Таатта улууһун бастакы кулубата, норуот ырыаһыта, ытык киһибит Иван Елисеевич Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан быйыл төрөөбүтэ 160 сылын туолла. Кыраайы үөрэтээччи Егор Андросов “Таатта” хаһыат 1995 сыл балаҕан ыйын 8 күнүнээҕи нүөмэригэр “Оонньуулаах Уйбаан диэн ким этэй?” ыстатыйатыгар маннык суруйбут:
“Өксөкүлээх Өлөксөй бииргэ төрөөбүт убайа, олус наҕыл, намылхай, дириҥ уонна кэрэ иэйиилээх, баай кылыһахтаах куоластаах, Таатта биир улуу ырыаһыта-тойуксута Оонньуулаах Уйбаан II Дьохсоҕон нэһилиэгэр (Сиэллээх) 1865 сыллаахха Учай диэн сиргэ орто соҕус сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Кини оҕо сааһа лаппа ааһан, ойох ылар, кэскил тэринэр кэмэ-кэрдиитэ тирээн-ыган кэлиитэ, Чөркөөхтөн (III Дьохсоҕон) Дьэбдьиэ диэн Решетниковтар кыыстарын бэрт элбэх сулууну, халыымы төлөөн кэргэн ылаат, эһэтин, аҕатын саҕаттан уутуйан олорбут олохторугар, Амыдай алааска, көһөн тахсыбыта. Биир сытыары салҕааһыннаах дьиэни, биир туруору саха дьиэтин туттубута. Онно кини кыһыннары-сайыннары ханна да атын сиргэ көспөккө хара өлүөр диэри олорбута”.
Реас Кулаковскай суруйарынан, Оонньуулаах Уйбаан икки аҥар сыл лөчүөккэ бэйэтигэр олорон үөрэнэн, нууччалыы ааҕар, суруйар буолан, үөрэхтээх уол диэн ааты ылбыт. Чурапчыга биир сыл эбии үөрэнэн, лөчүөктэн ылбыт билиитин хаҥатыммыт. Салгыы үөрэниэн баҕарбыт да, дьоно оччотооҕу олох сиэринэн салгыы үөрэтэртэн аккаастаммыттар, ыал буолар тэрээһинин тэрийбиттэр. Иван Елисеевич кэргэниниин бэрт эйэ-дэмнээх олохторун устатыгар Баһылай, Тэрэпиэн диэн икки уолу, Дьэбдьиэ, Биэрэ диэн икки кыыһы, барыта түөрт оҕону төрөтөн, иитэн, улаатыннаран, киһи-хара, ыал оҥортообуттар. Уолаттара үөрэхтэнэн, куоратынан, Лаамынан араас тэрилтэлэргэ бухгалтерынан үлэлээбиттэр. Кулаковскайдарга сыһыан мөлтөх кэмигэр, үтүргэҥҥэ сылдьыбыттар. Улахан уол, В.И. Кулаковскай, кулаак аатыран куолаһа быстан сылдьыбыт. Кэлин репрессияҕа түбэһэн өлбүт. Кини кыыһа Дора Васильевна Романова – олоҕун элбэх оҕотугар анаабыт ийэ, эбэ. Кыра уол, Т.И. Кулаковскай, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр баран, кыргыһыы толоонугар охтубут. Кини кыыһа, Клара Трифоновна Яковлева харах диспансерын кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ, билигин үгүс оҕо, сиэн, хос сиэн тапталлаах ийэтэ, эбэтэ. Оонньуулаах Уйбаан бэйэтин аатын курдук наһаа үтүө, көнө, судургу, кимиэхэ барытыгар эйэҕэс майгылаах-сигилилээх, киэҥ-куоҥ көҕүстээх, сытыары-сымнаҕас, оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар курдук биир тэҥник сыһыаннаһар киһи этэ диэн дьон ахтыытыттан ааҕан билэбит.
