2024 сыл биһиги улууспутугар олох-дьаһах араас эйгэтигэр дьоһун суолталаах түбэлтэлэринэн уонна ситиһиилэринэн бэлиэтэммитэ. Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар, хаарбах дьиэлэртэн көһөрүү, «Манчаары оонньуулара» спорт национальнай көрүҥнэригэр 22-с спартакиаданы ыытыыга бэлэмнэнии, анал байыаннай дьайыы боппуруостарын көрүөҕүҥ.
«Манчаары оонньууларыгар» бэлэмнэнии: спорт уонна культура сайдыыта
Улууспут иннигэр биир сүрүн боппуруоһа — аны сайын Тааттабытыгар ыытыллыахтаах Саха спордун төрүт көрүҥнэригэр «Манчаары оонньуулара». Спартакиада буолара икки сүүс күн кэриҥэ хаалла, ол эбэтэр оонньууларбыт үөрүүлээх аһыллыыта от ыйын 8 күнүгэр буолуохтаах, үөрүүлээх сабыллыыта от ыйын 12 күнүгэр буолар. Биэс күн устата өрөспүүбүлүкэбитигэр түөрт сылга биирдэ ыытыллар улахан спорт бырааһынньыга ыытыллара биһигини, улууһум бары олохтоохторун улаханнык эбээһинэстиир. Үтүмэннээх кыттааччы, тэрийээччи, дьүүллээччи, ыалдьыт кэлэрэ күүтүллэр. Аҥардас тэрээһиннээх кыттааччыбыт ахсаана 7 682 киһи, бу аата оруйуоммут киинигэр Ытык Күөлбүт бары олохтоохторун ахсаанын саҕа киһи. Мантан спортсменын ахсаана 1 752 киһи, уон биир көрүҥҥэ кыттыыны ылыахтара, күөн көрсүөхтэрэ, күрэс былдьаһыахтара. Бу дьоммутун 314 судьуйа сууттуохтара, 200 суруналыыс үлэлиэхтэрэ, тэрээһини сырдатыахтара, аҥардас Саха НКИК үлэһиттэрэ 150 киһилээх бөлөҕүнэн кэлэллэрэ былааннанар. Культурнай программаларга, ону сэргэ оонньуулар үөрүүлээх аһыллыыларыгар, сабыллыыларыгар улууспут олохтоохторун ааҕан туран 2 300 кэриҥэ киһи кыттыыны ылыахтара. Манна эбии улуустар официальнай делегациялара, спорт ветераннара, тэрийээччилэр, сулууспалар үлэһиттэрэ, бочуоттаах ыалдьыттары барыларын ааҕан ити 7 682 киһи буолуоҕа диэн сабаҕалыыбыт. Онтон маны таһынан улууспут ыалдьыттара, көрөөччүлэр элбэх киһи кэлэрэ сабаҕаланар. Хас биирдии ыалга аймах-билэ дьонноро, бииргэ үөрэммит, бииргэ сулууспалаабыт доҕотторбут ыраахтан-чугастан тоҕуоруһа мустуохтара. Сөтүө кэмэ үгэннээн турар уонна дьэдьэммит ситиитин саҕана буолар буолан ытык Тааттаны көрө-истэ диэн кэлэр дьоммут ахсаана чахчы элбиэҕэ. Практика көрдөрөрүнэн, маннык улахан тэрээһиннэр буолар оруйуоннарыгар кэлэр ыалдьыттары, киһиттэн, сууккаҕа 2 500-3 500 солкуобайга дьиэлэригэр түһэрэннэр олохтоох нэһилиэнньэ дохуот аахсар биир көрүҥэ буолар, онон дьоммут-сэргэбит бу үлэҕэ хото кыттыһыаххытын наада диэн ыҥырабын.
