Жизнь в районах

Бүгүн, балаҕан ыйын 26 күнүгэр,  республика күнүн көрсө Таатта улууһугар, Тыараһа уонна Чөркөөх икки ардыларыгар федеральнай трасса кытыытыгар турар кэрэ айылҕалаах Чээнньийэ алааска Улуу Кыайыыны уһансыбыт ини-бии Слепцовтарга аналлаах мэҥэ бэлиэ үөрүүлээх аһыллыыта ыытылынна.

Биир дойдулаахпыт, республикаҕа киэҥник биллэр-көстөр ытык киһибит, 102-с хаарын санныгар уулларбыт, “Үйэ саас” бэлиэ хаһаайына, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Наум Трифонович Слепцов дойдутугар бииргэ төрөөбүттэрин, бу Чээнийэ алаастан сэриигэ аттаммыт саха саллааттарын кэриэстээн мэҥэ бэлиэ туруорар санаатын олоххо киллэрэн, оҕолоро, сиэттэрэ, чугас дьоно олус үчүгэйдик толкуйдаан, силигин ситэрэн, бүгүн бар дьонугар, биир дойдулаахтарыгар сүрэхтээтилэр.

 

 

Бу сүҥкэн үлэни  Наум Трифонович сиэнэ Екатерина кэргэнинээн Петр Герасимовтыын моой-арҕас ылсан, үлэлэһэн, архитектор Нонна Герасимова эскиһигэр олоҕуран оҥотторбуттар. Чээнньийэ алаастан, буор сыбахтаах балаҕантан сэриигэ аттаммыт, тыылга эйэлээх олоҕу уһансыбыт ини биилэр уобарастарын туруйа гынан көрдөрбүттэр. Наум Трифонович Кыайыы үбүлүөйдээх сылларыгар өрүү сэргэ туруорарын санааннар, мэҥэ бэлиэни алтан сэргэлэппиттэр. Үс бииргэ төрөөбүттэр сырдык мөссүөннэрэ гранит тааска түһэриллэн, ааттара-суоллара толору суруллан, бэлиэ кэннигэр бу алаастан сэриигэ аттаммыт уолаттар ааттара эмиэ суруллан, үйэлэргэ өлбөөдүйбэт, үрдүк суолталаах мэҥэ бэлиэ турда.

Аал уоту оттон, алгыс сиэрин-туомун Чөркөөх ытык олохтооҕо, алгысчыт Василий Федосеевич Ефремов оҥордо. Кыһыл лиэнтэни улуус баһылыга Айаал Семенович Бурцев, ытык киһибит Наум Трифонович Слепцов, кыргыттара Эльвира Гаврильевна Андросова, Тамара Наумовна Томская үөрүүлээх быһыыга-майгыга быстылар.

 

 

 

 

Улуус устуоруйатыгар киирэр бэлиэ күҥҥэ, маннык төрөөбүт дойдуга таптал, ытыктабыл, кэриэстэбил бэлиэтэ буолар өйдөбүнньүгү туруоттарбыт Наум Трифоновичка, кини оҕолоругар, сиэннэригэр, аймахтарыгар туһаайан улуус баһылыга Айаал Бурцев, Октябрьскай нэһилиэк баһылыга Олег Ушницкай, Тыараһа баһылыгын солбуйааччы Туналы Солко, аймахтарын аатыттан В.И.Ленин аатынан Уолба орто оскуолатын директора Алексей Аржаков, икки нэһилиэк олохтоохторо, Наум Трифонович үөрэппит оҕолоро, биир дойдулаахтара истиҥ эҕэрдэ, махтал тылларын тиэртилэр.

Бу бэлиэ түгэҥҥэ анаан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын уонна бырабыыталыстыбатын Дьаһалтатын салайааччы Георгий Николаевич Михайлов уонна Нам улууһун 1 Хомустах сэлиэнньэтин баһылыга Николай Христофорович Горохов аатыттан кэлбит эҕэрдэ телеграммаларын бар дьон ортотугар ааҕан иһитиннэрдилэр.

Улуус баһылыга Айаал Семенович бэйэтин эҕэрдэ тылыгар Наум Трифонович 102 сааһыгар сылдьан көлүөнэлэр ситимнэрин тутан, улуу сэрии кыттыылаахтарын ааттарын үйэтитиигэ бэйэтин кылаатын киллэрэ олороро — хас биирдиибитигэр холобур буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ уонна ытык сэрииһит иннигэр төбөтүн төҥкөтөн махтанна.

Тэрээһин саамай долгутуулаах түгэнинэн 102 саастаах сэрии кыттыылааҕа Наум Трифонович Слепцов кэлбит дьоҥҥо-сэргэҕэ, төрөөбүт улууһугар уонна үүнэр көлүөнэҕэ анаабыт сырдык, дириҥ ис хоһоонноох алгыһа буолла.

