Саха өрөспүүбүлүкэтигэр XXII төгүлүн ыытыллыахтаах «Манчаары оонньууларын» спорт туоната от ыйыгар Ытык Таатта сиригэр-уотугар тэриллиэхтээх. Ол инниттэн тэрээһин үлэлэр, хамаандаҕа сүүмэрдиир күрэхтэһиилэр ыытылла тураллар.
Таатта улууһун Алдан нэһилиэгэр Н.Д. Неустроев аатынан Уус Таатта орто оскуолатын базатыгар кулун тутар 5 күнүттэн саҕалаан 9 күнүгэр диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Константин Николаевич Туприн сырдык кэриэһигэр аналлаах хотугу многоборье чемпионата уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Первенствота төрдүс төгүлүн ыытылынна. Барыта 190 күрэхтэһээччи, 25 улуустан кэлэн, илин-кэлин түһүстүлэр. 8 судьуйа тымныыны тымныы диэбэккэ, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри туран, тыҥааһыннаах киирсиилэри судьуйалаатылар. Сүрүннүүр судьуйанан Хотугу многоборье сүрүннүүр дириэктэрэ Семен Михайлович Колодезников үлэлээтэ. Ону таһынан, үс төгүл төхтүрүйэн ыстаныыга Р.Я.Кармалах, арканы быраҕыыга А.Ю.Яковлева, ураҕастаах сүүрүүгэ Үөһээ Бүлүүттэн Р.В.Григорьева, биирдиилээн көрүҥнэргэ Тааттаттан А.И.Кочнев, Майаттан А.Ю.Яковлева, техническэй делегатынан Д.И.Сергеев, сүрүннүүр сэкирэтээринэн В.Г.Алексеев, видеограбынан М.В.Давыдов, орто оскуола учууталлара Д.В.Николаева, Н.В.Назарова үлэлээтилэр. Күннээҕи сонуннары орто оскуола медиа бөлөҕө К.Г.Васильева, Ж.И.Постникова, Кочнева А.С., А.П.Николаева, Р.А.Готовцева тиһэн таһаардылар.
Быйылгы күрэхтэһиигэ «Манчаары оонньууларыгар» сүүмэрдээһин ыытыллан, кыргыттарга, уолаттарга, дьахталларга, эр дьоҥҥо, ветеран эр дьоҥҥо 16 бастыҥ спортсмен кыттар быраабы ылла. Ол курдук, саамай элбэх путевканы Үөһээ Бүлүү, онтон Нерюнгри, Чурапчы спортсменнара илиилэригэр тутан үөрдүлэр.
Саха өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ К.Н.Туприн сырдык кэриэһигэр анаммыт чемпионат уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин Первенствотын үөрүүлээх аһыллыытыгар «Таатта улууһа” муниципальнай оройуон Аҕа баһылыгын э.т. Р.И.Захаров, солбуйааччы Г.Г.Петров, “Алдан нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин аҕа баһылыга Е.Н.Постников, Баһылай Манчаары аатынан спортивнай киин директорын бастакы солбуйааччыта И.И.Борисов, Таатта улууһун физическэй култуураҕа уонна спортка комитетын салайааччыта А.П.Сидоров кыттыыны ыллылар. Тэрээһин кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун министерствотын 1752 №-дээх удостоверениетынан, Саха өрөспүүбүлүкэтин хотугу многоборьеҕа спорт маастарын аата Нерюнгри куораттан Рожина Валерия Алексеевнаҕа иҥэрилиннэ. Онтон орто оскуола физическэй култуураҕа учууталыгар Протодьяконов Руслан Николаевичка Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун министерствотын бочуотунай грамотата туттарылынна.
Бары билэрбит курдук, хотугу многоборьенан дьарыктаныы — хас биирдии кыттааччыттан элбэх үлэни эрэйэр, үлэ күүһүн күөдьүтэн, норуот үгэстэрин билииттэн саҕалаан, эт-хаан өттүнэн эрчийэр, күүс-уох, тулуурдаах буолууга, түргэн-сымса туттунууга, мындырдык толкуйдааһыҥҥа уһуйар, күннээҕи дьарык сатабылларын иҥэрэр. Ол иһин кини 5 көрүҥүнэн ыытыллар. 3 төгүл төхтүрүйэн ыстаныы, маамыктаны, сүгэни быраҕыы, сүүрүү уонна наартаны ойуу көрүҥнэрэ бааллар.
Бастакы күҥҥэ сарсыардатын ыытыллыбыт үстэ төхтүрүйэн ыстаныы күрэҕэр эр дьоҥҥо бастакы миэстэни Терентьев Егор (Мэҥэ Хаҥалас), иккис миэстэни Бубнов Николай (Таатта) уонна үһүс миэстэни Софронов Георгий (Өймөкөөн) ыллылар, үһүөн спорт маастарын нуорматын толордулар.
