Таатта улууһун бастакы кулубата Иван Елисеевич Кулаковскай – Оонньуулаах Уйбаан

Таатта, туһунан улуус буолан, Боотурускайтан 1913 сыллаахха арахсыбыта. Улуус маҥнайгы кулубатынан Иван Елисеевич Кулаковскай буолбута.

Р.А. Кулаковскай аҕатын туһунан ахтыы-романыгар ини-биилэр кэпсэтиилэрин киллэрбитэ. Онно Оруоһуттар, Федосеев, Сокольников кулуба буолартан аккаастананнар, Уйбаан Кулаковскай атын үлэлиэн сөптөөх киһи суох буолан муҥур уһукка тиийэн кулуба буолбутун курдук өйдөбүлү биэрэр. Манна биһиги кинигэ суруллубут кэмин көрдөбүллэрин, араас Главлиттар, I, II отделлар баар буола сылдьыбыттарын өйдүөх тустаахпыт.

Революция иннигэр демократическай өй-санаа хайа эмэ өттүнэн сайда сылдьыбыта, ол быһыытынан кулуба дуоһунаһыгар урукку курдук муҥур баайынан, төрдүнэн-ууһунан өттөйөн талыллыы copox сирдэргэ суох буолбута. Хастыы да киһи кулуба дуоһунаһыгар туруоруллар буолбуттара. Ким тыллаах-өстөөх, дьон санаатын бэйэтин диэки тардар, кулуба дуоһунаһыгар талыллыбыта.

Сунтаар улууһугар бу кэмҥэ М.Н.Тимофеев-Терешкин, А.Г.Кривошапкин диэн улахан баайа-дуола суох дьоннор кулубанан талылла сылдьыбыттара да ону туоһулуон сөп. Онон Оонньуулаах Уйбаан үөрэхтээх, өйдөөх, тыллаах-өстөөх буолан, Таатта улууһун кулубатынан хас да киһиттэн талыллыбыта.

Кулубанан талыллан баран, улуус түмсүүлэригэр управа хайдах, туох үлэлиэхтээҕин, ханнык боппуруостары аан бастаан быһаарыахтааҕын туһунан “Кондиции головы И.Е.Кулаковского” диэн ааттаан хаста да дакылаат оҥорбута (СРНА, 48 и фонд, уоп.1, 28, 30, 56 дьдь.). Ону ырытан көрдөххө, туруорбут соруктара манныктар эбит:

Бастатан туран, үөрэхтээһин боппуруоһа. Онно аҥардас быстар дьадаҥы дьон оҕолоро үөрэнэр мөссүйүөннээх оскуолаларын туттарыахха, кыахтаах дьон оҕолоргутун куоракка да киирэн үөрэттэриэххит, бу оҕолор салгыы үөрэнэллэрин наадатыгар, тиийиммэттэрин учуоттаан, үрдүкү үөрэх тииптээх училище астарыахха диэн туруорсубут.

Иккис боппуруоһа. Таатта улууһун үрдүнэн биир да фельдшерскай пуун суоҕунан сибээстээн, аптекалаах фельдшерскай пууннары улуус күүһүнэн тутуохха, биэссэрдэри аҕалыахха, эмп-томп атыылаһыахха, ыраастык, чэбдиктик олорор иһин охсуһуохха.

Үсүһүнэн, экономическай боппуруостары улаханнык көтөхпүт:

а) Үп-харчы, кредит булуута;

б) Улуус үбү бэйэтэ киллэриниитэ;

в) Дьокуускай губерниятыттан сут дьыллар содуллара улаханын учуоттаан көмө үп көрдөөһүн;

г) Төлөммүт уонна төлөнөр нолуоктары ырытыы;

д) Охотскай трактаны тутар ороскуоту илин эҥэр улуустарга тэҥник үллэстиини туруорсуу;

Төрдүһүнэн, улууска барыахтаах сири нүөлсүтүү уонна сири оҥоруу боппуруостара.

Бу туруорсубут соруктарын үксүн бэйэтинэн олоххо киллэрсибитэ.