Билигин оонньууларбытын тэрийиигэ саамай сүрүн болҕомтобутун ууран үлэлии сылдьабыт, оонньуулар кыттыылаахтарын уонна ыалдьыттарын тэрээһиннээхтик хоннорууга, аһатыыга. Барыта 21 тэрилтэнэн, 35 объегынан дьоммутун түһэриэхтээхпит, аһатыахтаахпыт. Ол инниттэн бэлэмнэнии үлэлэрин олус эрдэттэн саҕалаан ыыта сылдьабыт. Үтүмэн үлэ оҥоһуллуон наада, аҥардас оонньуулар кыттыылаахтарын түһэрэр объектарбытыгар текущай өрөмүөн үлэтин ыытарга былааннаммыт үптэрбитин көрдөрүүгэ Өрөспүүбүлүкэбит салалтатын кытта үлэ ыытылла турар. Садаача сүрдээх уустуктук турар, кэлиэхтээх үптэрбит тардыллыбыттарынан үүнэр сылга сүрүн үлэлэрэ ыытыллыахтара, оонньууларга дылы түмүктэниэхтээхтэр, инньэ гынан олох бары күүһү уурдахпытына табыллар буолла. Бу ый бүтүөр дылы ас астыыр кухняларбытыгар саҥа оборудованиелар кэлиэхтэрэ, барыта 20 мөлүйүөн үп көрүллэн тендер ыытаммыт саҥа плиткалары, жарочнай шкафтары, холодильниктары, морозильнай ларьдары уо.д.а. ыллыбыт, балары оонньуулар кэмнэригэр туһанан баран, оонньуулар кэннилэриттэн улууспут бары үөрэх тэрилтэлэринэн үллэртиэхпит. Бу тэрээһиннээх ыалдьыттарбытыгар, онтон оонньуулары көрө кэлэр дьоммутун уонна улууспут олохтоохторун аһатыыга эппиэттээх анал хамыыһыйа тэриллэн үлэлии сылдьаллар, Манчаары оонньууларын көрсө бэлэмнэнии үлэлэрэ тиһигин быспакка ыытылла тураллар. Границабытыттан саҕалаан уларыйыы, саҥардыы үлэлэрэ ыытыллыахтара. Границабыт олоччу саҥардыллыаҕа, кэҥэтиллиэҕэ, аспаалланыаҕа, тупсаҕай көстүүлэниэҕэ, Кыйы, Чөркөөх, Боробул, Ытык Күөл тулалара ырааһырдыналларын таһынан улууспут бары нэһилиэктэрэ аны саас санитарнай ырааһырдыы ыйдарыгар күүскэ турунан өрө сөхсүтүнүөхтэрэ, бөһүөлэктэр чэрчилэринэн айан суолун кытыылара ыраастанан чэбэр көстүүнү биэриэхтэрэ. «Манчаары оонньуулара» ыытыллар нэһилиэктэригэр биирдиилээн ыаллар дьиэлэрин таһын, күрүөлэрин тупсарыныахтара, тэрилтэлэр тас көстүүлэрин оҥостуохтара. Быйыл оройуоммут киинигэр ыаллар күрүөлэрин оҥостон, ыраастанан, өрө тардынан киирэн барбыттара көрүөхтэн кэрэ көстүүлэнэн эрэриттэн бары сүргэбит көтөҕүллэр. Тааттабыт ытык-бэлиэ сирдэригэр өрө тардыныы үлэлэрэ бу сыллар устата ыытыллан кэллилэр, хаалбыт объектарбытын «Оонньууларга» дылы өрө тартахпытына табыллар.
Итиэннэ улууспутугар, оруйуоммут киинигэр баар пааматынньыктарбытын сэргэхситии, өрүмүөннээһин үлэлэрэ анал былаан сүнньүнэн ыытылла тураллар. Улуу убайбыт Өксөкүлээх сквера саҥардыллан хайдахтаах курдук кэрэ көстүүлэнэн эрэрий, олохтоохтор көрөн үөрэбит, сүргэбит көтөҕүллэр. Хадаайытааҕы литературнай түмэлбит территориятын «Оонньуулары» көрсө саҥардан, тупсаран оҥоруу үлэтэ былааҥҥа киирэн турар. Ытык Күөлбүт пааркатын сүрүн түһүлгэтэ олоччу саҥардыллан оҥоһуллуоҕа, бу үлэлэргэ күндүтүк саныыр биир дойдулаахтарбыт күүс-көмө өйөбүл буоларга баҕа санаалаахтарын эппиттэ¬риттэн олуһун үөрэбит. Маны таһынан улууспутугар баар үс өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан түмэллэрбитигэр П.А. Ойуунускай аатынан Государственность түмэлигэр үп көрүллэн, тохсунньу ыйга тендердэнэн хапытаалынай өрөмүөн үлэтэ ыытыллыаҕа. Суорун Омоллоон төрүттээбит, аар-саарга аатырбыт Чөркөөхпүт түмэлигэр үп өрүмүөнүгэр былааҥҥа киирэн турар. Мантан саас дьэ оонньууларга дылы ырааһырдыныыга норуот субуотунньуктара ыытыллыахтара, онно дьоммут-сэргэбит көхтөөхтүк кыттыаххыт диэн эрэнэбин.
