Эдэр киһи буолан Унаар Уйбааны кытта алтыспытым суох да буоллар, кинини “Таатта” хаһыакка уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн, алгысчыт быһыытынан билэбин.
Иван Иванович Унаров кинигэтин илиибэр туттум. “Олоххо аналым” диэн ааттаах. Кинигэ таһыгар кэргэнинээн сахалыы таҥастаах күөҕүнэн симэммит айылҕа урсунугар тураллар. Сылаас салгын, ыһыах, алгыс тыына биллэр. Кинигэ икки түһүмэхтэн турар, хоһооннор уонна ырыалар.
Бу хомуурунньукка киирбит лирическэй айымньыларын араас кэрчиктэргэ араарыахха сөбө буолуо, пейзажнай, гражданскай, таптал, бөлөһүөктүү лирика.
Пейзажтыы лирикатын хайдах сатыырбынан, саныырбынан ырытан көрөрбүн көҥүллээҥ.
Кини хоһооннорун ааҕа олордоххо салгын сыта кэлэр. Ардыгар Аллан эбэ аргыардаах тыына биллэр, көмүөл кэмигэр көһөҥө муус тыаһа иһиллэр. Таатта үрэх аргыый устан суһумнуур, арыы тыа суугунуур, талахха чыычаахтар саҥалара, хочоҕо күөрэгэй тойуга барыта тыыннаах, барыта дьиҥнээх уонна алгыс арыаллаах.
Ааптар айылҕаны хоһуйарыгар киһи ис туругун, дууһатын долгуйууларын биир тэтимҥэ тутар. Кини хоһооннорун лирическэй дьоруойа ахтылҕаннаах Алланын, “бэттиэмэлээх алааһын” туохтааҕар да ордорор, ис сүрэҕинэн таптыыр:
Түҥ үйэ түгэҕиттэн төрүттээх
Төрдүм-ууһум төрүт түһүлгэтэ,
Алтан сис силиһиттэн тардыылаах
Тааттам үрэҕин киэҥ тэлгэһэтэ
Куппун-сүрбүн тохтотор аналлаах
Уйаҕас дууһабын долгутар дьылҕата.
(Дууһабын долгутар алааһым)
Сырдык курус санаатын, ааһар ахтылҕанын, аны төннүбэтин бу тылларыгар этэр:
Хомуллубут ходуһа курас көрүҥэ
Дууһабын долгутар күһүҥҥү кэмҥэ.
Одуулуубун көтөр үөрүн сайыһа,
Хаалабын эмиэ соҕотох, арааһа…
Көмүс сааска үктэнии кэмин ким да тумнубатын бу тылларыгар хоһуйар:
Чуумпуга иһиллээн сыттаҕым
Дьиктилээх сулуһу одуулаан.
Хас күһүн ааспытын ааҕабын
Кырыарбыт баттахпын сааһылаан.
(Күһүҥҥү санаа)
Айылҕа күүһүгэр сүгүрүйүү, киэн туттуу хас биирдии этиитигэр, тылга, дорҕооҥҥо иһиллэр. Айылҕалыын алтыһан улааппыт киһи киэҥ өйдөөх, ыраас санаалаах, киһиргиир, хайҕанар кэмэлдьитэ суох. Кини холку, иэйиилээх, улуу.
Алланым дьалкытар биэрэгэр
Үөскээбит эбиттэр улуулар.
Килбиэҥҥэ, хайҕалга тардыспат
Төрүт уус иитиилээх эбиттэр.
(Мин Алланым)
Унаар Уйбаан хоһоонноругар аллитерацияны – дорҕоон дьүөрэлэһиитин хото туттар. Бу ньыманан айылҕа тыаһын ууһун; сиккиэр тыалы, көмүөл тыаһын, сүүрүк устарын ойуулуур. Таатта туһунан этэригэр үгүстүк “т” дорҕоону, Аллан эбэни хоһуйарыгар “л”, чуумпуну хоһуйан этэригэр “һ” дорҕооннору туттар.
Кини хоһоонноро чопчу рифмалаахтар, үксүн кириэстии (перекрестная рифма), пааралыы (парная) рифмалары туттар эбит дии санаатым. Холобур “Күһүҥҥү санаа” хоһооҥҥо көрүөххэ сөп, атын да хоһооннорго бааллар. Үгүс хоһоонноругар анафораны туттар, ол аата строфалара биир дорҕоонтон саҕаланар, “Олоҕум аргыһа”, “Уостубат олоҕу уһаарабыт”, “Өбүгэ үгэһэ – дириҥ итэҕэл” уо.д.а.
Иван Унаров хоһооннор сүрдээх үчүгэй тэтимнээхтэр, музыкальнайдар, Виктор Туманов этэринии “ыллыы сылдьар хоһооннор”.
Саха тылын дириҥин, баайын, кэрэтин сатабыллаахтык туттар улахан маастар быһыытынан сыаналыыбын. Кини айылҕаттан талааннаах бэйиэт, ийэ тыл илбиһин иҥэриммит, талба талаанын бары кырыытын кылбаардан бар дьонугар, кэнчээри ыччакка анаабыт. Алгыс тэҥэ хоһооннор, алгыс курдук ыраастар.
Василена Власова