И.Е.Кулаковскай, кулубалыы олорон, үс сыл иһигэр улууска икки кылаастаах училищены, фельдшерскэй пууннары, управа дьиэтин туттарбыта, сири нүөлсүтүүгэ, суол оҥоһуутугар, быстар дьадаҥы дьон оҕолорун үөрэхтээһиҥҥэ үгүс үлэни ыыппыта (СРНА, ф. 48 и, 98, 135, 258 дьдь.).

Оччотооҕу кулуба дуоһунаһа диэн, улахан баайа суох киһиэхэ, ыарахан таһаҕас буолбута. “Инородецтар балаһыанньалара” диэн ыраахтааҕы сокуона саха ааттаахха, кулубатыттан хамначчытыгар тиийэ, биир тэҥ баттыгастааҕа. Бу оччотооҕу Ааллаах-Үүнүнэн, Уус- Маайанан, Томпонон, Охотскайынан нэлэһийэн сытар Таатта улууһун устун управа үлэһиттэрэ бэйэлэрин көлөлөрүнэн сылдьыахтаахтара. “Инородецтар балаһыанньалара” этэринэн, саха буолалларын быһыытынан, кинилэргэ борогуон харчыта диэн көрүллүбэт этэ (билиҥҥитинэн айан уонна коман- дировочнай ороскуота). Аҥардас Охотскай трактатынан 1913 сыллаахха сылдьыбытыгар Оонньуулаах Уйбаан бэйэтин ороскуота 75 солкуобай буолбут (СРНА, ф. 48и, уоп.1, 69 дь, 1,2 лл.).

Улуус мунньаҕар көрүллэр боппуруостары барытын Дьокуускайтан земскэй заседатель бигэргэтиэхтээх эбит, онно сороҕун көҥүллүүр, copox боппуруостары көрөллөрүн бобор буолар эбит (СРНА, ф. 48и, уоп.1, 24, 25, 30 дьдь. уо.д.а.). Оннооҕор губернаторга ааттаан сурук ыыттахтарына, быыгабар ылаллар эбит — “За непосредственное обращение к Его Превосходительству” диэн (СРНА, ф. 48 и, уоп.1, 59 дь., № 542).

Оттон олохтоох баай дьон сороҕор туорайдаһар, бэйэ-бэйэлэрин үҥсэр-хассар түбэлтэлэрэ баара. Холобура, аатырбыт Оруоһуттар “элбэххит, бэйэҕит да кыайыаххыт” диэн матыыптаан, Ытык-Күөлгэ народнай начальнай училище тутуутугар үбүнэн көмөлөһөртөн аккаастаммыттар (СРНА, 48и, уоп.5, 75 дь., 11 л. ; 72, 95 дьдь. уо.д.а.).

Оттон 4-5 сыл уот курааҥҥа ылларбыт, сибирскэй язва ороскуотун көрсүбүт Таатта үлэһит дьоно эрэйдээхтэр киҥнэрэ-наардара холлон, кыраны да тулуйбат буолан, сүүһүнэн ахсааннаах сууттаһыылара, сир, от былдьаһыга, маҥнайгы Аан дойду сэриитин аймалҕана, саллаакка ыҥырыы! Оонньуулаах Уйбаан маны барытын, үөһэ эппиппит курдук, демократическай өйө-санаата, көнөтө-чиэһинэйэ көмөлөһөн, дьоҥҥо өйөнөн, кинилэринэн бэйэлэринэн быһааттаран (үксүн куоластааһынынан), сүрдээх кытаанах балаһыанньалартан тахсыталыыр эбит. Ылан көрүөҕүҥ аҥардас икки холобуру (маннык түбэлтэлэр архыып матырыйааллара көрдөрөллөрүнэн бэрт элбэхтэр):

Үһүс Дьүлэй нэһилиэгин бастаахтара саамай оттонор Амма хочотун түүлээһиҥҥэ Борисов уонна Ефимов диэн дьоҥҥо биэрбиттэр. Ону Иван Елисеевич бэйэтин быһаарыытынан: “77 куоластан 11 эрэ киһи куоластаабыт, онон сокуоннайа суох,” — диэн көтүрбүт уонна “Хас биирдии куоластаах хаһаайынтан ыйытыҥ, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн “үүнүүнэн тэҥнээһини” ыытын”, — диэн сурук ыыппыт. Онтон бэйэтэ тиийэн, “үүнүүнэн тэҥнээһин” комиссиятын тэрийэн, комиссия чилиэннэриттэн илии ууруулaax, дириҥ тыллаах-өстөөх: “ … көнө кирдигинэн, ким да диэки буолбакка, уруу, доҕор, аймах-хаан, куттал, норуот да диэки буолбакка, алдьархайдаах сут дьыллар обществобытын кыһалҕалаабытын санаан туран… подать төлүүр бар-дьонум кыһалҕатын Аан Таҥарам иннигэр санаан туран, бу обязанноспын толоруох тустаахпын…”, — диэн тыллардаах андаҕар суруттаран туран сири түҥэппиттэр (СРНА, ф. 48 и, уоп.1, 33 дь.).

