1920 – 1921 сс. эргин саха норуотун улуу уола, бөлүһүөгэ А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй Чөркөөххө учууталлаабыта.
Алексей Елисеевич Чөркөөххө үлэлиир кэмигэр икки ыалга Дария Илларионовна Сивцеваҕа уонна Михаил Николаевич Федоровтарга дьукаах олорбута биллэр.
Мэхээлэ Федоровтаах оскуолаттан соҕуруу Таатта үрэх тоҕойугар икки биэрэстэлээх Умсан диэн сиргэ олороллоро. Мэхээлэ – ааттаах мас ууһа, саҥа дьиэ акылаатын түһэриигэ, көҥдөйүн тутуутугар ыҥырылла сылдьар маастар этэ. Кыстык балаҕана кэтэҕэриин эҥэригэр үс сүһүөх оронноох немецкэй муннуктаах, түөрт сүһүөх үрүттээх, былыргыга кэҥэс соҕус түннүктээх ыраас балаҕан, кини хаптаһын муостата суох буолан баран, туой буору кумахха булкуйан симэн оҥоһуллубут муосталаах эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй күһүн балаҕан ыйын саҥатыгар Умсаҥҥа Федоровтарга тиийэн ыалдьыттыыр. Күнү быһа кэпсэтэн, чэйдээн, бириэмэ биллибэккэ ааһар. Киэһэ бараары туран этэр: “Дьэ, Мэхээлэ, мин эйиэхэ быйыл дьукаах кэлиим. Оскуолаҕа дьиэ суох. Онон үөлээннээхтэр бииргэ кыстыахха”, — диэн. Дьиэлээхтэр ити этиини үөрүүнэн ылыналлар. Икки хонон баран Кулаковскайдар бары аҕалара, ийэлэрэ Дуунньа, оҕолоро Лариса, Ясон, Конаша, 7 – 8 саастаах кыра уол Реас (онтон Раялара Сиэллээххэ аймахтарыгар хаалан суоҕа) күһүн тиийэллэр. Икки өттүттэн үөрүү-көтүү буолар, малааһын саламаата оҥоһуллар.
Алексей Елисеевич дьиэҕэ-уокка олус боростуой, наһаа көрдөөх, Мэхээлэлиин тапсан кэпсэтэр этилэр, оннооҕор саха оһоҕун икки чанчыгар олорон алаадьы астыыллара. Биир куһуох саахар бириистээх уолаттары түмэн кылыыга, куобахха, буурдааһыҥҥа сэниэлэрэ эстиэр диэри күрэхтэһиннэрэрэ.
Айар үлэ абылаҥар ыллара сылдьар поэт түөрт бастыҥ айымньыларын, “Сүүһүн туолбут эмээхсин ырыата”, “Кэччэгэй баай”, “Кырасыабай кыыс”, “Оттоку олук алгыһа” дойдутугар, Тааттаҕа, олорон суруйталаабыта. Субуота, өрөбүл киэһэлэргэ ураты үөрүү-көтүү буолара, дьиэлээхтэргэ айымньыларын ааҕан билиһиннэрэрэ, ордук сэргээн “Саха дьахталларын мэтириэттэрин” истэллэрэ.
Сабарай чабычах курдук
Саапыска дуомнаах,
Балаһа-балаһа тикпит
Балаакка саҕа ырбаахылаах….
Бу алтыс мэтириэттэн быһа тардан ааҕарын Дуунньа сөбүлээбэт, оонньоон уокка быраҕаары гынара эбитэ үһү. Аатырбыт “Ойуун түүлүн” боччумнаах хоноһолорго ааҕан оһуоба күндүлээн, ис иһиттэн өрө көтөҕүллэн ааҕара.
Мэхээлэлээххэ көһөн тиийдэхтэрин күһүн биир субуота киэһэ талааннаах олоҥхоһут Денис Тимофеевич Эльберяков уонна Семен Протодьяконов хоно кэлэллэр. Хаһаайын кинилэри үөрэ-көтө көрсөр. Кэпсэппэхтээн баран, ким олоҥхолуурун быһаарсаллар. Иккиэн сэлээннэһэн олорбохтууллар. Онуоха Мэхээлэ саарык оҥорон биэрэн, саарыктаһаллар, Сэмэн кыайтаран бастаан олоҥхолуур. Балачча өр бары сэргээн истэллэр. Онтон Өксөкүлээх этэр: “Дьэ, үчүгэй олоҥхо эбит, ол гынан баран бу киэһэ барыта бүппэт. Онон аны Денис, эн ыллыыргар көрдөһөбүт”. Онуоха Денис: “Арай эн “Байанай алгыһа” диэн суруйуугун сөбүлээн ыллыыр этим, онон ити айымньыгын ыллаан көрүүм”, — диир.
Толорон бүппүтүн кэннэ Алексей Елисеевич, ырыаттан астыммытын биллэрэн, түргэн үлүгэрдик ойон туран, илиитин биэрэ-биэрэ этэр: “Сорҕотун эн өссө тупсаран ыллыыр эбиккин. Чэ, аны эн бэйэҥ ырыаҕыттан ыллаан иһитиннэр”. Денис Тимофеевич нарын куолаһынан кыраһыабай дьахтар туһунан ыллаан намылытар. Денис сайаҕас, күлбүт-салбыт, үөрбүт-көппүт, наһаа оонньуулах, судургу көнө майгылаах, бастар бараммат баай уус-уран тыллаах-өстөөх боростуой киһи буолан Өксөкүлээххэ сөбүлэтэрэ.
Ити курдук Михаил Михайлович Федоров төрөөбүт алаһатыгар Өксөкүлээх Өлөксөй дьиэ кэргэнинээн кыстаан, олорон ааһар.
Дмитрий ЖЕГУСОВ,
СР үтүөлээх учуутала, суруйуутуттан, 2002 сыл
«Далбар хотун» сурунаал 1- 2 №.
- Трифон (Тэрипиин) Иванович Кулаковскай Федоровтарга 1926 – 1927 сс. Умсаҥҥа олорбута. Кыракый Мишаҕа дьон уоһугар баар сүүрүк Чабыыкын, Халла аттар тустарынан, саха күүстээхтэрэ Бөҕө Тараҕай, Дойо уолун туһунан кэпсээннэри уһун кыһыҥҥы киэһэлэргэ кэпсиирэ.
- Алексей Елисеевич Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй 1921-1922 сс. кыһыныгар Умсан диэн Михаила Николаевичтаах балаҕаннарыгар дьукаах олорбута.