1913 сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҥа Таатта улууһа тэриллибит. Онно улуус бастакы кулубатынан Таатта олохтоохторо хас да киһиттэн Оонньуулаах Уйбааны бары биир санаанан талбыттар. Л.Р.Кулаковская, В.В. Илларионов “Халлаан сырдыыра” (1995с.) кинигэҕэ маннык бэлиэтээбиттэр:
“Кулубанан талыллан баран, улуус түмсүүлэригэр управа хайдах, туох үлэлиэхтээҕин, ханнык боппуруостары аан бастаан быһаарыахтааҕын туһунан “Кондиции головы И.Е. Кулаковского” диэн ааттаан хаста да дакылаат оҥорбут. Ону ырытан көрдөххө, туруорбут соруктара манныктар эбит:
1. Үөрэхтээһин. Онно аҥардас быстар дьадаҥы дьон оҕолоро үөрэнэр мөссүйүөннээх оскуолаларын туттарыахха, кыахтаах дьон оҕолоргутун куоракка да киирэн үөрэттэриэххит, бу оҕолор салгыы үөрэнэллэрин наадатыгар, тиийиммэттэрин учуоттаан, үрдүкү үөрэх тииптээх училище астарыахха диэн туруорсубут.
2. Таатта улууһун үрдүнэн биир да фельдшерскай пуун суоҕунан сибээстээн, аптекалаах фельдшерскай пууннары улуус күүһүнэн тутуохха, биэссэрдэри аҕалыахха, эмп-томп атыылаһыахха, ыраастык, чэбдиктик олорор иһин охсуһуохха
3. Экономическай боппуруостары улаханнык көтөхпүт:
а) Үп-харчы, кредит булуута.
б) Улуус үбү бэйэтэ киллэриниитэ.
в) Дьокуускай губерниятыттан сут дьыллар содуллара улаханын учуоттаан көмө үп көрдөөһүн.
г) Төлөммүт уонна төлөнөр нолуоктары ырытыы.
д) Охотскай трактаны тутар ороскуоту илин эҥэр улуустарга тэҥник үллэстиини туруорсуу.
4. Улууска барыахтаах сири нүөлсүтүү уонна сири оҥоруу боппуруостара.
Бу туруорсубут соруктарын үксүн бэйэтинэн олоххо киллэрсибитэ”.
Ити курдук, Иван Елисеевич Кулаковскай кулубалыы олорон, үс сыл иһигэр улууска икки кылаастаах училищены, эмтиэкэлээх биэссэр пууннарын, управа дьиэтин туттарбыта, сири нүөлсүтүүгэ, суол оҥоһуутугар, быстар дьадаҥы дьон оҕолорун үөрэхтээһиҥҥэ үгүс үлэни ыыппыта. П.А. Ойуунускайы, бырааттыы Н.Е. уонна А.Е. Мординовтары, Эллэйи үөрэхтээх оҥорбут Чычымах оскуолатын тутуутугар, үбүлээһинигэр уһулуччу үтүөлээҕин иһин Иван Елисеевич Кулаковскай бу оскуола бочуоттаах попечителинэн талыллыбыт. Кулубанан үлэлиир кэмигэр улахан сут, сибирскэй язва бүрүүкээбит. Оонньуулаах Уйбаан уобалас салалтатыгар туруорсан, үп-харчы, бурдук ылан, дьонугар-сэргэтигэр улахан көмөнү оҥорбут. Бу – кини тэрийэр дьоҕурдаах, кэпсэтиини кыайа тутар, ылыннарыылаах тыллаах, сатабыллаах салайааччы буоларын туоһулуур, чахчы да, үтүө санаалаах, киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх киһи буолан үгүһү ситистэҕэ.
Реас Кулаковскай “Аҕам олоҕо” аҕатын туһунан ахтыы-сэһэнигэр Оонньуулаах Уйбаан көргө-нарга көхтөөх, чугас ыалларын ыҥыран, арыт ыллаан-туойан, арыт остуоруйалаан, сэһэргэһэн, кыһыҥҥы уһун түүннэри кылгатарын туһунан ахтыллар түгэннэр элбэхтэр. Ол да иһин дьоно-сэргэтэ кинини таптаан, талааныгар сүгүрүйэн, кыратыгар Ырыа Уйбаан, улааппытын кэннэ Оонньуулаах Уйбаан диэн ааттаатаҕа.
