Мин бүгүн суруйар дьоруойбун, кэллиэгэбин – Юрий Афанасьевич Марковы кытта 1969 сыл балаҕан ыйыгар билсибитим.
Юра Марков – 1-кы куурус устудьуона
Ол сыл 2-с кууруһу бүтэрэн сайыны быһа Хаандыгаҕа хонуу үлэтигэр быраактыкаҕа сылдьыбытым. Балаҕан ыйын саҕаланыыта быраактыкаттан кэлээт, олорбут уопсайбар, Дзержинскэй уул. 42-гэр тиийбитим. Уопсай аттыгар былырыын биир хоско олорбут бииргэ үөрэнэр доҕорбун Дьааҥы Сартанын уола Старостин Викторы көрсө түспүтүм. Виктор: “Пахай, былырыыҥҥы дьоҕус хоспутуттан атын улахан хоско көһөрбүттэр, уонча буолан бастакы куурустары кытта олорор буолбуппут”- диэтэ.
Факультет студпрофкомугар тиийэн аахсан көрбүппүт да, туһа тахсыбатаҕа: “Эһиги, үһүс куурустар бастакы куурус оҕолорун уопсай олоҕор, бэрээдэгэр үөрэтиэхтээххит, адаптацияны этэҥҥэ ааһалларыгар көмөлөһүөхтээххит”- диэбиттэрэ. Онон, ол дьыл, үһүс куурустан: мин, Виктор, Бүлүү Балаҕаччытыттан Коля Наумов, Чурапчы Дириҥиттэн Гоша Портнягин – геологтар, Мэҥэ-Хаҥаластан хайа салаатын устудьуона Афоня Сидоров, итиэннэ бастакы куурус уолаттара: Чурапчы Мырылатыттан Филипп Кронников, Мэҥэ-Хаҥалас Табаҕатыттан – аймахтыы Валера уонна Юра Марковтар, Куорунай Маҕараһыттан Аркадий Афанасьев, Бүлүү Кыргыдайыттан Валентин Игнатьев уонна Хабаровскай сахата Вася Катаев ат сүүрдэр киэҥ хоско иккис этээскэ бииргэ олорбуппут.
Мин икки бастакы кууруска олорбут хоспутугар ыстаарысталаабытым. Хос уопсай мунньаҕар эдэрдэргэ “Истипиэндьийэбититтэн 25-тии солкуобайы уопсай хочуолга бырахсабыт, уочаратынан иккилии буолан дьуһуурустубалыыбыт”- диэн биллэрбитим, дьуһуурунайдар эбээһинэстэрин, уопсай дьиэ бэрээдэгин кэпсээбитим. Ким кимниин дьуһуурустубалыырын (1 үһүс – 1 бастакы куурус бииргэ) сэрэбиэйинэн быһаарсыбыппыт.
Аркадий, Валентин, Юра, Вася – геологияҕа, Филипп, Валера – хайа салаатыгар үөрэммиттэрэ. Бастаан эдэрдэр эрдэ туран үөрэххэ барыыны ыарырҕаталлара. Үөрэнэр куорпуспут Сэргэлээххэ буолан, бастакы пааралаахтар ардыгар оптуобуска кыайан киирбэккэ хойутаан тиийэллэрэ. Биһиги ону билэр буоламмыт, эрдэ туран сып-сап аһаат, 7 аҥаар чааска уопсайтан быһалыы Белинскэй уулуссатыгар түһэн Сэргэлээххэ сатыы 25 мүнүүтэнэн тиийэрбит. Кэлин сорох уолаттар биһиги курдук сатыы сылдьар буолбуттара.
Биллэн турар, бастакы сессияны эдэрдэр ыарырҕаппыттара, ким физикаҕа, ким математикаҕа, ким химияҕа зачету, экзамены бырабааллыыр хомолтотун билбиттэрэ. Ол да буоллар санааларын түһэрбэккэ сыыйа-баайа устудьуон олоҕор үөрэнэн испиттэрэ.