Иккиһинэн, суруксуттар тустарынан мөккүөр.

Игидэй нэһилиэгин түөрт ийэтин ууһун аймаабыт суруксут миэстэтин былдьаһыыта буолбут. Кандидаттарынан Оонньуулаах Уйбаан быраата Роман Федорович Кулаковскай уонна суон сурахтаах Роман Иванович Оросин турбуттар. Хаста да куоластаан бэйэ-бэйэлэрин үҥсэн-хассан аймалҕан бөҕө тахсыбыт. Иван Елисеевич тиийэн, быраатын диэки буолбакка, “көнө кирдигинэн” көрөн, “закрытая баллотировка” диэни ыытан, Роман Оросин талыллыбыт ( СРНА, ф.48 и, уоп.1, 72 дь.).

Оонньуулаах Уйбаан биир улахан өҥөтүнэн уобалас салалтатыгар туруорсан, үп-харчы, бурдук ылан, нэһилиэнньэҕэ көмө оҥорбута буолар. Кини тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдааҕа, кэпсэтиини кыайа тутан ыытара, тылын ылыннарар кыахтааҕа.

Онон Иван Елисеевич кулубанан үлэлииригэр, бэйэтин иннин көрүммэккэ, кими даҕаны баттаабакка-үктээбэккэ, дойдутун дьонугар эргиччи туһаны, көмөнү оҥорбута. Ол эрээри кулубалаабыта кини дьылҕатыгар ыардык дьайан, кэлин суорума суолламмыта. Якутгубревком 1921 сыллаахха балаҕан ыйын 29 “Об изоляции вредного элемента населения” (СРНА, ф.48, уоп.1, 138 дь. 53 л.) уонна сэтинньи 26 күннэригэр ылыммыт “Об изоляции тойонатства”(СРНА, ф.49, уоп.1, 131 дь., 91л.) диэн уураахтарыгар олоҕуран, ити сыл ахсынньы саҥатыгар Чөркөөххө ыстааптанан олорор, урут киниэхэ суруксуттуу сылдьыбыт Куоста Сокольников хамандыырдаах Губчека оһуобай этэрээтэ, кини дьиэтигэр хам-бааччы олордоҕуна тутан ылан, туох да суута-сокуона суох Чурапчы Амматыгар илдьэн, кыыллыы сэймэктээн өлөрбүттэр. Кэргэнэ ыалларын көмөтүнэн 1922 сыл сааһыгар дойдутугар Амыдайга таһааран, чүөмпэҕэ уган ириэрэн, саабыланан быһыта охсуллубут миэстэлэрин чүмэчи буоскатынан самсыы тутан, көмүс уҥуоҕун көтөхпүтэ. Дьоно-сэргэтэ ытыктыыр киһилэригэр сиэдэрэй диэн бэйэлээх ампаардаах мэҥэ таас туруорбуттар. Тааһыгар: “Кулаковский Иван Елисеевич, бывший голова Таттинского улуса, убиенный партизанами в декабре 1921 г.”, — диэн, үрүҥтэн-кыһылтан куттаммакка, саха сиэринэн кытаанахтык уонна дуоспуруннаахтык суруйан кэбиспиттэр. Бэйэтэ да ыалдьан нэһиилэ олорор киһи, норуот ырыаһыта, дьон-сэргэ күөн туттар дугдата-хаххата, Өксөкүлээх Өлөксөй суос-соҕотох бииргэ төрөөбүтэ Иван Елисеевич Кулаковскай 56 сааһыгар сырдык тыына ити курдук хомолтолоохтук быстыбыта.