“Дьэ бу, норуотугар, дьонугар-сэргэтигэр бачча үлүгэр үтүөлээх-өҥөлөөх биир сүдү киһи, Оонньуулаах Уйбаан өлүүтэ олус соһумар уонна кыыллыы буолбута. Ити 1921 сыллаахха күһүн кини дьиэтигэр хам-бааччы олордоҕуна, Чөркөөххө штабтанан олорор Субуруускайдаах Костя Сокольников Оонньуулааҕы албыннаан ыҥыртаран ылан бараннар, туттаран илдьэн, туох да суута-сокуона суох, инньэтэх Чурапчы Амматыгар кыыллыы сэймэктэтэн өлөртөрбүттэрэ, кулубалыы сылдьыбыт буруйугар диэн ааттаан. Оонньуулаах өлүгүн эмээхсинэ Дьэбдьиэ ыалын Егор Аввакумовы көрдөһөн, 1922 сыллаахха кыһыары саас тиэйтэрэн аҕалан, көмүс уҥуоҕун Амыдай халдьаайытыгар кистэппитэ” — диэн Егор Андросов ыстатыйатыттан ааҕан билэбит.
Иван Елисеевич биир сүрүн улахан үтүөтүнэн-өҥөтүнэн бииргэ төрөөбүт инитин, кини сөҕүмэр дьоҕурдааҕын, талааннааҕын эрдэ өтө көрөн, Алексей Елисеевиһы куоракка салгыы үөрэттэрбитэ, сайыннарбыта буолар. Ини-биилэр хаан бырааттыыларын таһынан, өйдөрүнэн-санааларынан, айылҕаттан бэрдэрбит талааннарынан, айар тыл абылаҥар ылларбыт ырыаһыт иэйиилэринэн, майгыларынан-сигилилэринэн адьас биир киһи курдук эбиттэрэ үһү. Реас Алексеевич кыра сылдьан көрөр эбит кини аҕата, Өксөкүлээх Өлөксөй, тас биэрэн убайын кытта дорооболоһорун, ону биирэ бэрт наҕыллык сыллаан ыларын. Алексей Кулаковскай Өксөкүлээх Өлөксөй дуо диэн албан аатырарыгар улахан оҥкулу охсубут киһинэн убайа буолар.
Сүдү биир дойдулаахпыт Иван Елисеевич Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан сырдык аатын үйэтитиигэ араас хайысхалаах үлэ барар. Икки уолун кыргыттара: репрессияҕа түбэһэн сор суолламмыт Баһылай оҕото Дора, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүт Тэрэпиэн кыыһа Клара – эһэлэрин, аҕаларын ааттарын утумнаахтык үйэтиппиттэрэ, үйэтитэллэр. Кинилэр Амыдайга, өбүгэлэрин ытык алааһыгар, бэйэлэрин үтүө санааларынан төрөөбүт буордарыгар төннүбэтэх, ханна көмүллүбүттэрэ биллибэт аҕаларыгар мрамортан үйэлээх мэҥэ тааһы туруорбуттара.
Оонньуулаах Уйбаан сыдьааннара 2006 сылтан Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Дьохсоҕон орто оскуолатын бастыҥ выпускнигар стипендия анаан сылын аайы туттараллар. Стипендиаттары киэн тутта ааттыыбыт:
2006 с. Слепцова (Сивцева) Сардаана Ивановна
2007 с. Аянитова Евдокия Анатольевна
2008 с. Габышева (Тарбахова) Евдокия Афанасьевна
2009 с. Ершова (Андросова) Виктория Ивановна
2010 с. Дуракинов Егор Егорович
2011 с. Попова Сардаана Дмитриевна
2012 с. Татаринова Анна Алексеевна
2013 с. Попова (Захарова) Нарыйа Дмитриевна
2014 с. Игнатьева (Егорова) Анна Дмитриевна
2015 с. Гладкина Екатерина Федоровна
2016 с. Толстякова Айыына Ивановна
2018 с. Давыдов Илларион Михайлович
2019 с. Гладкина Василиса Ивановна
2020 с. Васильева Милана Андреевна
2021 с. Рожин Артем Иванович
2022 с. Матвеев Александр Иванович
2023 с. Попова Ангелина Леонидовна
2024 с. Захарова Дариана Борисовна
2025 с. Попов Максим Гаврильевич
Саамай кэрэхсэбиллээҕэ, Клара Трифоновна, Леонид Павлович, кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ стипендиаттарын кытта куруутун билсэллэр, ыйыталаһаллар, сүбэ-саргы биэрэллэр, өйүүллэр. Кинилэргэ махталбыт муҥура суох. Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Дьохсоҕон орто оскуолатын учууталлара, үөрэнээччилэрэ чулуу биир дойдулаахтарын үйэтитиигэ ылсан үлэлээбиппит ыраатта. Ол курдук, “Үнүгэс” кыраайы үөрэтэр, литературнай лааҕыр оҕолоро (салайааччылар Давыдова Г.К., Сивцева М.В.) Оонньуулаах Уйбаан олоҕун, үлэтин ырытан суруйбут дакылааттара араас научнай-практическай ааҕыыларга кыттан миэстэлэспиттэрэ, “Оонньуулаах Уйбаантан силис тардан” (2012с.) дьоһун кинигэҕэ киирбиттэрэ.