Кыргыттарга бастакы миэстэни уонна спорт маастарын нуорматын Прудникова Илона (Нерюнгри), иккис миэстэни уонна спорт маастарыгар кандидат нуорматын Павлова Диана (Нерюнгри), үһүс миэстэни уонна бастакы разряд нуорматын Горохова Раиса (Үөһээ Дьааҥы) ыллылар, толордулар.
Уолаттарга Туприн Вадим (Анаабыр) бастакы миэстэни, Потапов Егор (Үөһээ Бүлүүттэн) иккис миэстэни, Ксенофонтов Эдуард (Горнай) үһүс миэстэни ыллылар. Үһүөн спорт маастара буоллулар.
Кыргыттарга бастакы миэстэҕэ эрэллээхтик Чорду Алена (Чурапчы), иккис миэстэҕэ Васягина Дарья (Булун), үһүс миэстэҕэ Михайлова Люба (Үөһээ Бүлүү) таҕыстылар. Кыргыттартан Алена бу күрэххэ спорт маастарын нуорматын толордо, онтон Дарья уонна Люба спорт маастарыгар кандидат буоллулар.
Ветеран күрэхтэһээччилэрбитигэр маҥнайгы бочуоттаах миэстэни Латышев Николай (Хаҥалас), иккис миэстэҕэ Пугачев Георгий (Чурапчы) ааттара ааттанна уонна үһүөн спорт маастарыгар кандидат нуорматын толордулар. Үһүс миэстэҕэ маҥнайгы разряд нуорматын Мэҥэ Хаҥаластан Яковлев Руслан толорон, кыайыы өрөгөйүн биллэ.
Иккис күҥҥэ арканы хорейга быраҕыы күрэҕэ ыытылынна. Бу көрүҥ хотугу омуктар табаны бултуур, тутар үгэстэрин кытта ыкса сибээстээх. Нууччалыы “метание аркана на хорей” дэнэр. Күрэх аһаҕас халлаан анныгар, Аллан эбэ киэҥ ньууругар, көнө сиргэ ыытылынна. Площадка ортотугар 3 м. үрдүктээх анал ураҕас туруоран, онно кыттааччы эргиччи хаама сылдьан 13-15 м. ыраахтан быраҕан маамыктатын ураҕаска киллэрдэ. Бу көрүҥ спортсменнартан түргэн-сымса туттуулаах, мындыр толкуйдаах, тулуурдаах, илиитигэр күүстээх буолууну ирдиир эбит. Күрэхтэһии түмүгүнэн, кыргыттарга бастакы миэстэни Васягина Дарья (Булун), иккис миэстэни Михайлова Любовь (Үөһээ Бүлүү), үһүс миэстэни Чорду Алена (Чурапчы) ыллылар. Дьахталларга бастакы миэстэҕэ Борисова Валентина (Үөһээ Бүлүү), иккис миэстэҕэ Павлова Диана (Нерюнгри), үһүс миэстэҕэ Морфунова Ванесса (Үөһээ Бүлүү) таҕыстылар. Уолаттарга Сыбенов Алдар (Нерюнгри), Матвеев Эрсан (Чурапчы), Туприн Вадим (Анаабыр) бастакы, иккис, үһүс миэстэлэри ылары ситистилэр. Онтон эр дьоҥҥо, Сокорутов Клим (Нерюнгри) — бастакы, Бубнов Николай (Таатта 1) иккис, Егоров Павел (Үөһээ Бүлүү) — үһүс буоллулар. Ветеран эр дьоҥҥо Погодаев Альберт (Томпо) — бастакы, Артемьев Николай (Нерюнгри) — иккис, Попов Анатолий (Нерюнгри) — үһүс бириистээх миэстэлэри ыллылар.
Үһүс күҥҥэ — сүгэни ыраахха бырахтылар. Бу көрүҥ Кэбээйи Сэбээн Күөлүттэн сылдьар ХИФУ АДФ устудьуона Алексеев Станислав кэпсииринэн, былыр биир табаһыт айаннаан иһэн, халлааҥҥа кубалары көрөн, кынаттарын быһыытын үтүктэн мас сүгэ оҥостон үөһэ бырахпыт. Онтон, кэлин, бу табаһыты үтүктэн, мас сүгэнэн көтөн иһэр үөр куһу-хааһы бултуур буолбуттар диэн норуот номоҕо кэпсиирин билиһиннэрдэ. Сүгэни быраҕыыга илии күүһэ, быраҕыы техникэтэ улахан оруолу ылар эбит. Бу спорт көрүҥэр 250 миэтэрэни быраҕан, эрдэ рекорд оҥорбуттар диэн Станислав сонуннарын үллэһиннэ.
