Александра уонна Алексей Саввиннар дьиэ кэргэттэригэр 1975 сыл алтынньы 17 күнүгэр Таатта улууһун Ытык Күөлүгэр Коля бастакы оҕо буолан күн сирин көрөр. Оҕо сааһа барыта Ытык Күөлгэ ааһар. Сайынын Туора Күөлгэ аймахтарыгар, “Манай” үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар, өбүгэлэрин сиригэр оонньоон-көрүлээн, үлэлээн-хамнаан ааспыта. Кэлин даҕаны бултуур-алтыыр, оттуур сирэ Туора Күөл буолара.
“Кэнчээри” детсад кэнниттэн Ытык Күөл восьмилетка оскуолатыгар киирэр. 1993 сыллаахха Ытык Күөл 2-ис №-дээх орто оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр элбэх доҕордонор, атастанар. Көнө, сымнаҕас майгылаах буолан учууталларын уонна бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытта олус тапсан, өйдөһөн, эйэлээхтик уонна ситиһиилээхтик оскуолатын бүтэрэр. Элбэх спорт көрүҥэр оскуолатын чиэһин көмүскүүр, утумнаан оҕунан ытыынан дьарыгырар. Оҕунан ытыыга ситиһиилээхтик араас үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттан, Тааттатын, сороҕор Сахатын сирин аатын доргуччу иһитиннэрэр.
Коля оҕо эрдэҕиттэн техникаҕа сыһыана үчүгэй буолан, оскуоланы бүтэрэн баран 1993-94 сылларга Харбалаахтааҕы СПТУ-га суоппар идэтигэр кылааһынньыктарын кытта үөрэнэ киирэр. Ол курдук Павлов Сергей, Татаринов Гоша, Аввакумов Вася уонна Коля буоланнар, СПТУ-ну бүтэрэн суоппар буолаллар.
Коля Тааттааҕы РАЙПО-ҕа суоппарынан үлэлии киирэр. Бастаан ЗИЛ-131 массыынаҕа үлэлиир, онно улуус нэһилиэктэрин аһынан-малынан хааччыйыыга, будкалаах ЗИЛынан таһар. кэлин УАЗикка көһөр.
1997 сыл куоракка көһөн киирэр. Чааһынай тэрилтэҕэ үлэлии киирэр. Онно доҕотторо Миша Ковлеков уонна Андрей Николаев буолан бииргэ олороллор. Онтон сотору кэминэн Дежнева уулуссаҕа Коля дьонун кытта дьиэ ылынан онно көһөр.
1999 сылга алтынньы ыйга Варяны кытта өр сылдьыһан, таптаһан, ыал буолаллар. Куорат киинигэр 5-с остолобуойга, элбэх ыалдьыттаах, толору сандалылаах сыбаайба ньиргийэр. Кэлэр сылыгар, сайын 04.06.2000 с. Анита диэн кыыстананнар дьоннорун, доҕотторун үөрдэллэр. Хомойуох иһин, Варяны кытта сатаан тапсан олорбокко, тус-туһунан эйэ-дэмнээхтик арахсаллар.
2007 сылга, дойдутугар Тааттаҕа, Ытык Күөлгэ тапталлаах Таатта үрэҕин үрдүгэр турар үчүгэйкээн дьиэни атыылаһан, саҥа олоҕун аргыһын Наташаны булан, көһөрөн таһаарар. Оҕолоругар Нариялаах Антоҥҥа амарах аҕа буолар, онтон кэлин утуу-субуу 28.04.2008 сыл Александра төрүүр, Коля таптаан Һаабын Һуура диэн ааттааччы, онтон 30.07.2010 сылга Коля бэйэтин аатынан Николана кэлэр, онтон 16.06.2013 сыл Саината күн сирин көрөр, онтон дьэ 04.08.2015 сыл кэтэһиилээх уол кэлэн, Коля аҕатын аатынан Алексей Саввин диэн ааттыыр, “туйах хатарааччы” уонна 03.03.2018 сыл кыра кыыһа, эрэлэ Надежда күн сирин көрөн Колябытын толору дьоллоох киһи оҥороллор. Коля ол кэмҥэ дьиэтин гарааһыгар мастерской арынан массыына оҥорорунан дьарыктанар. Дьон бөҕөтүн абырыыр, барытын сатыыр уонна куттаммакка араас үлэҕэ ылсан иһэр буолан, массыына оҥотторооччу дьон сэргэбилин, убаастабылын ылар.
