Ытык Тааттабытыгар “Манчаары оонньууларынан” сибээстээн саҥа тутуу бөҕө бара турарын бары көрө-истэ сылдьабыт. Ол курдук Чурапчы-Таатта кыраныыссата саҥардыллар, нэһилиэктэр киирии бэлиэлэрэ уларыйан эрэллэр, Ытык Күөлгэ саҥа набережнай, паарка тутулунна. Бу тутуулар былаан-бырайыактарын Дьокуускай куоракка баар “Градо” архитектурнай бюро иилээн-саҕалаан оҥордо.
Бюро дириэктэрэ Иван Иванович Кычкины кытта көрсөн сиһилии кэпсииригэр көрдөстүм.
- Иван, бэйэҕин билиһиннэрииттэн саҕалыахха.
- Бэйэм Ытык Күөлтэн төрүттээхпин. Төрөппүттэрим, эбээм, эһээм манна олороллор. Дьиэбит Хадаайы музейын аттыгар баар. Кыра сылдьан музей олбуоругар оонньуур сирим этэ, баҕар ол да сабыдыала буолуо, оҕо эрдэхпиттэн ускуустубаны, айар-тутар эйгэни сэҥээрэрим, дизайнер, архитектор идэлэри интэриэһиргиир этим.
- Ханна үөрэммиккиний, үлэҕин хайдах саҕалаабытыҥ туһунан кэпсээ эрэ.
- Ытык Күөл 2 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга Аныгы Ускуустуба институтугар средовой дизайн салаатыгар үөрэнэ киирбитим. Үөрэхпин бүтэрэн дипломмун көмүскүүрбэр “Якутпроект” генплан отделын начальнига Юрий Иванович Холмогоров баара. Кини дипломнай бырайыакпын көрөн баран миигин тута үлэҕэ ылбыта. Онон биир ый сынньанаат Иван Степанович Андросов дириэктэрдээх “Якутпроект” тэрилтэҕэ генеральнай былаан отделыгар үлэбин саҕалаабытым. Манна кыра эбийиэктэртэн саҕалаан, бөһүөлэктэр, куораттар планировкаларын оҥоруунан дьарыктанарбыт. “Якутпроект” бэйэтин кэмигэр 200-тэн тахса үлэһиттээх улахан тэрилтэ этэ. Онно мин 10-тан тахса сыл иһигэр элбэх киһини кытта үлэлэһэн, бырайыактааһын иһин-таһын барытын билэн улахан уопут ылбытым. Онтон үс сыллааҕыта бэйэм туспа баран, бастаан фрилансер (көҥүл үлэһит) курдук үлэлии сылдьыбытым. Бу кэмҥэ биир идэлээх Кыыдаана Игнатьевалыын Ытык Күөл пааркатын былаанын оҥорбуппут. Ол кэннэ сакаастар, этиилэр киирэн барбыттара, соҕотоҕун элбэх үлэни кыайан уйуммат буолбутум. Ол иһин хамаанда хомуйан саҥа үөрэхтэрин бүтэрбит архитектордары үлэҕэ ылан, кинилэри кытта түүннэри-күнүстэри офиһа суох көннөрү квартираҕа, общагаҕа олорон эрэ үлэлиир этибит. Онтон үлэлиир миэстэ наада буолан, офис уларсан сыыйа кэҥээн, үлэбит кээмэйэ улаатан, 2022 сыллаахха “Градо” архитектурнай бюро тэриммиппит. Билигин манна бэйэм салайааччыбын, 10-тан тахса сүрүн үлэһиттээхпин, бары архитектордар; дизайнер, ландшафтнай дизайнер, графическай дизайнер идэлээхтэр. Кинилэри таһынан смежниктар диэн хантыраагынан үлэлиир инженердар бааллар.
- Сүрүн үлэҕит тугуй, Тааттаҕа оҥорбут бырайыактаргыт туһунан сырдат эрэ.
- Сүрүннээн архитектурнай бырайыактары, мастер-былаан, дизайн-код, брендирование оҥоробут. Судургутук быһаардахха устуоруйаны үөрэтэн, хас биирдии нэһилиэк уратытын көрдөрөр бырайыактары былаанныыбыт. Аан бастаан Чөркөөххө дизайн-код оҥорбуппут. Онно бөһүөлэккэ киирии бэлиэ оҥорорго этии киллэрбиппит. Чөкөөх эмээхсин уобараһын кинетическай фасад диэн аныгы матырыйаалынан оҥорорго былааннаабыппыт. Ол кэннэ Ытык Күөлгэ оннук фасадынан киирии бэлиэ эскииһин, кэнсиэпсийэтин оҥорбуппут. Ону нэһилиэк баһылыга Егор Иннокентьевич Павлов бигэргэтэн, бэдэрээччиттэри булан оҥотторбута. Билигин Чурапчы — Таатта кыраныыссатыгар саамай улахан — 12 м үрдүктээх, 6 м кэтиттээх кинетическэй фасад матырыйаалынан оҥоһуллубут арт-эбийиэк туруохтаах, ол кэннэ Кыйы, Боробул киирии бэлиэлэрэ тутуллуохтаахтар. Бу бэлиэлэр идиэйэлэрин, архитектурнай былааннарын биһиги оҥорбуппут, олоххо киирэрэ эрэ хаалан турар. Бэлиэтээн эттэххэ маннык дизайн-код Саха сиригэр аан бастакынан Тааттаҕа оҥоһуллубута саныырга астык.