Устудьуон олоҕо үөрэҕинэн эрэ муҥурдаммата биллэр. Биһиги — үһүс куурустар, сорохпут көҥүл тустуу, буокса сиэксийэлэригэр, араас куруһуоктарга сылдьарбыт, уруокпутун үксүн Пушкин, Белинскэй бибилэтиэкэлэригэр ааҕарбыт. Сотору кэминэн кэргэннэһэн, доҕордоһон ыйга 1-2-тэ киинэҕэ бииргэ сылдьар буолбуппут. Киэһэ уоту умуруоран утуйаары сытан көрбүт киинэбитин, аахпыт кинигэбитин ырытан кэпсэтэр этибит. Ол сыл “Хотугу Сулус” сурунаалга В. Соловьев – Болот Боотур “Сааскы дьыбардар” арамаана бэчээттэммитэ. Сурунаалы уларса сылдьан сөбүлээн ааҕан арамаан дьоруойдарын туох дьылҕа күүтэрин таайа сатыырбыт, салгыыта хаһан тахсарын көһүтэрбит. Ити курдук, бэйэ-бэйэбитин өйөһөн, биир ыал оҕолорун курдук иллээхтик олорон, үөрэх сылын этэҥҥэ туораабыппыт, бары кууруспутун бүтэрбиппит.
Эһиилигэр уолаттары “борбуйдарын көтөхтүлэр” диэтэхтэрэ буолуо, атын хосторго көһөрбүттэрэ, биһиэхэ саҥа бастакы куурус уолаттарын киллэрбиттэрэ. Кылгастык, Юра туһунан аҕыннахха, кини аҕыйах саҥалаах, сүрдээх оттомноох, өйдөөх, сэмэй уолчаан этэ. Уопсай кэпсэтиигэ, саҥаны, билбэтин иһиттэҕинэ сороҕор, “Эс, ама оннук буоллаҕай?”- диэн итэҕэйбэтин, саарбахтыырын аһаҕастык биллэрэрэ, бэйэтэ туспа санаалаах-этиилээх буолара. Ханнык баҕарар дьыаланы ыксаабакка толкуйдаан, ыараҥнатан көрөн баран ылсара, үтүө суобастаахтык толороро.
4-5-с куурустарга үөрэнэ сылдьан уолаттары көрүдүөргэ көрсө түстэххэ истиҥник эҕэрдэлэһэн, үөрэ-көтө кэпсэтэн ааһааччыбыт. Университеты бүтэрэн баран сорохторун кытта сүтэрсэн кэбиспиппит. Биһиги СГУ байыаннай хаапыдыратын бастакы выпускниктара этибит. Онон мин 1972-74 сылларга Забайкалье байыаннай уокуругар взвод хамандыырынан эписиэрдээбитим.
Демобилизацияланан баран үөрэммит факультеппар геология салаатыгар үлэҕэ киирэн геология-хайа бырамыысыланнаһын идэлэригэр бэлэмниир үөрэх кыһаларыгар 49 сыл устата кыаҕым кыайарынан үлэлээтим. Доруобуйам туругунан 2023 сыллаахха балаҕан ыйын 1-кы күнүттэн биэнсийэҕэ тахсыбытым.
Оттон Валерий Степановичтыын, кини олоҕун билим эйгэтигэр анаан, Дьокуускайга үлэлиир буолан, сэдэхтик да буоллар көрсөөччүбүт. Онно Валерий куруук уопсайга бииргэ олорбут сылбытын үтүө тылынан ахтан, биһиэхэ махтанарын биллэрэн үөрдээччи. Өссө 2005-2008 сс. СГУ-гар саҥа аһыллыбыт Горно-геологическай институкка бииргэ үлэлээбиппит. Юрий олоҕун туһунан суруйар санааны миэхэ Валерий кини туһунан кэпсээнэ сахпыта. Ол санаам балачча өр испэр иитийэхтэнэ сылдьан баран суруллар кэмэ дьэ кэллэ бадахтаах.
Геолог, хайа маастара.
Юрий университеты бүтэрэн баран Анаабыр улууhyгap 3 сыл алмаас көрдөөһүнүгэр үлэлээбит, оттон 1978 сылтан Харбалаахха чох рaзреhыгар оттук промышленноһын Ытык Күөллээҕи лесопуунун учаастагар үлэтин хайа маастарынан саҕалаабыт. Геолог сытыы хараҕа үлэлиир сирдэриттэн чугас, Кынньылыкы үрэх Аммаҕа түһэр сиринэн, элбэх чох кыра дириҥҥэ сытарын бэлиэтии көрбүт. Салалтатыгар И.И.Бурнашовка туруорсан, уоппуттаах геологы С.С. Платоновы кэпсэтэн геологическай разведка ыыттаран манна 3 мөл. тахса туонна чох саппааhа баарын быһаарбыттар.