2022 сыл олунньуга Украинаҕа сэрии саҕаланыаҕыттан, Коля санаата буолбакка, ол сыл күһүнүгэр военкоматы кытта дуогабар баттаһан, уоттаах сэриигэ бэйэтин баҕатынан барар. Аймахтара, доҕотторо бары барбатыгар элбэхтэ эппиттэрэ даҕаны, Коля мас-таас курдук быһаарыныы ылынан, “биһиги барбатахпытына ким барыаҕай?!”- диэн лоп-бааччы этэн, туруоруммут кытаанах санаатын уларыппакка, уоттаах сэриигэ баран “гаубица” пушкаҕа артиллеристаан, өстөөхтөрү кытта утары сэриилэһэн контрагын түмүктээн, 2023 сыл дойдутугар төттөрү, этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Ол сэриилэһэр кэмигэр Луч, онтон Хонда диэн позывнойдаах этэ. Луч диэни бэйэтэ охчут буолан ылыммыта, Лучник диэнтэн кылгатан. Кэлин Хонда диэн позывнойа иҥэригэр Николай диэнтэн каскатыгар Н буукуба суруйбута, биллэр Хонда марка эмблематыгар майгыннатаннар, сэриитээҕи табаарыстара Хонда диэн ааттыыр буолбуттара.
Дойдутугар кэлэн Тааттатааҕы лесхозка киирэн үлэлиир, сайыҥҥы баһаардарга ситиһиилээхтик байыаһынан сылдьар. Лесхоз үлэһиттэрин ортотугар үчүгэй аакка, убаастабылга сылдьан, Коля санаата буолбакка, күһүн 2023 сылга иккиһин күүстээх быһаарыныы ылынан эмиэ контракт баттаһан, Украина сиригэр төннөр. Бу иккис сырыытыгар бастаан суоппарынан киирэр, УАЗик массыынаҕа, онтон сүтүк элбэҕэ бэрдиттэн киһи тиийбэт буолан, военнай разведкаҕа штурмовигынан көһөр. Алтынньы 15 күнүгэр контрага бүппүтүн үрдүнэн, автоматически уһатаннар салгыы сэриилэһэ хаалар.
2024 сыл сэтинньи 5 күнүгэр «старший радист 1-го отделения взвода связи разведывательного батальона войсковой части 46102, ефрейтор Саввин Николай Алексеевич при выполнении специального задания», сэрии толоонугар хорсуннук сэриилэһэ сылдьан, сырдык тыына быстар.
Николай Алексеевич Саввин, биһиги Коликайбыт… эн хорсун үтүө аатын хаһан даҕаны биһиги сүрэхпитигэр умнуллуо суоҕа! Үөрбүт мөссүөнүн куруутун эдэр хаалыа, биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар!
Аҕабыт, Оҕобут, Доҕорбут, Убайбыт, Бырааппыт Коликай, быдан дьылларга быраһаай…
Бары чугас дьоно, аймахтара.
Атаһым, доҕорум Коликай…
Коликай биографиятын туспа суруйбут буолан билигин бүтэһик сылларын ахтан ааһыым. Сэриигэ барарыттан саҕалыахха… 2022 сыл. Кэлин Коля Тааттаҕа олорор буолан ситиммит төлөпүөн нөҥүө эрэ буолара, биирдэ эмит таҕыстахха үөрэ-көтө көрсөөччүбүт. Урукку сырыыларбытын ахтан-санаан кэпсээммит тохтообот, айахпыт сабыллыбат буолааччы. Дьоммун даҕаны илдьэ тиийээччибин, бэйэм даҕаны араас туруктаах тиийээччибин. Коля олох иһиттэн үөрэрэ көстөр буолааччы. Чугас доҕоттор буолан муста охсоммут, солуута суохтан үөрүү бөҕөтө, кыра “бырааһынньык” буолааччы.
