһиги иһит сууйар миискэбит саҕаҕа тобус-толору миин кутан аҕалбата дуо?! Арааһа, соһуйбут омунум сирэйбэр бу ойууланан таҕыста быһыылаах, кыыспыт “үчүгэйгин дуо?” диэн туоһуласта. Аҥардаһан иһэрбитигэр анаан өссө биир кураанах нэлэгэр миискэни уонна иһити толору кутуллубут лапсаны быһарбытыгар анаан кыптыый аҕалан биэрдэ. Лапсабыт үрдүгэр икки устуука чап-чараас эттээх. Хам аччык дьон, мииммитин лапсалыын, уулуун-хаардыын икки гына арааран, син иһэ сатаатыбыт да, биһиги да буоллар кыайбатыбыт. Эттэрэ туох да амтана суох, арааһа, саха амтаннаах мииниттэн ордук суох быһыылаах. Хата, салааппыт бэрт минньигэс буолан биэрдэ. Иккис сырыыбытыгар, атын аһыыр сиргэ олох миин диэки көрбөтүбүт. Эрдэттэн кытайдар астара аһыы да аһыы диэн кэбиһэннэр, кытайдыы “буу-лаа”, ол эбэтэр “аһыыта суох, ньулуун соҕус” диэн суолталаах тылы үөрэтэн тиийбиппит, эбэтэр англиялыы тылынан этиэхтээхпит. Дьиэлиир күммүт үүнэн, харчыбытын харса суох бараабыт дьон быһыытынан, иккиэн кыттыһан эттээх, оҕуруот астаах рис сакаастаатыбыт. Били үөрэппит тылларбын араастаан уһатан-унаарытан этэ сатаатым да, кыыһым саараама өйдөөбөтө. Син өр ылахтаһан, сакаастаан, 25 юань төлөөн, аспытын кэтэһэр кэммитигэр тулабын өйдөөн көрбүтүм, кэннибитигэр аҕам саастаах үс эр киһи аһаан-сиэн, үөрэн-көтөн ырааппыттар. Көрсүбэтэхтэрэ ырааппыт быһыылаах, айахтара хам буолбакка, наһаа улаханнык саҥаран кэпсэтэллэр, иһэллэрин, аһыылларын быыһыгар табахтарын сойуппаттар. Аттыбытыгар кырдьаҕас эмээхсиннээх оҕонньор, арааһа уолларын кытта олороллор. Иннилэригэр ас арааһын тэлгэппиттэр, наһаа имигэстик палочканан туттан, аа-дьуо аһыыллар. Биир өттүбүтүгэр эдэрчи киһи били биһиги кыайбатах мииммит курдугу бүтэрбит, өссө эбии биир иһити кураанахтаабыт. Кэмниэ-кэнэҕэс биһиги аспытын аҕаллылар. Туой көһүйэҕэ буспут ристэрэ минньигэһиин, аччыгым бэрдэ эбитэ дуу, итинник буспут риһи өссө амсайа илигим. Утарыта олорон, биир иһиттэн үөрэ-көтө, аспытын хайгыы-хайгыы аһаатыбыт. Хороччу биир эрэ ньуосканы анньан кэбиспиттэр. Аһыыр баҕаттан, палочканан элэҥнэччи риспин илибиритэн кэбистим. Дьэ, киһи ыксаатаҕына, барытыгар үөрэнэр эбит.
Салгыҥҥа ыйанан турар дьэҥкир таас муостаҕа
Бу айантан саамай умнуллубат түгэн, биллэн турар, таас муостаҕа сылдьыы. Биир бэйэм, үөһэттэн ибигириэхпэр диэри куттанабын. Ити муоста видеотун көрө-көрө, этим сааһа аһыллааччы, “тиийдэхпинэ, арааһа, туораабакка ыраахтан көрөн турарым буолуо” диирим. Туһугар кутталбын кыайа, бэйэбин тургута диэн испэр бүөм санаалаах, Пияньшань пааркатыгар тиийдибит. Син дьиҥэр түргэнник тиийэр муостаҕа гидпыт туспа төлөбүрдээх араас аттракционнаах сирдэринэн эргитэн, сиртэн 270-ча миэтэрэ үөһэ ыйанан турар таас дьэҥкир муостаҕа аҕалла. Таҥас бахила кэтэн баран, бэрт хорсуннук туттан, муостаҕа биир хардыыны оҥороот, аллараа көрөн кэбиһэн, һуу, мэйиим эргийдэ, кэннинэн чугуруйдум. “Неет” эрэ диэн хаһыытыыбын. Аллара ыраах-ыраах мастар төбөлөрө кып-кыра буолан көстөллөр, эчи, барыта дьэҥкэрэн, бу көҥдөй көстө сытара – аллара тардар курдук. Син дугдуруйабын да, били кутталым өрө анньа сылдьар. Арай, мин эрэ хаамтахпына, муоста бытарыйа ыстанан хаалыах курдук. Чугуруҥнуу турарбын, хараҕым кутталынан туолан хаалбытын көрөн, утары иһээччилэр уоскуталлар, илиилэрин утары уунан көмөлөһөллөр. “Аата, бачча ыраахтан анаан-минээн кэлэн баран, бу куттанан салыбырыы турдахпын. Сүүһүнэн, тыһыынчанан киһи туораатаҕа, миэхэ кэлэн алдьанар үһү”,- диэн санаатым да, олох аллара көрбөккө буола сатыы-сатыы туораатым ээ. Бу үөрдэхпиин, син киһи эбиппин. Аны төрүт даҕаны, аргыс кыыспын кытта муостаҕа үҥкүүлээн, букатын бэйэм бэйэбэр харыс үрдээтим, биир кутталбын кыайан, саха тэҥэ суох сананным. Өссө да үөрэ туруохпун “бардыбыат” диэн гидпыт хаһыыта халлаантан биирдэ сиргэ түһэрэн кэбистэ.
Кыайбыт-хоппут, баҕа санаабытын толорбут дьон, туох даҕаны сэгэччи туттан, элэ-сала, үөрэ-көтө хааман иһэн, арай уун-утары эдьиийбин көрсө түстүм. “Эдьиий!” – диэн хаһыытаабытынан утары ыстанным, иккиэн куустуһа түстүбүт. Дьэ, дьикти, куоракка көрсүбэккэ сылдьан баран, кый ыраах Кытай дойдутугар кэлэн, ыы муннубутунан көрсө түстэхпит үһү. Биир-икки тылы бырахсаат, хардарыта ааһыстыбыт, кини –таас муостаҕа, мин – Яньцзи куораппар.
Бу соһуччу көрсүһүүнү тосхойбут, күөх сайыҥҥа эргиппит, атын дойду тыынын билиһиннэрбит бастакы ыраах айаным өссө дьикти түгэннэрдээх, кэрэ сэһэннээх атын алгыстаах аартыктарга суол тэлэригэр бүк эрэллээхпин.