Кэлэктиипкэ сыал-сорук туруоран, разрез үлэһиттэрэ: В.В. Данилов, И.И. Егасов, B.B. 3axapов, П.П. Гаврильев, А.К. Варламов, П.Д. Рахлеев, Е.В. Максимов, А.П. Кулаковскай, В.Л. Кондрашов үлэ ыарахаттарын аахсыбакка, бары биир киһи курдук турунан, үрдүк таhаарыылаахтык үлэлиири ситиһэллэр.
1985 сылтан разрез лесопуунтан арахсан, бэйэтэ туспа тэрилтэ буолбут. Кэлэктиип күүрээннээх үлэтин түмүгэр 1978-93 сылларга чоҕу хостооһун кээмэйэ сылга 10-11 тыһ. туоннаттан, сыллата улаатан 90 тыһыынчаттан тахса туоннаҕа тиийбитэ. Бу барыта, разрезка үлэлиир оробуочайдар хайа тиэхиньикэтин толору баһылаабыттарын уонна улэҕэ ураты эппиэтинэстээхтэрин туоһулуур.
Билигин Харбалаах таас чоҕо Таатта улууһун олоҕор биир тутаах миэстэни ылар. Сир баайдаах Орто Амма нэһилиэгин олохтоохторо бу разрез үлэһиттэринэн киэн тутталлар уонна кини өссө сайдарыгар, кыаҕырарыгар эрэнэллэр.
Юрий Афанасьевич өр сылларга килбиэннээх сыралаах үлэтэ сиэрдээхтик сыаналанан шахтердар биир тумус туттар “Шахтер албан аата” 2 уонна 3 истиэпэннээх бочуоттаах бэлиэнэн, “Шахтер күнэ олохтоммута 70 сыла” өйдөбүнньүк мэтээлинэн наҕараадаламмыта, “Харбалаах таас чоҕун разреһын бэтэрээнэ” ааты сүкпүтэ. Ону таһынан “СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна”, “Орто Амма нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо” бэлиэлэр кини түөһүн киэргэтэллэр.
Эрэллээх кэргэн, амарах аҕа, сатабыллаах урбаанньыт
1980 с. Юрий олоҕун аргыһа Ариада Анатольевнаны көрсөн сүрэхтэринэн сөбүлэһэн ыал буолбуттара, утуу-субуу үс оҕоҕо күн сирин көрдөрбүттэрэ. Улахан уол, Юрий – инженер-тутааччы. Кини СГУ – ИТФ-тын бүтэрэн Дьокуускайга ОДьКХ-ҕа үлэлиир. Кэргэнэ Сардааналыын үс оҕолоохтор: Андрей – 7-с, Саша – 4-с кылааска үөрэнэллэр, Дима уһуйааҥҥа сылдьар.
Кыра уол – Афанасий ДьТХА-ны бүтэрэн – инженер-механик идэлээх, билигин хаһаайыстыбаны салайар. Кэргэнэ Роза – финансист, биир кыыстаахтар. Кыыстара Анна ДьТХА-ҕа устудьуоннары үөрэппитэ, Харбалаах оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ. Переработканан дьарыктаныахпыт диэн тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын технологын идэтигэр үөрэммитэ. Билигин хаһаайыстыба биир тутаах үлэһитэ, докумуоннары оҥорор, үлэһиттэри хонтуруоллуур, убайыгар көмөлөһөр. Кэргэнэ Егор Анатольевич – гидрометеостанция үлэһитэ. Кинилэр икки кыыс, икки уол оҕолоохтор: Аврора – 8-с, Афродита – 5-с кылааска үөрэнэллэр.
Уларыта тутуу сылларыгар Юрий Афанасьевич сүрүн үлэтин таһынан урбаанынан дьарыгын саҕалаабыта. Бу сылларга кини сытыы өйө, олоххо саҥаны киллэриигэ талаана, ылсыбытын тиһэҕэр тиэрдэр дьулуура улаханнык көмөлөспүттэрэ.