Бүгүн, ахсынньы 20 күнүгэр, төрөөбүт нэһилиэгэр Дьохсоҕоҥҥо бэрт сэргэх, улахан тэрээһин буолла. Тэрийээччилэр – “Дьохсоҕон нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии (баһылык В.А.Охотин), А.Е.Кулаковскай аатынан Дьохсоҕон орто оскуолата (дириэктэр В.Д.Петрова, сүрүн көҕүлээччилэр Г.К.Давыдова, Т.Ль.Попова), Алампа аатынан Норуот айымньытын дьиэтэ (дириэктэр О.М.Жиркова), Чөркөөхтөөҕү саха сирин сыылката музей сэбиэдиссэйэ, Таатта Ытык Сүбэтин салайааччы М.А.Протодьяконов. Оонньуулаах Уйбаан сиэнэ Клара Трифоновна Яковлева, Леонид Павлович Романов уонна кинилэр хаан-уруу ыччаттара, Өксөкүлээх Өлөксөй сыдьааннара – Рива Реасовна Кулаковская, кыыһа Нария Гаврильевна Дарбасова, кийиитэ Светлана Дмитрьевна Дарбасова, улуус Ытык Сүбэтиттэн — Михаил Александрович Протодьяконов, Николай Ефимович Попов, Дьохсоҕон нэһилиэгин бастакы баһылыга Михаил Лукич Архипов, улуустааҕы Норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ Изабелла Александровна Сивцева, бэтэрээннэр сэбиэттэрин, кыраайы үөрэтээччилэри салайар Маргарита Арисовна Попова, “Таатта НВК” тутаах үлэһитэ, бэйэбит оҕобут Жанна Бурмистрова о.д.а күндү ыалдьыт буоллулар, тэрээһиммит ис хоһоонун байыттылар.
Нэһилиэкпит баһылыга Валентин Андреевич Клара Трифоновнаҕа «Дьохсоҕон нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин» уонна Леонид Павловичка «Дьохсоҕон нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо» анал бэлиэлэри туттартаата.
Кэлбит ыалдьыттар Дьохсоҕон нэһилиэгэ уонна олохтоох оскуола учууталлара, үлэһиттэрэ Өксөкүлээх Өлөксөйү, Оонньуулаах Уйбааны үйэтитиигэ үгүс үлэни ыыталлар диэн бэлиэтээтилэр.
Оонньуулаах Уйбаан айар-тутар талаана сиэннэригэр бэриллибит. Сиэн балта Валентина Васильевна Порядина саха далбар хотуттарыгар анаан тикпит мааны таҥастара дьоро киэһэбитин киэргэттилэр. Оскуолабыт оҕолоро норуот ырыатынан ыалдьыттары сэргэхситтилэр. Нэһилиэкпит баһылыга Валентин Андреевич салайыытынан төгүрүк остуол тула бас-көс дьоммут, ытыктабыллаах ыалдьыттарбыт атах тэпсэн олорон, инники үлэни торумнаатылар, ыллыктаах санааларын үллэһиннилэр.
Ити курдук Таатта улууһун бастакы кулубата Оонньуулаах Уйбаан сырдык аата бүгүн дорҕоонноохтук ааттанна, норуотугар оҥорбут үтүөтэ аны да үйэлэргэ умнуллубакка, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэ туруоҕа диэн бигэ эрэллээхпит.
Суруйуубун Оонньуулаах Уйбаан бар дьонугар анаабыт тылларынан түмүктүүбүн:
“Уҕараабат уйгулаах,
Кэхтибэт кэскиллээх,
Самнастыбат саргылаах
Таатта улууһа аатыран,
Олохпутун оҥостон,
Олордохпут олуһуон,
Күндү көмүс доҕотторум!..”
Мария Сивцева, Дьохсоҕон