Улууска тутуулар бара тураллар — бу олох усулуобуйатын тупсарыыга хардыы
Тутууларбытыгар киирдэхпинэ, сүдү биир дойдулаахпыт Авксентий Егорович Мординов аатынан Тааттатааҕы лицейбит үөрүүлээх аһыллыыта ахсынньы 27 күнүгэр буолуоҕа, тутуута олоччу бүтэн, лицензияларын ылан ахсынньы 23 күнүгэр оҕолорбут саҥа оскуолаҕа үөрэнэ тиийдилэр. Оскуолабыт утары турар сүрдээх улахан иэннээх МФОСК (многофункциональный оздоровительный спортивный комплекс) аны сайын бэс ыйыгар олоччу бүтүөхтээх, билигин икки этээстэригэр сылаас контура холбонон итии киирбитэ. Стадиоммутугар тутуу үлэлэрэ сүрүннээн бүттүлэр, кыра ситэриилэри сэргэ сүүрэр дорожкатын тэлгэниитэ хаалан турар, аны сайын ыһыах иннинэ бүтүөҕэ. Бу үс сүрүн тутууларбытын быйыл тэриллибиттэрэ 35 сылларын туолбут, Таатталар киэн туттар «Монтажник» ПК тэрилтэтэ тута сылдьаллар.
Боробулбутугар мини-стадион тутуутугар үп көрүллүүтэ бытааран турар, өрөспүүбүлүкэбит салалтатын кытта үлэлэһэн, кэлэр сылга 50 мөлүйүөн солкуобай көрүллэригэр быһаарыы ылыллан эрэр. Онон оонньууларга дылы бу үлэ бүтүөн наада, манна икки көрүҥ күрэхтэһии буолуохтаах.
Чөркөөххө тутулла турар модульнай спортивнай саалабыт аны сайын бэс ыйын бастакы күнүгэр дылы бүтүөхтээх, үлэҕэ киириэхтээх.
Итиэннэ Дмитрий Ананьевич Петров аатынан Ытык Күөлбүт 2-с №-дээх оскуолатыгар саҥа спортивнай саала тутуллан бу күннэргэ үлэҕэ киирэр, үөрүүлээх аһыллыытыгар киокушинкай каратэҕа Аан дойду үс төгүллээх чемпиона, «250 спортзалов в школах ДФО» программа саҕалааччыта Хаид Валидович Мантаев кыттыыны ыла кэлэрэ былааннанна. Бу программа Юрий Петрович Трутнев сорудаҕынан уонна Минвостокразвития көмөтүнэн олоххо киллэриллибитэ.
Олохтоохтору хаарбах дьиэттэн көһөрүү — биир тутаах социальнай сорукпут буолар. «2019-2025 сылларга хаарбах туруктаах дьиэ фондатыттан гражданнары көһөрүү» республикатааҕы аадырыстаах программа чэрчитинэн кэккэ нэһилиэнньэлээх пууннарга элбэх квартиралаах олорор дьиэлэр тутуллубуттара, уустук балаһыанньаҕа түбэспит дьоҥҥо олорор усулуобуйаны биллэрдик тупсарыллыбыта.
2024 сылга Ытык Күөл сэлиэнньэтигэр 4 элбэх квартиралаах 4 уонна 5 мэндиэмэннээх таас дьиэ тутулунна: 48 квартираҕа, 66 квартираҕа (Элитстройком), 95 квартираҕа (ПК Монтажник) уонна 42 квартираҕа (СК Томтор). Ону таһынан, Харбалаах сэлиэнньэтигэр көһөрөргө эбии кыахтары биэрэр 50 квартиралаах дьиэ тутуллубута, Чөркөөх сэлиэнньэтигэр 14 квартиралаах дьиэ тутуута ахсынньы ый саҕаланыыта түмүктэннэ, бу күннэргэ олохтоохтор саҥа дьиэлэригэр көһөн киириэхтэрэ.