Нэһилиэгэр биир бастакынан кыра маҕаһыын арыйбыта, пленка парнигы, улахан теплицаны туттан оҕурсуу үүннэрбитэ, хортуоппуй олордубута, инкубатор чоппуускатын, куруолугу, кырсаны ииппитэ. Карьер үлэһиттэрэ, дэриэбинэ олохтоохторо сыыйа кини холобурун батыһан нэһилиэккэ бэйэ хаһаайыстыбатын сайыннарыынан дьарыктаныы үксээбитэ.
Үтүө киһини үлэ бэйэтэ булар. Юрий өссө землеустроителинэн үлэлээн дьоҥҥо уһаайбаларын, оттуур ходуһаларын докүмуоннарын оҥорон, үгүс киһи махталын ылбыта. Бу үлэҕэ, биллэн турар, сүрүн көмөлөһөөччүлэринэн, толорооччуларынан кэргэнэ Ариада Анатольевна, оҕолоро этилэр.
Аҕа быһыытынан чөл олоҕу тутуһан оҕолорун бэйэтин холобурунан ииппитэ. Дьиэ кэргэнинэн айылҕаҕа сынньанан, ыраас салгынынан тыынан, отонноон, балыктаан, бохуоттаан куруук бииргэ сылдьаллара. Кэргэнинээн “Үлэ киһини толкуйдуурга үөрэтэр” диэн санааны тутуһан оҕолорун кыра саастарыттан хара үлэҕэ такайан, өрүү үлэ үөһүгэр улаатыннарбыттара.
Ыччаттара куоракка үөрэнэн араас идэлэри баһылаан үрдүк таһымнаах исписэлиис буолалларыгар эрдэттэн дьиэнэн-уотунан хааччыйбыттара. Кинилэр уонна аймахтарын оҕолоро эмиэ онно олорон эбээлэрин хонтуруолунан бары үөрэхтэрин ситиһиилээхтик этэҥҥэ бүтэрбиттэрэ.
“Булуус” бааһынай хаһаайыстыба хаһаайыттара
2004 сыллаахха Марковтар дьиэ-кэргэн саха киһитэ бас билэр сирдээх-уоттаах, сүөһүлээх-астаах буолуохтаах диэн санаанан салайтаран “Булуус” бааһынай хаһаайыстыбаны тэриммиттэрэ. Бастаан саҕалыылларыгар 3 сүөһүлээх, 1 кытай трактордаах этилэр. Ити сыл эбии 17 ньирэйи уонна 18 тиҥэһэни атыыласпыттара. Хаһаайыстыба баһылыгынан ийэлэрэ, Ариада Анатольевна – үрдүк үөрэхтээх зоотехник үлэлиир. Кини биэнсийэҕэ тахсыар диэри “Коммунизм” сопхуоска зоотехнигынан үлэлээбитэ.
Эһиилигэр Амма өрүс уҥуоргу биэрэгэр 2 ыанньык, 2 субан сүөһү турар хотонун, сеновал, 3 үлэһиттэр олорор дьиэлэрин, баанньык, молочнай, титиик туппуттара. Ходуһаларын күрүөлээбиттэрэ, сири көннөрүү үлэтин ыыппыттара.
2008 с. сүөһү боруодатын тупсараары “Тумул” племенной хаһаайыстыбаттан 15 сүөһүнү атыыласпыттара, хара тэриллиэхтэриттэн искусственнай сиэмэлээһини туһаммыттара.
2013 с. сүөһү иитэр ыал сайдыытыгар ыытыллар куонкуруска кыттан дьиэ кэргэн гранын ылбыттара инники сайдыыларыгар улахан тирэх буолбута. Биэс мөлүйүөн солкуобай сууммалаах кирэдьиит ылан 100 төбө сүөһү турар миэстэлээх механизированнай хотон туттубуттара. Ол харчыларын тобоҕор эбэн-сабан 2015 сыллаахха икки кыбартыыралаах, 2 тиэхиньикэ турар гараастаах дьиэни үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Бу граны ылалларыгар биисинэс-былааны, докумуоннары оҥороллоругар күүс-көмө буолбут исписэлиистэргэ уонна бааһынай хаһаайыстыба ассоциациятын салайааччытыгар Валерий Николаевич Ефремовка, Зарема Романовна Бочкареваҕа, Тамара Гаврильевна Власоваҕа сүҥкэн махталлаахтар.