2022 сыл сэрии саҕаланыаҕыттан, ол да инниттэн доҕорум хараҕар хомолто хатанан, курус санаа хам баттыы сылдьар, араас санаалар бааллара биллэрэ, атастара ону биһиги хараҕар ааҕар этибит даҕаны…, хайдах онно көмөлөһүөхпүтүй, сүрэх ыйыытын, сүрэх этиитин. Уопсайа аҕыс оҕо аҕатыгар… туга барыта тус бэйэтиттэн тутулуктааҕа, туораттан сүбэлээн туһата суох. Атаһым онтун хаһан даҕаны таска таһаарбакка, биир тылы үҥсэн дуу, ытаан дуу, кыһыытын үллэстэн чэпчиэ баара дуо…, барытын иһигэр тута сылдьыбыта. Доҕотторо биһиги даҕаны аралдьыта сатаабыппыт. Таһыттан көрдөххө куруутун күлэ-үөрэ сылдьар, тугу да билиммэт, тугу да ылыммат курдук туттара. Коля бэйэтэ күөх оту тосту үктээбэт, дьоҥҥо хаһан даҕаны куһаҕаны баҕарбат, ымсыыта, күнүүһүтэ суох киһинэн биллэрэ. Кыһыытын-абатын таска таһаарбакка иһигэр иҥэрэ сылдьыбыта, бу сэриигэ барар быһаарыныытыгар лаппа эбэр күүс буолбут буолуохтаах. Аны биир кэм харчыта суох сылдьар эр киһиэхэ эмиэ туспа ыар баттык буоллаҕа. Оҕолоругар даҕаны ас-таҥас таһаараары, дьонтон итэҕэһэ суох сырытыннараары ити быһаарыыны ылыммыт буолуон сөп дии саныыбын. Оҕолорун олус күүскэ таптыыра, оҕолорун туһугар бэйэтин олоҕун да толук уурара кистэлэҥэ суох этэ.
2022 сыл, сэрии саҕаланыаҕыттан түөрт бииргэ үөрэммит уолаттарбыт сэрии толоонугар бэйэлэрин баҕаларынан утуу-субуу барбыттара. Сааһырбыт дьоҥҥо син элбэх. Олортон биир уолбут, Эдик Фролов үлэтинэн барар буолан хаһыс даҕаны сырыыта буолла, өссө да барабын диир. Өссө биирбит Трифонов Киэсик сэриигэ бааһырыы ылан дойдутугар төннөн кэлбитэ, Репин Васябыт 2023 сыллаахха саас хорсуннук сэрии толоонугар охтон, өлөн кэлбитэ, онтон быйыл 2024 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Колябыт өстөөхтөрү кытта утары уоттаах сэриигэ сырдык тыына быһынна…
2022 сыл күһүнүгэр бастакы хаардарга Колябыт сэриигэ барардыы иһэр диэни истэн соһуйуу бөҕөтө, ол иннинэ сурах-хоту истибиппит даҕаны, ама барбат ини диэн эрэх-турах сырыттахпыт. Анараа уолаттар курдук, аһары политическай амбицията суох этэ, оччолорго. Администрация массыынатынан түөрт Таатта уолаттара буолан сэриигэ баран иһэллэр уонна тохтообокко Кангалассы мунньар сиргэ быһа бараллар диэни истэммит. Муста охсон паромҥа утары киирэн, тоһуйан Коляны туура тутан ылбыппыт. Араастаан отговаривайдыы сатаан, кыыһыран да көрөбүт, мөҕөн да көрөбүт, ааттаһан да көрөбүт…, суох! Барабын диэн баран олорор. Аны ол киэһээ распределительга илдьибэтэхпитинэ, контракт уже баттаспыт буолан уолбутун күрүөйэҕинэн ааҕаллар. Онон хайыахпытый, атаарыыттан “топпоторбут” даҕаны распределительга иттэхпит дии. Орто холуочук дьон бу тилигирэһэн киирэн кэлбиппитигэр антах режимнэй объект буолан, полициялар биһини киллэримээри чиччигинэһии бөҕөтө. Тоҕута-хайыта анньыалаһан, киирэн уолаттары мунньан атаарбыппыт. Полициялар даҕаны кэлин өйдөөн тохтообуттара. Ол барарыгар, мин көрдөхпүнэ Коля, оҕолоругар, чугас дьонугар реабилитацияланар санаалаах баран иһэрэ. Олоҕор саҥа хардыыны оҥорон, атын ыллыгы батыһан, төнүннэҕинэ барыта орун оннун булуо диэн эрэллээҕэ Колябыт киэҥ хараҕар көстөр уонна ааҕыллар этэ.