        Бүгүн наһаа үөрдүм, долгуйдум. Бүтэһик баҕа санаам туолан, ахтар-саныыр убайдаах быраатым сырдык кэриэстэригэр өйдөбүнньүк бэлиэни туруорбуппуттан. Онно тапталлаах Тааттам дьоно-сэргэтэ бары кэлэн кыттыбыккытыгар ис сүрэхтэн махтанабын.

Бу мэҥэ бэлиэ Тааттаны ааттататыа, Айаал Семенович эппитин курдук таатталар Аҕа дойду сэриитигэр кыайыыны аҕалбыт буойуттарын үрдүктүк туталларын  көрдөрүө , атыттарга холобур буолуо дии саныыбын.

Чээнньийэ — үс бырааттыылар төрөөбүт алааспыт. Хоту кырдалыгар икки балаҕан кэккэлэһэ турар этэ. Онно икки бырааттыыллар олорбуттара – Трифон уонна Трофим. Оҕо сааһым бу алааска ааспыта. Сэрии саҕаламмытыгар биир алаастан өйдөбүнньүккэ суруллубут дьон бары ийэ дойдуларын көмүскүү барбыттара. Хаалбыт кырдьаҕастар, оҕолор кинилэр оннуларыгар улахан дьон үлэтин үлэлээн кыайыыны уһансыбыттара. Ол иһигэр мин быратым Николай Трифонович.

 

Бу өйдөбүнньүк оҥоруутугар мин  тапталлаах сиэним Катя Герасимова, кэргэнинээн Петя Герасимовтыын: “Өйдөбүнньүгү үчүгэй гына, дьон көрөр-истэр, ааһан иһэр айанньыттар тохтоон көрөр гына оҥоруохпут”, —  диэн этэннэр, эппит тылларын толорбуттарыгар, эһээлэрэ, оҕолорбор барҕа махталбын тиэрдэбин.

Саамай улахан махталбын тиэрдиэм этэ, уон сыл устата мин тэрийэр саахыматым турнирдарыгар өрүү көмөлөһөр уонна бу мэҥэ бэлиэбит тутуутугар спонсордаабыт “Защита” ХЭО гоенеральнай директорыгар Альтман Михаил Израйлевичка.  

Тыараһа, Чөркөөх баһылыктара, кырдьаҕастара, Тааттам салайааччыларыгар, бу мэҥэ бэлиэ аһыллыытыгар бука бары кыттыспыт дьоммор-сэргэрбэр, бүгүн аһыллыыга кытта сылдьар үөрэнээччилэрбэр, биир дойдулаахтарбар улахан махталлаахпын.

Бу өйдөбүнньүк улахан суолталаах. Аҕа дойду сэриитигэр кыайыыны уһансыбыт дьоммутун үйэтитиэхтээхпит. Бу өйдөбүнньүк эдэр көлүөнэҕэ холобур буолуоҕа дии саныыбын. Ини-бии Слепцовтар курдук, уопсай дьыала иһин туох баар сыраларын, талааннарын толору биэрэн туран үлэлиир, ийэ дойдуларын таптыыр, наада буоллаҕына көмүскүү барарга бэлэм дьон үүнэн тахсалларыгар, ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитиигэ бу өйдөбүнньүк туох эмэ кылааты киллэриэ диэн эрэллээхпин.

 

Бар дьонум – Кыйы, Чөркөөх дьоно-сэргэтэ  бу пааматынньыгы көрө-истэ, ыраастык тута сылдьыҥ диэн көрдөһөбүн. Күһүн, саас оскуолалар кыра кылаастан саҕалаан манна үөрэнээччилэри илдьэ кэлэн кылаас чаастарын ыыттахтарына,  оҕолору сүрдэээх улахан патриотическай өйгө-санааҕа иитиэхтэрэ диэн эрэллэээхпин. Дойдубар байылыат олоҕу, ситиһиини, таатталар өрүү республикаҕа инники күөҥҥэ сылдьарбытыгар баҕарабын.

 

Мэҥэ Бэлиэ оҥоһуутугар ыкса үлэлэспит Наум Трифонович сиэнэ Екатерина ГЕРАСИМОВА санаатын үллэһиннэ:

— Мин Наум Трифонович сиэнэ буолабын, Екатерина Гаврильевна Герасимова диэммин. «Теплоэнергосервис» диэн тэрилтэҕэ үэлиибин. Мэҥэ бэлиэни туруоруу — эһээм уруккаттан этэр баҕа санаата. Көрөр эрдэҕинэ мэҥэ бэлиэ хайдах буолуохтааҕын кумааҕыга уруһуйдаабыта — үс плитаҕа хаартыскалара, суруктара баар буолар диэбитэ. Мин кэргэмминээн Петр Ксенофонтовичтыын ол идеяны иилэ хабан ылан, иккиэн толкуйдаан барбыппыт. Хас да сыллааҕыта өссө оҕо ускуустуба оскуолатын иитиллээччилэригэр мэҥэ бэлиэ эскиһигэр куонкурус биллэрэ сылдьыбыппыт эрээри, оннук биир да эскизкэ санаабыт сыппатаҕа. Онтон быйыл, хайдах эрэ иэйиим киирдэ диэххэ сөп эбитэ дуу? Эһээм наар миэхэ:»Биһиги балаҕантан барбыппыт» . — диэн кэпсиирэ.  Ол иһин мэҥэ бэлиэбитигэр балаҕан быһыыта баар буолуохтаах диэн өйдөбүл кэлбитэ. Аны бииргэ төрөөбүт үс уол уобараһын арыйар, төрөөбүт алаастарыттан кынат анньынан үс туруйа көтөн тахсыахтаах (салгыҥҥа турар туруйалары туруорсубутум) эбит дии санаабыппыт. Уонна эһээбит Кыайыы үбүлүөйдээх сылын ахсын сэргэ туруорар үтүө үгэстээҕин киллэрэн, сэргэ баар буолуохтаах диэбиппит.  Ити көрүүбүтүн барытын архитекторбытыгар, Тааттаттан төрүттээх,  бу дойду тыынын иҥэриммит, Таатта оһуорун-мандарын, ойуутун-бичигин үчүгэйдик билэр, аныгылыы эттэххэ Таатта «культурнай кодун» табатык  туһанар  Нонна  Васильевна Герасимоваҕа кэпсээбиппитин ылынан маннык көстүүлээх мэҥэ бэлиэ буолан таҕыста. Кэргэним худуоһунньук буолан, мэҥэ  бэлиэ өҥүн талыыга  кини быһаарсыбыта. Иккитэн ордук элбэх өҥү туттубатыбыт. Балаҕан буор дьүһүнүн санатар уонна алтан сэргэ дьүһүнэ  киирэн биэрдэ, гранит тааска үс ини-бии хаартыскалара уурулунна, ааттара-суоллара сурулунна. 

Эбии дьон-сэргэ сылдьан, олорон ааһарыгар анаан икки ыскамыайка  уонна ураты көстүүлээх панаардаах остуолбалары туруордубут. Хаһан эмэ уот киирэригэр эрэнэбит, онуоха диэри киэргэтии курдук туруохтара. Мэҥэ бэлиэбит хайдах буолуохтаах эскиһин оҥотторон, бу саас ыам ыйын 9 күнүгэр эһээбитигэр, дьиэ кэргэммитигэр презентация оҥорон кэпсээбитим. Бу мэҥэ бэлиэҕэ бэйэбит эрэ дьоммутун буолбака,  Чээнньийэ алаастан сэриигэ барбыт дьон аатын эмиэ киллэрдибит. Онон бу бэлиэ ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитэр-үөрэтэр суолтата улахан. Иннэ өссө QR кодтаах. Онон киирэн өссө элбэх информацияны билиэхтэрин сөп. Манна даҕатан эттэхххэ, саха дьоно бары билэр «Оҕо куйуурдуу турара» диэн скульптураны эмиэ Наум Трифонович күтүөтэ Петр Васильевич Иванов туруоттарбыта. Онон биһиги аймах Тааттаҕа иккис пааматынньыкпыт буолар диэххэ сөп».   

Бүгүҥҥү күн Наум Трифоновичка хас да бүк үөрүүлээх күн буолла. Ол курдук, быйыл  Наум Трифонович Чөркөөх орто оскуолатын бүтэрбитэ 85 сыла, педагогическай ыстааһа 75 сыла, Чурапчы педучилищетын бүтэрбитэ 75 сыла, Тааттаҕа саахыматы саҕалаабыта 65 сыла. Онон бу мэҥэ бэлиэ эрдэттэн былааннанан, быйыл оҥоһуллан кэлэн оннун булбута ураты суолтааах буолла.

 

Игнатий Белин “Аҕам алааһа” диэн кыһыл көмүскэ сууланан турар  Чээнньийэ кэрэ айылҕатын, ини-бии Слепцовтар сүүрбүт-көппүт алаастарын хоһуйар курдук наҕыл ырыатын толорбутугар ытык киһибит Наум Трифонович биир-биир кыргыттарынаан Эльвиралаах Тамаралыын вальс үҥкүүлээн олус долгутуулаах түгэн буолла.

Тэрээһин Николай Трифонович сиэнэ Алексей Аржаков таһаарыытыгар сомоҕолоһуу оһуохайынан, өйдөбүнньүк хаартыскаҕа түһүүнэн түмүктэннэ. Тэрээһин кыттыылаахтара салҕыы Чөркөөххө Наум Трифонович бирииһигэр ыытыллар саахымат турнирыгар бардылар.

 

 

 

 

 

 

Эйэлээх олоҕу уһансыбыт ини-бии Слепцовтар сырдык ааттара Чээнньийэ алааһыгар үйэлэргэ ааттана, кэлэр көлүөнэ ыччакка өрүү патриотизм суолдьута буола туруоҕа! 

Ытык бэтэрээммитигэр чэгиэн туругу, уһун дьоллоох олоҕу баҕарабыт!

 

Галина ПОЛУСКИНА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