“Булуус” бааһынай хаһаайыстыба 2015 сыл түмүгүнэн 130 туонна үүтү туттарбыта, 3 туонна эти оҥорбута, 300 туонна оту оттообута. Ону таһынан сабыылаах тэрилтэлэри этинэн, хортуоппуйунан, оҕуруот аһынан хааччыйыыга дуогабар түһэрсибиттэрэ. 2015-16 сс. 217 төбө сүөһүнү, онно эбии 2016 с. – 85 төбө ньирэйи кыстаппыттара.
Хаһаайыстыбаҕа 3 МТЗ-82, Донгфен-1, кытай трактора, уу таһар, кутар массыына, пилорама ылыммыттара. Кинилэр 60 га бас билэр сирдээхтэр, тыа сирин үлэтигэр туттуллар тиэхиньикэ арааһа: от охсор, кыраабыллыыр, пресстиир, сенаж оҥорор, тиэйэр-таһар тэрил барыта баар. Бу тиэхиньикэни “Росагролизинг”, “Туймаадализинг” төҥүө ылбыттара. Өссө Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмөтүнэн сири оҥорор уонна аһы-үөлү переработкалыыр тээбириннэринэн хааччыммыттара.
Хомойуох иһин, Юрий Афанасьевич хаһаайыстыба эбийиэктэрин бырайыагын бэлэмнээн, тутааччыны булан, кэпсэтэн баран улаханнык ыалдьан хаалбыта. Онон тутуу үлэтин Ариада Анатольевна уолунаан Афанасийдыын тиһэҕэр тиэрдибиттэрэ. Афанасий матырыйаалы булууну, тутуу үлэтин хонтуруоллуура, ийэлэрэ докумуоннары оҥорууну быһаарара. Афанасий аҕатынаан бииргэ үлэлээбит буолан үлэ ымпыгын-чымпыгын барытын билэрэ. Үрдүк үөрэхтээх механик уол тиэхиньикэни, сыбаарканы, котельнай оһохторун барытын бэйэтэ өрөмүөннүүр, оҥорор.
“Булуус” билигин судаарыстыба көмөтүнэн атаҕар бигэтик турбут өрөспүүбүлүкэ биир бөдөҥ хаһаайыстыбатын ахсааныгар киирдэ. Онон салайааччыларбытыгар тыа хаһаайыстыбатын өйүүллэригэр улаханнык махтаналлар. Арассыыйа бэрэсидьиэнэ В.В. Путин уонна өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана А.С. Николаев туруорбут сыалларын-соруктарын толорууга бары күүстэрин ууран туран үлэлииллэр-хамсыыллар. Инники өттүгэр сүөһү аһылыгын тупсарар, сүөһүттэн ылар бэйэ аһын дэлэтэр, үлэһит олорор, үлэлиир усулуобуйатын тупсарар, хамнаһын үрдэтэр, төрөөбүт дойдубут экэниэмикэтин сайыннарар былааннаахтар.
“Үлэ сылынан” биллэриллибит 2023 сылга хаһаайыстыба салайааччыта Ариада Анатольевна өрөспүүбүлүкэ бастакы 50 чулуу үлэһитин иһигэр киирэн “Үлэ киһитэ” бэлиэни, 300000 солк. бириэмийэни Ил Дархан А.С. Николаев илиититтэн тутар чиэскэ тиксибититтэн үөрэбин. Сөҕөбүн, киэн туттабын.
Өрөспүүбүлүкэ уонна дойду сайдыыларыгар киллэрэр уһулуччулаах кылааттарын иһин университекка биир кэмҥэ үөрэммит туруу үлэһит, кэллиэгэм Юрий Афанасьевич Марков дьиэ кэргэнигэр инники үлэлэригэр улахан ситиһиини баҕарабын. “Үлэ киһитэ” сүдү ааты өрө тутар дьиэ-кэргэн ахсаана өрөспүүбүлүкэбитигэр Марковтар холобурдарын батыһан элбээн-үксээн истин диэн алгыыбын.
Константин Константинович Стручков
РФ Үрдүкү профессиональнай үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СР үөрэҕириитин туйгуна, ХИФУ бочуоттаах бэтэрээнэ, геология-минералогия билимин хандьытаата, дассыан, биэнсийэлээх.
2025 с., от ыйа, Дьокуускай к.