Ол распределительгэ өр туппакка ыытан иһэллэр этэ, Колябыт байыаннай чааһыгар тиийэн, сэргэхсийэн, олоҕор саҥа хардыы оҥорбут киһи, олох сирэйдиин-харахтыын сырдаабыт этэ. Учебкаҕа даҕаны өр туппакка сэрии толоонугар барбыттара. Гаубицаҕа пушкаҕа артиллериһынан сулууспалаабыта. Фронтан арыый тэйиччи туран ытар буоланнар, телефон сибээстэрэ быстыбакка баара. Наар видеосибээһинэн эрийээччи. Оччолорго элбэх оҕолоохтору төттөрү дойдуларыгар ыытар буола сылдьыбыттара. Мантан сурук бөҕөтө ыытаммыт, Коля чааһыгар сурук тиийбит этэ. Онон контрагын сылын ситэри толорбокко төннөн кэлбитэ. Ол сэриилэһэр кэмигэр биһиги омукка майгынныыр түүр хааннаах омук офицердаах буолан, Колялыын сыһыаннара олус үчүгэй этэ. Суругу тутаат даҕаны, 2023 сыл сааһыгар, Коляны төттөрү ыыппыта уонна “олох ханнык даҕаны балаһыанньаҕа, манна, сэриигэ төннүмэ”- диэн алҕаабыт этэ. Олоҕор дьылҕата өссө биир шанс биэрдэҕэ. Онно холоотоххо Вася Репиҥҥэ эмиэ сурук тиийбитэ даҕаны, киһи тиийбэт диэн төттөрү ыыппатахтара, түмүгүн билэҕит…
Сдаться в начале пути, это слабость
Сдаться в середине пути, это глупость
Поэтому ты либо не начинай, либо иди до конца!
(манна сыыстахпыт дуу…, арыый эрдэлэтэн?)
Коля ол сэрииттэн кэлэригэр дьэ биһиги манна көрсөн арбараҥнаһыы бөҕө, үөрүү бөҕөтө буоллаҕа, уолаттар бары. Онтон дойдутугар Тааттаҕа тиийэн лесхозка үчүгэй баҕайытык үлэлии сылдьан, наар ол фронтовой табаарыстарын кытта звоннаһар, ахтар этэ. Тохтоо, сөп буолуо, бэйэҥ сэриигин сэриилэспитин – диэн элбэхтэ эппиппит даҕаны киһибит ол сыл күһүнүгэр эмиэ барабын диэн куоракка киирэн кэлбитэ. Эмиэ атаарыы, бу сырыыга барыма диэн ааттаһыы олус суоҕа. Быһаарыныы ылбыт киһини төттөрү тардар туһата суоҕун кэриэтэ. Тыаҕа тахсан сынньаммыппыт, оҕолорун көрсүбүтэ, онно дьоно куоракка көспүттэр этэ. Уолаттары барыларын көрсөн баран, манна куоракка контракт баттаспыта 15.10.23 биир сылга. Уонна урукку дьоммор түбэспит киһи диэн барбыта даҕаны, атын сиргэ ананан тиийбитэ, военнай разведкаҕа. Бастаан УАЗик массыынаны толору оҥостон, онно суоппардаабыта. Эмиэ үчүгэй эдэр офицер уолга түбэһэн, табаарыстыы курдук сылдьыбыттара. Сир-дойду бөҕөтүн кэрийбиттэрэ. Наар куоракка киирэр-тахсар буолан сибээскэ куруутун баара. Онтон ол офицерын атын чааска көһөрөннөр, Коляны сразу киһи тиийбэтинэн передокка ыыппыттара. Онно Коля эрдэ охчут буолан, дроннары тоҕута ытыалаан эмиэ хайҕабылга сылдьыбыта. Сахалыы