Бу бырайыактар гражданнары олорор дьиэнэн хааччыйыыга эрэ буолбакка, олохтоох экономиканы уонна уопсастыбаны сайыннарыыга, нэһилиэктэргэ олох таһымын үрдэтэргэ көмөлөһөллөр. Бу хайысхаҕа үлэ салгыы барыа диэн бигэ эрэллээхпит. Бүгүҥҥү көрдөрүүнэн улууспутугар өссө да 100-тэн тахса ыал хаарбах туруктаах дьиэлэргэ олороллор.
Тыа хаһаайыстыбата: ситиһиилэр уонна саҥа уларыйыылар
2024 сылга улууска тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар кэккэ түһүүлээх даҕаны, тахсыылаах даҕаны сыл түмүктэнэн эрэр. Сайын бастакы аҥара кураан, иккис аҥара төһө да ардахтаах буоллар, оппут былаанын 91% оту бэйэбит улууспут иһигэр 29 мобильнай биригээдэлэри тэринэн оттоотубут. Былырыыҥҥы кур оппут 3150 тн. Чөркөөх, Чымынаайы, Чычымах нэһилиэктэр от атыылыылларын биллэрэн, оппутун бэйэбит улууспут иһиттэн хааччына олоробут.
“Кормопроизводство” программанан 23 техника кэлбитэ, онтон ыһыынан дьарыктанар хаһаайыстыбалар 9 трактор күлүүһүн Ил Дархан илиититтэн туппуттара.
Сүөһү ахсаана өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн түһэ турар, ол да буоллар былырыыҥҥыга холоотоххо биһиги улууспутугар аччааһын көрдөрүүтэ кыччаата.
“Агростартап” конкурска 85 сайаапкаттан республика үрдүнэн 16 киһи грант ылбыта. Ол 16 киһиттэн биирдэстэрэ Таатта улууһуттан Потапов Анатолий Георгиевич сылгы иитиитигэр грант ылбыта. Быйыл улахан отбору ааһан “Эрэл” производственнай кооператив Дэбдиргэҕэ эһиил 97 466 962.50 суммалаах 120 миэстэлээх хотону туттарарга көмө харчыга тигистэ. Ону таһынан мобильнай биригээдэ тэринэн ыраах чиэски сирдэргэ баран оттообут хаһаайыстыбаларга 6 232 377 солкуобайдаах көмө харчыта кэлэн хаһаайыстыбаларынан тыырыллан түҥэтилиннэ.
Эһиилгиттэн цифровой трансформация программата киирэр, онон электроннай бюджет диэн киирээри турар. Хаһаайыстыбалар бары ЭЦП нөҥүө үлэлиир буолуохтара, билигин хаһаайыстыбалар цифровой подписьтарын оҥотторо сылдьаллар. 2024 сыл устата хаста да бу боппуруос чэрчитинэн республика таһымыгар улахан мунньахтар, стратегическай сессиялар буолан аастылар. Ол түмүгэр эһиилгиттэн фермер уонна кэтэх хаһаайыстыбаларга саҥа быраабылаларынан субсидия көмөтө көрүллэр буолуо.
Кадрдары бэлэмнээһин боппуруостара: ситиһиилээхтик сайдыыга күлүүс
Кадрдар — ситиһии мэктиэтэ. Кэнники сылларга медицинскэй персоналы элбэтии тыын боппуруос буолбута. Улуус дьаһалтата, оскуола уонна киин балыыһа бииргэ үлэлэһиилэрин түмүгүнэн улууспутугар олус наадалаах исписийэлиистэр дьиэлэриттэн тэйбэккэ Дьокуускайдааҕы медицинскэй колледж Тааттатааҕы салаатыгар үөрэнэн тахсыылара буолар. Филиалга Таатта улууһугар «Лечебное дело» уонна «Сестринское дело» хайысхаларынан 40 устудьуон үөрэхтэрин саҕалаабыттара. Кинилэри улуус киин балыыһатын быраастара уонна Ытык Күөллээҕи 1№-дээх орто оскуолатын үлэһиттэрэ бэлэмниэхтэрэ. Бүтэллэригэр анал орто үөрэх дипломнарын тутан, дьоһун идэлээх специалистар буолан тахсан улууспутугар медицинскэй персонал дэписсиитин сабыахтара диэн эрэнэбит. Биир улахан сорукпут диэн — тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр саҥа кадрдары бэлэмнээһин. Улууспутугар 6 оскуола агрошкола аатын сүкпүттэрэ, онон бу үөрэх кыһаларыгар биһиги улахан эрэллээхпит. Тыа хаһаайыстыба министерствотын “Достойные кадры АПК” бырайыагынан, эдэр исписийэлиистэргэ “Земский аграрий” программа үлэлиэ.