Бу да сырыыга спортсменнар тымныыттан чаҕыйбакка, сүгэлэрин бырахтылар уонна маннык түмүгү ситистилэр: кыргыттарга Рудых София (Анаабыр) бастакы, Михайлова Любовь (Үөһээ Бүлүү) иккис, Сташкова Лиана (Эбээн Бытантай) үһүс, дьахталларга Санникова Антонина (Таатта-1) бастакы, Прудникова Илона (Нерюнгри) иккис, Алексеева Амелия (Мэҥэ Хаҥалас) үһүс, уолаттарга Сивцев Ярослав (Орто Халыма) бастакы, Николаев Евгений (Үөһээ Бүлүү) иккис, Потапов Егор (Үөһээ Бүлүү) үһүс, эр дьоҥҥо Терентьев Егор (Мэҥэ Хаҥалас) бастакы, Чоросов Айаан (Үөһээ Бүлүү) иккис, Софронов Георгий (Өймөкөөн) үһүс, эр дьоҥҥо Герасимов Октябрь (Нам) бастакы, Ханов Руслан (Таатта-1) иккис, Атаманов Эдуард (Бүлүү) үһүс миэстэ буоллулар.
Төрдүс күҥҥэ наартаны ойууга күрэхтэстилэр. Уолаттарга Туприн Вадим (Анаабыр, 421) эрэллээхтик бастаата. Онтон Ксенофонтов Эдуард (Горнай, 340) иккис, Кондаков Андрей (Өймөкөөн, 336) үһүс буоллулар. Кыргыттарга Чорду Алена (Чурапчы, 303) бастакы, Михайлова Любовь (Үөһээ Бүлүү, 240) иккис, Абрамова Дайаана (Үөһээ Бүлүү, 200) үһүс, дьахталларга Борисова Валентина (Үөһээ Бүлүү, 301) бастакы, Прудникова Илона (Нерюнгри, 250) иккис, Морфунова Ванесса (Үөһээ Бүлүү, 241) үһүс, эр дьоҥҥо Софронов Георгий (Өймөкөөн, 888) бастакы, Терентьев Егор (Мэҥэ Хаҥалас, 707), Бубнов Николай (Таатта-1, 610) үһүс, ветеран эр дьоҥҥо Ханов Руслан (Таатта-1, 321) бастакы, Яковлев Руслан (Мэҥэ Хаҥалас, 226) иккис, Кейментинов Никифор (Кэбээйи, 220) үһүс миэстэлэри ыллылар.
Онтон хамаанданан түмүк маннык таҕыста: К.Н.Туприн сырдык кэриэһигэр ыытыллыбыт чемпионакка Үөһээ Бүлүү — бастакы, Мэҥэ Хаҥалас — иккис, Нерюнгри — үһүс буоллулар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Первенствотыгар: Үөһээ Бүлүү — бастакы, Чурапчы –иккис, Анаабыр үһүс миэстэҕэ таҕыстылар.
Биэс көрүҥ түмүгүнэн кыайыылаах спортсменнары, хамаандалары чиэстээһиҥҥэ, К.Н.Туприн биир дойдулаахтара, аймахтара, Анаабыр национальнай долган эбэҥки улууһуттан спорт отделын салайааччыта Сияна Егоровна Свешникова уонна Изольда Иннокентьевна Ермолаева ыалдьыттаатылар. Тэрээһин саҕаланыытыгар үгүс сылларга хотугу многоборьенан дьарыктаммыт спортсмен, Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, анал байыаннай дьайыыга сылдьан, биһиги эйэлээх олохпут туһугар сырдык тыынын толук уурбут саха байыаһын, Степан Владимирович Васильевы, ахтан-санаан ыллыбыт. Биир дойдулааҕа, Арассыыйа үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕириитин уонна физическэй култуура, спорт туйгуннара, Өрөспүүбүлүкэҕэ хотугу многоборьеҕа оҕолорго старшай тренерэ Раиса Васильевна Григорьева Степан Владимирович туһунан иһирэх тылынан ахтан ааста. Сүөм түһэн, биир мүнүүтэ төбөбүтүн хоҥкутан турдубут.