саҥарар уолаттары связист оҥороллор эбит, кэпсэтиини өстөөх өйдөөбөтүн курдук. Онон Колябыт связистаабыта. Саас дойдутугар уоппускаҕа кэлэн, кыратык сынньанан, үөрэн-көтөн сэриигэ төннүбүтэ. Алтынньы ыйга контрага бүппүтэ даҕаны, саҥа укааһынан автоматически уһаппыттара. Курскайга өстөөх киириэҕиттэн Колялаах учаастактарыгар эмиэ улахан полномасштабнай сэриилэр саҕаламмыттара. Бүтэһик сибээскэ тахсааһына алтынньы 22 күнүгэр этэ. Онно олох улахан операцияҕа бардыбыт диэбитэ… уонна бүттэхпит… Ол кэннэ уолаттар бары утуу-субуу ватсап ситимигэр, сотору сотору ыҥыран көрөбүт: Коликай, бааргын дуо?, сибээскэ таҕыс, кэллин даҕаны биллээр… ол тухары саҥабыт, сурукпут, ыҥырыыбыт кураанах куйаарга ой дуораанын курдук, эппиэтэ суох көтө турдаҕа… Кэлин ыар сурах буолан, военкомат нөҥүө, биллэрэр сурук кэлбитэ, сэтинньи ый ортотугар. Уолбут 5 чыыһылаҕа сэрии толоонугар хорсуннук охтубутун истэн, хомойуу, хоргутуу бөҕөтө буоллахпыт. Ол иннинэ оруобуна өлөр күнүгэр биир уолбутугар түүлүгэр киирэ сылдьыбыппын мин, уонна: Коликайбыт куһаҕан буолбут диэн биллэрбит үһүбүн. Бэйэбэр түүлбэр олох киирбэтэҕэ Коля, олус айманыа диэн харыстаатаҕа буолуо, доҕорум барахсан… Ол күн миэхэ дьиэбэр отоплением алдьанан уолаттар бары мустаммыт түүннэри ону оҥорбуппут, ол оҥорботохпут буоллар, бу кыһын туораппат эбит отоплением. Коликай мунньан оҥотторбут буолуон сөп курдук. Бэйэтэ хаһан даҕаны үлэттэн толлон турбатах киһи буоллаҕа, эчи, барытын сатыыра да бэрт этэ. Онто сэриитигэр даҕаны лаппа көмөлөспүтэ биллэр. Хайыахпытый аны кэлэн… Хата бэйэтин буланнар, сэрии толоонуттан таһаараннар, дойдутугар ыытаннар, төрөөбүт дойдутугар Тааттаҕа илдьэн, ийэ сирин буллардахпыт…
Коликайбытын аны кэлэн сатаан төнүннэрбэппит…
Дойдутун, дьонун, оҕолорун тустарыгар сырдык тыынын толук уурдаҕа, дьылҕа-хаан ыйааҕа оннук буоллаҕа…, аһыйабыт, ахтабыт, саныыбыт, суохтуубут!
Өндөрөй Ньукулаайап.
Мама привет, я 200
Твой Непутевый сынок,
Больше не будет писем,
Умер, ушел и остыл…
Брат мой, привет, я 200
Твой самый лучший друг,
Не покуражимся мы вместе,
Все, завершился мой круг.
Сын мой, привет, я 200
Твой папка, себя не сберег
Ты уж прости за вести
Жить я хотел, но не смог…
Милая здравствуй, я 200
Плакать не нужно по мне,
Много тут гибнет не счесть их,
Кровь пацанов здесь везде…
Люди, привет, я 200
Больше не видеть мне свет
Мира!, живите без мести,
Долгих, счастливых Вам лет!
Неизвестный автор.