2000 сыллар саҥаларыгар нэһилиэктэргэ киирии бэлиэ чороон, сэргэ, кыталык эбит буоллаҕына, билигин биһиги интерактивнай ол аата хамсыыр гына оҥорон, арт-эбийиэк диэн ааттаан дьон сонургуу, сэргии көрөр, хаартыскаҕа түһэр сирдэрэ буоларыгар баҕарабыт. Холобур Таатта сиригэр киирдэххэ биһиги улууспут нэһилиэктэрин устуоруйатын көрдөрөр, аныгы технологиянан тутуллубут киирии бэлиэлэр барыта биир ансаамбыл курдук турдахтарына олус кэрэ көстүү буолуо дии саныыбын. Билигин биһиги былаан-бырайыакпытынан улуус дьаһалтатын дьиэтин кэннинэн Поповтар династияларын аллеята тутулла турар.
- Бу киирии бэлиэлэргэ тоҕо анаан-минээн алтан өҥүн таллыгыт?
- Тоҕо алтан өҥнөөҕүй диэтэххэ, биһиги Тааттабыт уустар уутуйан олорбуттарынан биллэр, ол иһин, уонна алтан – түҥ былыргы (архаичнай) өҥ. Тыалга хамсыыра — харысхалга маарынныыр. Онон бу арт-эбийиэктэр бэйэлэрэ харыстыыр суолталаах буолан тахсаллар.
- Биллэн турар, бу саҥа тутуулар буолаары турар “Манчаары оонньууларыгар” кэлэр ыалдьыттарга, айанньыттарга ананнахтара дии?
- Оннук, бу “Оонньууларга” дьону-сэргэни үрдүк таһымҥа көрсөөрү, Таатта сайдыылааҕын, талааннаах дьоннооҕун, баһылыктар биир сүбэнэн үлэлииллэрин, түмсүүлээхпитин көрдөрөр, кэпсиир буоллаҕа дии.
“Манчаары оонньууларын” брендинын оҥорууга үлэлээбиппит, маны таһынан өссө хас да анал бырайыактардаахпыт. Ол курдук бу соторутааҕыта Тааттаттан төрүттээх республикаҕа биллиилээх дьоммут мустан Былатыан Ойуунускай “Таатта үрэх үрдүгэр” ырыа буолбут хоһоонун аахпыппыт соцситиминэн тарҕанан элбэх киһи көрдө, үөрдэ. Бу ханнык да сакааһынан эҥин буолбакка бэйэбит ис сүрэхпититтэн тахсыбыт бырайыак. Манна Дуня Попова диэн Ытык Күөлтэн төрүттээх бэйэтэ сүүһүнэн тыһыынча аудиториялаах асчыт, блогер кыыс бу бырайыагы өйөөн, Тааттаны бренд курдук таһааран билиһиннэрэн күүс-көмө буолбута.
Маны таһынан Лора Гуляева, Лена Аммосова буолан “Фестиваль новой культуры” диэн бырайыакпыт “Манчаары оонньуларын” культурнай программатыгар бэс ыйын 11 күнүгэр киирдэ. Бу бырайыак айар ыччаттарга – архитектордарга, худуоһунньуктарга, дизайнердарга, музыканнарга ананар. Бу 5 сыллаах үлэбитигэр түмүк курдук буолуохтаах.
- Олус сэргэх бырайыак буоларыгар саарбахтаабаппын. Иван, түмүккэ тугу этиэҥ этэй?
- Биир дойдулаахтарбар махтаныам этэ, күүс- көмө буолалларыгар. Чуолаан Таатта улууһун аҕа баһылыгар Айаал Семенович Буцевка, Таатта нэһилиэгин баһылыга Егор Иннокентьевич Павловка, улуус кылаабынай архитекторыгар Раиса Устиновна Огучуяроваҕа, тутуу отделын салайааччытыгар Максим Николаевич Колодезниковка, Таатта нэһилиэгин архитекторыгар Анжелика Николаевна Чаринаҕа. Махтаныам этэ учууталбар, ойуулуур дьүһүннүүр ускуустубаҕа уһуйааччыбар Марианна Вячеславовна Степановаҕа, кини куруук идеяларбын өйүүр, история, культура өттүгэр сүрүн көмө-сүбэ буолар. Тапталлаах Тааттам — мин сэниэ ылар, сынньанар сирим эрээри, манна кэллим да син биир үлэлии-хамсыы сылдьабын, ол миэхэ үчүгэйинэн, сырдыгынан дьайар.
- Кэпсээниҥ иһин махтанабын, саҥа сонун бырайыактары күүтэбит, айымньылаах үлэҕитигэр ситиһиини баҕарабын.
Бу курдук талба Таатта талааннаах ыччата Иван Кычкин салайар “Градо” архитектурнай бюро үлэһиттэрэ улууспут баай устуоруйатын аныгы сайдыылаах үйэ саҥа технологияларын кытта алтыһыннаран, ханна да суох ураты көстүүлээх сонун арт-эбийиэктэрэ, тутуулара — улууспут кэрэ көстүүлээх, олохтоохтор уонна кэлбит дьон сөбүлээн сынньанар кэрэхсэбиллээх миэстэлэрэ буолуохтара дии саныыбын.
Кэпсэттэ Сарыал Кыыма