2023-2024 үөрэх сылын түмүктэрэ
2023-2024 үөрэх сылын түмүгэр 172 оҕо Таатта улууһун орто оскуолаларын бүтэрбитэ, мантан 1 оҕо медаль «За особые успехи в учении», ол эбэтэр уруккулуу эттэххэ, Кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрдэ, 6 оҕо Үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрэри ситистилэр. Биир кэлим экзамеҥҥа нуучча тылын туттарыы орто баала 49.8 бырыһыанҥа таҕыста, математика базовай көрдөрүүлэрэ 4.2 бырыһыан баалга таҕыста, математикаҕа профильнай өттүгэр 51.7 бырыһыан баалга таҕыста. Биһиги улууспутугар математика (базовый) уонна (профильнай) оҕолор туттарбыт бааллара эрдэтээнҥи сыллартан орто баал бырыһыана үрдээбитэ бэлиэтэнэр. 172 оҕоттон 36 оҕо Саха сиригэр үрдүк үөрэххэ киирбитэ бэлиэтэнэр, 5 оҕо Арассыыйа араас куораттарыгар үрдүк үөрэххэ киирдилэр, 128 оҕо Саха сиригэр орто анал үөрэххэ киирдэ.
Быйылгы 2024-2025 үөрэх дьылыгар 186 оҕо 11 кылааһы бүтэрээри сылдьаллар.
Анал байыаннай дьайыы
Таатта ыччаттара эр санаанан салайтаран, дьоммут эрэ туһугар диэн сыаллаах сылдьаллар. Онон бастатан туран хас биирдиилэригэр, кинилэр төрөппүттэригэр махтанарбын көҥүллээҥ. Бу алдьархайдаах кэмҥэ Таатта уолаттара туора турбакка, хорсун быһыыларын көрдөрөн ааттара историяҕа кыһыл көмүс буукубаларынан суруллаллар. Олор истэригэр Дьүлэйтэн төрүттээх Родимир Максимов дойду үрдүк наҕараадатын — ГЕРОЙ аатын чиэстээхтик сүкпүтүнэн бары да астынныбыт, үөрдүбүт. Кини Таатта историятыгар бастакы Герой аатын сүкпүт киһибит буолар.
Маны таһынан, улууспут баһылыга Айаал Семенович Бурцев тус баҕа өттүнэн анал байыаннай дьайыыга контракт баттаһан алта ыйга кыттыыны ыла барбыта. Бу кини буола турар балаһыанньаҕа туора турар кыаҕа суох буолан, өр кэм устата толкуйдаан, ыраҥалаан көрөн баран ылыммыт быһаарыыта буолар.
Улууспут дьоно эйэлээх, көҥүл олохпут иһин күннэтэ анал байыаннай дьайыы хонуутугар туруулаһа сылдьар хорсун-хоодуот буойун уолаттарбыт барыбыт туһугар киллэрэр сүҥкэн кылааттарыгар сүгүрүйэн, киэн туттан, сомоҕолоһон туран хомуйбут саҥа дьыллааҕы посылкаларын ыыттыбыт. Бу күннэргэ кэһиилэрэ тиийэн уолаттарбыт санааларын көтөҕүө диэн бигэ эрэллээхпин.
Түмүгэр
2024 сыл улуус олоҕор ситиһиилээхтик саҕалааһын уонна суолталаах уларыйыылар сылынан буолла. Биһиги ситиһиллибит түмүктэринэн киэн туттабыт уонна холбоһуктаах күүһүнэн биһиги улууспут сайдарыгар, кини дьонун-сэргэтин олоҕун хаачыстыбата тупсарыгар уонна социальнай бигэ туруктаах буолуутун бөҕөргөтүүгэ эрэллээхпит.
Руслан ЗАХАРОВ, улуус баһылыгын э.т.