Хамаанданан оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо диэн араарыллан, түмүк таҕыста. Кыайыылаах улахан дьон хамаандаларыгар Анаабыр национальнай долган-эбэҥки муниципальнай тэриллии харчынан бирииһи туруорда уонна Константин Николаевич уолун Айтал Константинович Туприн анал бирииһин Рудых Софияҕа (Анаабыр), бииргэ төрөөбүт балтын дьиэ кэргэнин аатыттан бу күрэхтэһиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара нуорматын толорбут Вадим Туприҥҥа (Анаабыр), сиэн балтыларын, бырааттарын аатыттан Юлиана Тупринаҕа (Анаабыр) уонна саамай кыра кыттааччыга Лариса Мальцеваҕа (Нерюнгри), быраатын дьиэ кэргэнин аатыттан саамай аҕа кыттааччыга Винокуров Георгий Семеновичка (Эдьигээн) туттардылар. Тоҥ кыһыллыбыт балыгынан бар дьону күндүлээтилэр.
Күрэхтэһиигэ кэлбит спортсменнар, тренердэр тэрээһин үчүгэйдик ыытыллыбытын бэлиэтээтилэр, минньигэс астаах повардарга махтал тылларын анаатылар.
Таатта улууһа икки хамаанданы киллэрдэ. Биһиги оскуолабытыттан Алитет Иванович Кочнев тренердээх Гуляев Володя, Егасов Валентин, Аммосова Алина, Туора Күөл оскуолатыттан Никитина Аэлита, Чурапчы спорт оскуолатыттан кэлэн, Горохов Айаан ситиһиилээхтик кытыннылар.
Володя Гуляев былырыын Ханты-Мансийскай уокурукка ыытыллыбыт үөрэнээччилэр Арктическай кыһыҥҥы оонньуулар фестивалын чэрчитинэн ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ баран, призер аатын сүгэн кэлбитэ. Онтон Егасов Валентин Нарьян-Мар куоракка тиийэн, икки көрүҥҥэ миэстэлэһэн, барыбытын үөрдүбүтэ. Онтон Алиналаах Аэлита иккис сылларын эрэллээхтик дьарыктаналлар. Эрдэтээҥҥи ситиһиилэрин бу да күрэхтэһиигэ куоһардылар. Инникитин оҕолорбутугар ситиһиини, кыайыыны-хотууну баҕарабыт.
Кырдьыга да, бу Алдан нэһилиэгэр, чуолаан Н.Д. Неустроев аатынан Уус Таатта орто оскуолатыгар мээнэҕэ талыллан, бу күрэхтэһии ыытыллыбата. Хотугу многоборье Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын киллэрсэр. Ол курдук, бу оскуолаттан «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньуулар призера Андрей Петрович Постников, сүүрбэччэ спорт маастарын иитэн таһаарбыт тренер Виктор Викторович Акимов, Өрөспүүбүлүкэҕэ хотугу многоборье федерациятын сүрүннүүр судьуйата Семен Михайлович Колодезников, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Арассыыйа спордун маастара Павел Михайлович Колодезников, Арассыыйа призердара Константин Николаевич Колодезников, Александр Александрович Гоголев үөрэммиттэрэ.
Түгэнинэн туһанан, «Алдан нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин аҕа баһылыгар Егор Николаевич Постниковка, Таатта улууһун салалтатыгар, спортка кэмитиэтигэр, Баһылай Манчаары аатынан спорт киинин салалтатыгар, нэһилиэкпит Аҕа сэбиэтин салайааччытыгар Иван Иванович Колодезниковка, «Харыйачаан» оҕо садын коллективар, «Кытыл» норуот айымньытын дьиэтигэр, «Эрэл» спортивнай комплекс, Уус Тааттатааҕы врачебнай амбулатория бары үлэһиттэригэр, бары спонсордарга Н.Д. Неустроев аатынан Уус Таатта орто оскуолатын коллективын аатыттан барҕа махталбытын тиэрдэбит. Инникитин да, түмсүү — төлкө төрдө санаанан салайтаран, инники көрсөр үлэлэрбитин кыайа-хото туруоҕуҥ. Онтон Алдан нэһилиэгэр кэлэн, өрөспүүбүлүкэбит араас муннуктарыттан мустубут спортсменнарбытыгар инникигэ, чөл олоххо, сиэрдээх быһыыга дьулуургут иһин махтанабыт, эһиги күүскүтүгэр-уоххутугар биһирэлбитин биллэрэбит, өссө да күүскэ дьарыктанан, инники эрчимҥитин ыһыктыбакка, эрэлгитин сүтэрбэккэ, дьаныардаахтык дьарыктанан үрдүктэн үрдүк ситиһиилэри, саҥа рекордары ыла туруҥ, эрэллээхтик туоһулуу туруҥ!
Тиит курдук кытаанах
Бүлгүрүйбэт тулуурданыҥ,
Мүлүрүйбэт дьулуурданыҥ
Өрөйөн – чөрөйөн иһиҥ!
Анна Кочнева, дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччы.