Сэбиэскэй кэмҥэ Харбалаах бөһүөлэгэ “Коммунизм” сопхуос киинэ буолан тигинээн-таҕынаан инникиттэн инники, бастыҥтан бастыҥ үлэлээх кэмигэр оҕуруот хаһаайыстыбата күүскэ сайда сылдьыбыта. Ол курдук аҥардас ыһыы бурдук, хортуоппуй бааһыналара Амма хочотун устун уйаара-кэйээрэ суох тайаан сыталлара. Ону таһынан Араҥастаах тыатын солоон оҕурсуу, помидор үүннэрэр баараҕай теплицалар тутуллан олохтоохтору хааччыйаллара.
Кэнники кэмҥэ ол теплицалар номнуо быраҕыллан, ол оннугар ыаллар кыра оҕуруот, хортуоппуй ыһар этилэр. “Теплица кэннэ” диэн ааттаах дьэдьэнниир, моонньоҕоннуур тыа этэ. Онтон бөһүөлэк улаатан ол сиргэ 1992 сылтан уһаайба биэрэн, дьон дьиэ туттан олохсуйан барбыттара. Ол эрээри тыаны солооһун буолан сирэ соччото суоҕа. Эбиитин саас Амма эбэ халааннаан Сөкү үрэҕинэн уу таһааран, 1998 сыллаахтан ыла хас улахан уу кэллэҕин аайы ыаллар ууга бараллара. Көһөр кыахтаах өттө куоракка дьиэ ылан көспүттэрэ, үгүс уһаайба кураанахсыйбыта. Хаалбыт ыаллар сайылыыр эрэ этилэр, бөһүөлэк киинигэр уопсай дьиэҕэ куортамнаан кыстыыллара.
Билигин манна икки уулуссалаах “Теплица” түөлбэҕэ 16 ыал олорор. Бу күннэргэ Амма улууһугар ыытыллыбыт “Төрүт түөлбэм төлкөтө” республикатааҕы форумҥа “Теплица” ТОС “Тепло в семье” бырайыагынан кыттан кыайыылаах аатын ылла, түөлбэ салайааччыта Дианна Егоровна Соломонова “ТОС бастыҥ председателэ” буолла. Кинини кытта үлэ-хамнас, бырайыактарга кыттыы туһунан кэпсэттим.
“Таатта улууһугар бүгүҥҥү туругунан 22 кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ, 54 түөлбэ, онтон 2-тэ ТОС быһыытынан юстиция министиэристибэтигэр анал регистрациялаах. Кэнники кэмҥэ олохтоох бэйэни салайыныы уопсастыбаннай түмсүүлэри (ТОС-тары), фермерскэй хаһаайыстыбалары тэриниигэ биирдиилээн дьон, түмсүүлэр интэриэстэрэ баара көстөр. Өскөтүн дьон түөлбэлээн олорор сирдэринэн административнай кыраныыссаларынан юридическай сирэй быһыытынан бэлиэтэнэр буоллахтарына араас грантовай куонкурустарга кыттар уонна бэйэлэрин интэриэстэрин сокуоннайдык көмүскүүр кыахтаналлар. Бу инникитин нэһилиэк, улуус сайдыытын биир төһүү күүс быһыытынан буолуон сөп.”
- 2014 сылтан саҕалаан Орто Амма нэһилиэгин баһылыгынан Владимир Владимирович Аржаков үлэлии олордоҕуна биһиги Тепличная уонна Т.Иванова диэн икки уулуссалаах түөлбэбитин кэмиэрчэскэйэ суох (некоммерческай) тэрилтэ оҥорор туһунан кэпсэтиилэр саҕаламмыттара. Элбэх сүбэ мунньах ыытыллан, олохтоохтор сөбүлэҥнэрин ылан, 2015 сыллаахха олунньуга юридическай сирэй гына регистрациялаан “Теплица” — территориальнай уопсастыбаннай бэйэни салайыныы (ТОС) буолбуппут. Республикаҕа бу бөһүөлэк историятыттан тахсыбыт ааппыт сонуннук, дьиктитик иһиллэрэ. Бастаан сүүрбэччэ ыал олороро, билигин 16 хаһаайыстыба баар. Бары түөлбэбитигэр сайылыыбыт, кыһын манна оһох оттон олорорго күчүмэҕэй буолан бөһүөлэккэ кыстыыбыт.
2017 сылтан ыла кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр икки ардыларыгар граннар баалларын истибиппит. Оччолорго судаарыстыба бүддьүөтүттэн субсидия диэн ааттанар этэ. Бу сыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин Гражданскай уопсастыба институттарын сайдыытын министиэристибэтэ конкурс ыыппытыгар кыттаммыт, сирбитин оҥостор сыаллаах “Зеленый рай” экопарк бырайыагын оҥорбуппут. Манна кыайыылаах тахсан 1 мөл. солк. ылбыппыт. “Төлөн” АО көмөтүнэн сирбитин оҥорон, олохтоох дьаһалта төһүү буолан, ол ыккардыгар 2018 сыллаахха эмиэ ууга баран, бу бырайыагы 2019 сыллаахха олоххо киллэрбиппит. Билигин манна отонноох талах, мас, сибэкки арааһын үүннэрэбит, беседкаҕа олорон кэпсэтэбит, сынньанабыт.
2019 сыллаахха “Благоустройство дороги” диэн конкурска “Объединяя возможности” диэн иккис бырайыакпытынан кыттан 500 тыһ. солк. ылбыппыт. Куруук биһигини өйүүр “Төлөн” АО көмөтүнэн Тепличная уулуссабыт суолун оҥорбуппут.
2021 сыллаахха Гранты Главы диэн баар буолбута. Манна “Вода- источник жизни” бырайыагынан кыттан 1 мөл. тахса солк. ылан сайыҥҥы уу ситимин таттарбыппыт, улахан емкость, насос ылбыппыт. Билигин бу ситиммит үлэлиир, оҕуруот олордорго, туттарга бэлэм уу баар.
2023 сыллаахха “Наша весенняя пора” диэн саамай улахан бырайыагы биһиги биир дойдулаахтарбыт үс быраатты Мординовтар ааттарын үйэтитиигэ анаабыппыт. Саха народнай суруйааччыта Н.Е. Мординов аатын сүгэр Харбалаах оскуолатын иннигэр иитэр үөрэтэр эйгэ тэрийэр сыаллаах Амма Аччыгыйын бюһа, кини айымньыларын геройдарын мастан кыһан оҥоһуллубут арт- эбийиэктэр, сыаналаах балаҕан макета, онтон да атын тутууларга уопсайа 3 мөл. сууммалаах үлэ барбыта. Бу бырайыак биир сыл иһигэр үлэҕэ киирбитэ.
2024 сылтан саҕалаабыт “Тепло в семье” бырайыакпыт түөлбэ ыаллара киин ититиигэ холбоноллоругар туһуланар. Бу бырайыагы олоххо киллэрии 2019 сыллаахха Дойду Президенигэр В.В. Путиҥҥа суруктан саҕаламмыта. Ол сурукка Президент болҕомто ууран, көмөлөһөөччүтэ РФ хонтуруол управлениетын начальнига Д.В. Шальков 2021 сыллаахха видеонан прием оҥорбута. Ол приемҥа олохтоохтор баар кыһалҕабытын сиһилии кэпсээбиппит. Онтон Саха Республикатын бырабыыталыстыбата котельнай тутар туһунан быһаарыы таһаарбыта. Онон РФ президенэ В.В. Путин быһа көмөтүнэн 2024 сыл балаҕан ыйыттан СӨ ОДьКХ ГУП инвестпрограмматыгар киирэн саҥа котельнай уонна киин магистраль тутуута саҕаламмыта. Билигин тутулла турар эбийиэк үлэҕэ киирэрин эрэнэ күүтэбит, ыра санаабыт олоххо киирэн эрэриттэн үөрэбит.
“Дойду Президена В.В.Путин туһаайыытынан предпринимательскай тэрилтэлэр, общественнай, волонтерскай хамсааһыннар дойду сайдыытын
инникитин түстүүллэр. Онно олоҕуран Таатта улууһугар улуус баһылыга А.С. Бурцев өйөбүлүнэн быйыл тохсунньу ый 26 күнүгэр тахсыбыт уураахха олоҕуран Тыа сирин көҕүлээһинин Дирекцията муниципальнай автономнай тэрилтэ тэриллэн үлэтин саҕалаата. Дирекция үлэтин сүрүн сыала-соруга — тыа сирин усулуобуйатыгар кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэри, түөлбэлэри, олохтоох бэйэни салайыныы уопсастыбаннай түмсүүлэри (ТОС-тары) сайыннарыы, актыыбынай позициялаах дьону, түмсүүлэри өйөөһүн, агропромышленнай хайысхаҕа инновационнай бырайыактары киллэрии, федеральнай уонна региональнай грантовай куонкурустарга кыттыы, улууска, нэһилиэккэ баар уопуттары тарҕатыы.”
2025 сыл. Биһиги түөлбэҕэ аҕам саастаахтар, соҕотох ийэлэр, элбэх оҕолоох ыаллар, анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа олороллор. Кинилэр харчы өттүнэн кырыымчык олохтоох буолан котельнайтан дьиэ олбуоругар диэри киин ититиигэ холбоноллоругар матырыйаалларын сатаан ылар кыахтара суох. Ол иһин кинилэргэ көмөлөһөр, олохторун туругун тупсарар сыалтан соторутааҕыта Амма улууһугар буолбут “Төрүт түөлбэм төлкөтө” республикатааҕы форумҥа “ТОС-фандрайзинг” диэн конкурска кыттан 15 бырайыактан кыайыылаах аатын ылан кэллибит. Манна ылбыт 116 тыһ солк. үөһээ ааттаммыт түөлбэ олохтоохторо киин ититиигэ холбоноллоругар көмө буолуохтаах.
Бу үтүмэн сыраттан, элбэх кэпсэтииттэн, толкуйтан тахсар бырайыактар аҥардас биир нэһилиэк биир түөлбэтин үлэтэ. Түөлбэ салайааччыта Дианна Егоровна кэпсээнин истэ олорон санаатым, арай хас нэһилиэк аайы анал регистрацияламмыт кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ баар буоллун, дьон олоҕо тупсарыгар төһүү күүс буолуох этэ диэн.
Сарыал Кыыма