Айыы Үөрэҕин быһыытынан оҕо ханнык эмэ кирбии сааһын туоллаҕын аайы онно сөптөөх дьоҕура уһуктар, майгыта ситэр. Кирбии саастар манныктар: 1, 3, 5, 7, 9, 12, 14, 17. Оҕо кирбии сааһыгар үктэннэҕин ахсын иитии ньыматын хайысхата онно сөп түбэһиннэрэн иһиэхтээх.
— 1 саас (тус олордуу). Оҕо биир сааһыгар диэри түһэ олорор. Төрөппүт оҕото ханнык ыйга төрөөбүтүнэн, туһааннаах Айыыга сыһыаран иитэн барыахтаах.
Ыам ыйыгар ньургуһуннуун сырса, тоҥ кырсы тобулан күн сирин көрбүт киһи Иэйэхсит таҥаралаах, алгыстаах санаалаах, элэккэй сыһыаннаах, илгэлээх илиилээх.
Бэс ыйын чаҕылыҥнас аламай үрүҥ күнүн көрбүтүнэн төрөөбүт киһи Үрүҥ Айыы таҥаралаах, аһаҕас дьэллэм майгылаах, хотуулаах санаалаах, ситиһии кынаттаах.
От ыйын күөх отугар үҥкүрүйэн түспүт киһи сир-дойду иччитэ Аан Алахчын Хотунтан айдарыылаах, сиэртэн-буортан силистээх, бөҕө оҥоһуулаах, кыайыгас-хотугас үлэһит мааныта буолар айгылаах.
Атырдьах ыйын сүөгэйдээх сүмэтин ыймахтыы төрөөбүт киһи Аан Дьааһын таҥаралаах, кырдьык иһин туруулаһар, эппит тылыгар турар, ылсыбытын толорор.
Балаҕан ыйын сөрүүн чэбдик салгыныгар уйдаран күн сирин булбут киһи Улуу Суорун таҥаралаах, кэтэх өйдөөх, таайтаран этэр тыллаах, айар-тутар идэлээх.
Алтынньыга улуу добдурҕа саҕана төрөөбүт киһи Хотой Айыы таҥаралаах, күүстээх санаалаах, сымса хамсаныылаах, түмэр, тэрийэр дьоҕурдаах.
Сэтинньи Байанайдаах ыйыгар күн сирин көрбүт киһи булугас-талыгас өйдөөх, үөрүнньэҥ майгылаах, илии тутуурдаах өттүк харалаах.
Ахсынньыга Үргэли кытта алтыһан төрөөбүт киһи Билгэ Хаан таҥаралаах, сырдык ыра билгэлээх, уһун-киэҥ санаалаах, ааҕаҥ-суоттаан аттарар дьоҕурдаах.
Тохсунньу тоһуттар тымныытыттан толлубакка Орто дойдуга түспүт киһи Таҥха Хаан таҥаралаах, дириҥник хорутан толкуйдуур, олохтоохтук тэринэр, дьулуурдаахтык киирсэр.
Олунньуга тибии-силлиэ быыһынан күн сирин булбут киһи Одун Хаантан оҥоһуулаах, этитиилээх тыллаах, түгэх өйдөөх, быстах ыарыыга бэриммэт чөл эттээх-хааннаах буолар.
Кулун тутар кубулҕаттаах халлаанын анныгар Орто туруу дойдуга кэлбит киһи Дьөһөгөй таҥаралаах, аһаҕас майгылаах, алгыс тыллаах, уйгу-быйаҥ ымыылаах.
Муус устар дьэргэлгэнинэн үктэнэн Орто дойдуга түспүт киһи Айыыһыттаах аатырар, кэрэни кэрэхсиир, үтүөҕэ тардыһар, эйэҕэс майгылаах буолар.
Саҥа хааман эрэ оҕону сахалар «борбуйун көтөхтө» дииллэр. Бу кэмҥэ оҕо тулалыыр эйгэни кытта алтыһыыта элбиир, киһи саҥатын өйдүүр, бэйэтэ толкуйдаан ону-маны аҕалан көмөлөһө сатыыр буолар. Бу сааһыттан үөрэтэллэр: бу «чыычый» — ол аата тыытыма, «сэрэн, ыалдьыа» диэн сэрэтэллэр, сороҕор «тыытыма» диэн буойаллар.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн уол-кыыс диэн арааран иитиллиэхтээх. Ол таҥастан-саптан саҕаланар: уолга уол таҥаһын кэтэрдэллэр, ол эбэтэр судургу, барарга-кэлэргэ ньымса буолар, оттон кыыс таҥнар таҥаһа хаһаайкатын тупсарыахтаах диэн өйгө-санааҕа иитэллэр.
3 саас (кэп олордуу). Кэп диэн, оҕоҕо сыһыаннаан эттэххэ, оҕо инникитин хайдах киһи буолар уобараһа. Олордуу диэн тыл ханнык эмэ күүһү киһиэхэ иҥэриини бэлиэтиир. Оҕо кими эрэ батан төрүүр. Итиннэ олоҕуран оҕону батыһыннаран иитии диэн баар. Бу түбэлтэҕэ оҕоҕо батыһар киһитин уобараһа олордуллар. Биллэн турар, үчүгэй киһи талыллар эбэтэр уруу-аймах үчүгэй хаачыстыбата этиллэр.
Оҕо илии-атах буолан, дьиэ ис-тас үлэтигэр сылдьан, дьонугар көмөлөһөр буолла да «кытаат, оҥорон ис» диэн хайҕаан, «үчүгэйиин» диэн кэрэхсээн, «оҕом туһа киһитэ буолбут» диэн киһиргэтэн үөрэтэлллэр. Оччоҕо оҕо дьиэ үлэтигэр сыстыгас буолар.
Туттар малга, оонньуур оонньуурдарга уол киэнэ, кыыс киэнэ диэн араара үөрэтэллэр. Ол аата, оҕо бэрт кыратыттан бу уол туттар мала, бу кыыс киэнэ билэ улаатар.
5 саас (тыл киириитэ). Оҕо биэс сааһыгар үчүгэйдик саҥарар. Былыргылар этэллэринэн, бу кэмтэн оҕо сыыһаны оҥорорун бопсон бараллар, инньэ гынан оҕону сөпкө саныырга уонна саҥарарга үөрэтэллэр. Ол үөрэтэллэригэр төрөппүттэр ийэ тыл күүһүн туһаныахтаахтар. Ийэ тыл ис кэрэтин, илгэлээх тыынын иҥэриммит эрэ оҕо өйө-санаата тургурар, майгыта-сигилитэ ситэр, өлбөт үйэлээҕи айар-тутар дьоҕура тобуллар, барҕара сайдарыгар сүрүн тирэх буолар. Ол курдук бу кэмҥэ оҕо тылын-өһүн байытан остуоруйа кэпсииллэр, таабырын таайтараллар, этин-сиинин, өйүн-санаатын эрчийэн, сайыннарар остуол, илии-атах оонньууларын оонньотоллор.
Кыыс оҕо көрөр, дьиэни дьаһайар оонньууну оонньоон улаатар. Уол оҕо тутуу тутар, уһанар, булка, айаҥҥа сылдьар оонньууну оонньуур. Өбүгэлэрбит уол оҕо, кыыс оҕо оонньуутун булкуйбаттар – оҕо майгыта алдьанар дииллэр.
7 саастаах (майгы киириитэ). Оҕо сэттэ сааһыттан бүтүн киһи курдук көрүллэр. Бу кэмҥэ оҕоҕо кэп (уобарас) толору олохсуйар. Инникитин кини майгытын тупсаран иһии ирдэнэр. Бу кэмтэн ыла оҕону түөкэйдиир, албаҕалыыр сатаммат. Кини дьиэ кэргэн боппуруостарыгар толору быһаарсыахтаах.
Былыргылар этэллэринэн, оҕо сэттэ сааһыгар диэри Айыыһыта этэринэн сылдьар, ол иһин оҕоҕо итэҕэли сыһыарбаттар. Оттон оҕо сэттэ сааһыттан Айыыһыта этэрин ситэ истибэт буолан барар. Кини куулаттарыыта саҕаланар. Ол иһин оҕону иитэргэ итэҕэли туһаналлар. Кут уонна сүр диэн өйдөбүллэр бу кэмтэн суолталаналлар. Айылҕа уонна киһи олоҕо быстыспат сибээстэрин өйдөтөллөр.
Сэттэ сааһыттан уол оҕону аҕата эр киһи үлэтин, дьарыгын кытта билиһиннэрэн барар. Уол оҕо иһирдьэ-таһырдьа ону-маны тоҥсуйа, уһана сылдьыахтаах, онон анал быыччылаах, чохороонноох буолуохтаах. Бу сааһыгар оҕоҕо эр киһи тулуурдаах, эппит тылыгар турар диэн өйү-санааны иҥэриллиэхтээх.
Оттон кыыһы ийэтэ үөрэтэр-такайар: иистэнэр иһиттээх, холбукалаах, онно кыптыыйдаах, иннэлээх, саптаах буолуохтаах. Онон кыратыттан иистэнэ, тимэҕин тиктэ, таҥаһын абырахтана, дьахтар дьарыгар сыстаҕас буола улаатыахтаах.
9 саас (болҕомто киириитэ). Тоҕус саастаах оҕону бөтөһүгэр киирбит оҕо дииллэр. Бөтөһө диэн оҕо мэниктиир кэмэ. Былыргылар этэллэринэн, оҕо бу кэмҥэ куулаттарар. Куулаттарыы диэн күүс-уох мустуута уонна ити күүһү-уоҕу хайдах сөпкө туһанары билбэт турук. Оҕо куулаттаран сыыһаны-халтыны оҥоруон сөп. Бөтөһүгэр киирбит оҕону иитэргэ болҕомтотун сайыннарыы улахан суолталаах. Оҕо болҕомтото киһи тылын истии диэҥҥэ олоҕурар. Айыы үөрэҕэ үс истиини араарар: төрөппүт тылын истии, улахан киһи тылын истии уонна кырдьаҕас киһи тылын истии.
Бу сааһыгар уол оҕо тэлэһийэ сылдьан сирин-дойдутун кытта билсэр, ыырын кэҥэтэр кэмэ. Ыал аҕата оҕотун бэйэтин кытта илдьэ сылдьан дьон оҥорбутун, айылҕа көстүүлэрин кэрийэн көрдөрүөхтээх. Оччоҕо уол оҕо көрбүтүн өйүгэр хатаан, бэйэтэ эмиэ айан тугу эмэ оҥорорго күһэллиэ. Кини оҥорбут үлэтин күлүү-элэк гынар сыыһа, арай сүбэлээн эрэ биэриэххэ сөп.
Сахалар кыыс оҕону бу сааһыгар ыраас, чэнчис буоларга, бэйэ бодотун көрүнэ, тулалыыр эйгэни өрө тарда, тупсара сылдьарга үөрэтэллэр. Кыыс оҕо сэмэйинэн кэрэ диэн өй-санаа угаллар. Ийэлэр кыыстарын тэҥҥэ илдьэ сылдьан ынаҕы ыырга, сүөһүгэ сыстаҕас буоларга, сир аһын хомуйарга үөрэтэллэр.
12 саас (сайдам киириитэ). Оҕо уон икки сааһыгар син биир куулаттарыы туругар сылдьар, аны бу кэмҥэ холун этэ хойдон барар. Ол иһин оҕоҕо ирдэбил өссө күүһүрэр. Сайдам диэн тыл үтүөнү өйдүүр дьоҕуру бэлиэтиир. Уол оҕо бу сааһыгар сүүрэр-көтөр, мэниктиир-тэниктиир, онно-манна хатаастар. Биир саастыылаахтарын кытта охсуһан да ылар, сүгүн үөрэммэт буолар, саҥаны көрүөн-билиэн, боруобалыан баҕарар. Уолу бу сааһыгар, сыыһа суолга үктэммэтин диэн, салайан биэрэн, өйүн тобулан, хараҕын аһан иһиллиэхтээх. Урут аҕалар оҕолорун адьырҕа кыылын кытта көрсөргө, бэйэни көмүскэнэргэ үөрэтэллэрэ. Оттон билигин уолу спортка сыһыаран, эт-хаан өттүнэн эрчийэн, сымса, хапсаҕай буоларга үөрэтиллиэхтээх.
Кыыһы иитии биир сүрүн уратытынан кэрэҕэ-үтүөҕэ уһуйуу буолар. Бу сааһыгар кыыһы араас дьарыкка сыһыарыллыахтаах: ырыаҕа-тойукка, үҥкүүгэ, иискэ-ууска. Кыыс бу сааһыгар аһыллар, айымньыга сыстыах баҕата кэлэр.
14 саас (төп киириитэ). Оҕо бу сааһыгар куулаттарыытын саамай улахана. Төп диэн өйү, сөп быһыыны бэлиэтиир. Төп киириитэ күрүө туттуутун кытта сибээстээх. Күрүө туттуута диэн бэйэ тула үтүө эйгэни оҥостуу. Итинник күрүөлээх киһи төптөөх. Айыы үөрэҕин быһыытынан арҕааҥҥы дьайдар киһи кэскилин суох оҥороллор, соҕурууҥҥу дьайдар өйүн санаатын ыһаллар, хотугу дьайдар этин-сиинин ыарытыннараллар. Киһи илинтэн сүрү ылан бэйэтин тула күрүө үөскэтэр, инньэ гынан кэскилин, өйүн, чэгиэнин харыстыыр.
Оҕо улаатар сааһыгар дьонун кытта сөбүлэспэтэ, тылларын истибэтэ үксүүр. Ол иһин төрөппүттэр оҕолорун кытта чугасаһа сатыахтаахтар, кинини кытта элбэхтик бириэмэлэрин атаарыахтаахтар.
Уолу бу сааһыгар олох бэлэмниир мэһэйдэрин туоруурга, мындыр, сатабыллаах буоларга уһуйуллуохтаах, үгүһү бэйэтин этинэн-хаанынан билиэхтээх. Уолу аҕата тэҥнээҕин курдук булка-алка илдьэ сылдьыахтаах, тустууга-уһаныыга, дьиэ тас үлэтигэр көмөлөһүннэриэхтээх.
Кыыс анала ийэ буолуу. Өбүгэлэрбит кыыһы бу кэмҥэ кэргэн тахсан ыал буоларга өй-санаа өттүнэн бэлэмнииллэрэ, оҕону көрөргө үөрэтэллэрэ.
17 саас (эдэр сааска киирии). Билиҥҥи үйэҕэ оҕо бу сааһыгар төрөппүттэриттэн тэйэн киэҥ аартыкка көтөөрү кынатын куурда сылдьар кэмэ. Оҕо бу эппиэттээх кэмигэр ийэ-аҕа бастыҥ өйөөччү, ыйааччы-кэрдээччи, сүбэһит буолалларын өйдүөхтээхтэр.
Борбуйун көтөхпүт, уҥуоҕунан өндөйбүт уол ситтим-хоттум диэн холонон көрүөн баҕарар. Ол эрээри өйө-санаата оҕотук, өссө да симик буолар. Ону күүһүрдээри биир өйдөөх-саналаах уолаттар биир тылы булан, өйдөһөр-өйөһөр санааҕа кэлэллэр. Буруйу оҥоруу бу кэмҥэ улаатар. Ол иһин оҕолор бөлөхтөһөр кэмнэрин сыыһа туттубакка, оҕолор түмсүүлэрин ыспакка эрэ, үчүгэй өттүнэн хайысхалаан иитии үлэтэ күүһүрүөхтээх. Ол эбэтэр сайыҥҥы күөх былдьаһыытыгар, күһүҥҥү муҥхалааһыҥҥа, куйуурга, араас суобуотунньуктарга сырытыннаран, күрэхтэһиилэргэ кытыннаран бэйэ күүһүн холоноллоругар кыах биэриэххэ, тыыннарын таһаартарыахха наада.
Кыыс уон сэттэ сааһыгар номнуо өйүн-төйүн тутан, ийэ бастыҥ көмөлөһөөччүтэ, истиҥ сэгэрэ буолар. Бу сааска ийэ элбэхтэ кыыһын кытта уол уонна кыыс, таптал, ыал буолуу, кыыс оҕо ырааһынан кэрэтин туһунан кэпсэтиэхтээх, сөптөөх суолу тутуһарыгар бастыҥ сүбэһит буолуохтаах. Ол эрээри кыыс уйан дууһатын харыстаан быдьардык, аһаҕастык оннук буолуоҥ, маннык буолуоҥ диэн быһа этиллибэт. Ханарытан кэпсээһин, атын холобурдары аҕалыы киниэхэ ордук тиийимтиэ.
Бу курдук оҕону сааһынан көрөн иитэн улаатыннардаххына, кэлин буутун этэ буһан, сиһин этэ ситэн, өйүн-төйүн тутан, саха аатын ааттатар киһи киһитэ буолан тахсыа.
Саха ыалын бастыҥ кинигэтиттэн
ИИ-нан оҥоһуллубут хартыына