Үгүстэр Менделеев таблицатыгар радиоактивнай элэмиэннэртэн ордук кутталлаах туох да суох дии саныыллар. Ол эрэн бу ыйытыыны хайа өттүттэн көрөргүттэн… Элэмиэннэр истэригэр киһи олоҕор олус кутталлаах атын элэмиэннэр бааллар. Бу элэмиэннэр биһиэхэ олус чугас, биһиги испитигэр да баар буолан, кэккэлэһэ сылдьаллар.
Историяҕа киирбит өлөрүөхсүттэр
Биир саамай кутталлаах, киһиэхэ өлүүнү-сүтүүнү аҕалар элэмиэнинэн 81 нүөмэрдээх таллий (химическэй символа — Tl, лат. Thallium) буолар. Бу элэмиэн киһи этигэр-сиинигэр калий буолан кубулунан өтөн киирэр. Таллий калий киирэр сиринэн ионнар ханаалларынан, сороҕор буруо-тараа эбэтэр тыынар салгын нөҥүө киһи иһигэр киирэр. Ол киирэн, калийга кубулуммутун тохтотон, бэйэтэ-бэйэтинэн буола түһэр. Таллий элэмиэнин биир атома сүдү хоромньуну оҥоруон сөп. Ол эрэн дьыала биир эрэ атомынан муҥурдаммат. Кини аминокислотаалар белоктарын кытта сибээстэһэр саамай туһалаах тутуллары үрэйэн, эккэ-сииҥҥэ улахан кэһиллиилэри таһаарар. Таллий атын дьааттартан уратыта диэн быарга уонна бүөргэ иҥэн хаалбакка салгыы түргэнник эт-сиин устун кэһиллиини оҥорон, салгыы сыҕарыйан иһэр. Бу маннык өлүүгэ тиэрдэр 1 грамнаах эбэтэр 600 мг. дьаат амтана да, сыта да суох буолар. Сүһүрүү бастакы саҕаланыыта дьаат грипп эбэтэр бронхопневмонияҕа олус маарынныыр сибикилэнэр. Арай баттах сүүмэх-сүүмэх түһүүтэ эрэ бу дьаакка таллий баарын туоһулуон сөп. Дьаат бэйэтэ туһунан элбэх араас историялаах. Төһөлөөх элбэх сааһырбыт баай аймахтар, таптаспат кэргэнниилэр, киҥнээх тойоттор бу дьаат көмөтүнэн анараа дойдуга аттаммыттара буолуой?! Ааспыт үйэ 60 сылларыгар Эмиэрикэ анал сулууспата Фидель Кастро атаҕын таҥаһын дьааттаары гыммыттара. Тоҕо эрэ таллийынан дьааттыыр кыаллыбатаҕа, былаан олоххо киирбэтэҕэ. Таллий сэдэх металлар ахсааннарыгар киирэр.
Арахсыспат аргыс
Өссө биир улахан кубулунар 48 нүөмэрдээх элэмиэнинэн кадмий (химическэй символа — Cd, лат. Cadmium) буолар. Кини элбэх элэмиэннэргэ уонна минералларга тиийэ кубулунар. Ордук хомолтолооҕо диэн аччык организмҥа судургутук бэйэтин тутулугар киллэрэр. Бу курдук кадмий биһиги эппититтэн-хааммытыттан туһалаах элэмиэннэри таһаарар. Холобур, цинкэни, селени, кальцийы. Ол иһин кадмий киһи уҥуоҕун аппараатын уонна да атыны барытын буортулуур. Бу элэмиэн куруук биһигини кытта бииргэ сылдьар. Ол эрээри үксүн кини дьаат буолбат. Кыра кээмэйдээх элэмиэнэ киһи тоноҕоһугар баар буолар. Куһаҕана диэн киниттэн көмүскэнэр кыах суох. Кадмийы үүнээйи чэпчэкитик оборон ылан иҥэринэр. Холобур, рис, ону кытта үгүс тэллэй уонна муора олохтоохторо. Ону биһиги салгыҥҥа уста сылдьар быылы, буруону кытта тыынабыт. Оксид 2,5 куб.м. кадмий биир мүнүүтэ буолаат, тугу барытын өлөрөр кыахтаах. Ханнык баҕарар сигаретаҕа бииртэн икки мл. Тиийэ кадмий баар. Ол аата биир пачка табахха быһа холоон, 20 мг. кадмий дьаата киирэр. Киһи тыҥатын нөҥүө төһө кыалларынан элбэх дьаат иҥэр. Хас биирдии пачканы тардыы кэнниттэн табахсыттар 4 мл. кадмийы иҥэринэллэр.
Итай-итай суоһааһына
Кадмий эккэ-сииҥҥэ сыл ахсын мунньуллан иһэр. Ол курдук 50 сыл устата 50 мг. диэри эбиллэн, киһи олоҕор кутталы үөскэтэр. Сорох дьон онтон суорума суолланыахтарын да сөп. Онтон уонтан биэс уон сыл устата эттэн-сиинтэн тахсар. Кадмий ордук бүөргэ уонна быарга мунньуллар. Бу элэмиэн үксүгэр ноорго, таалга, силиигэ, сороҕор былчыҥнарга, тыыннаах килиэккэлэргэ рак (искэн) үөскүүрүгэр табыгастаах канцерогенынан буолар. Үчүгэйэ диэн бу элэмиэн мэйиигэ өтөн киирбэт. Ол эрэн барытын буортулуур, биологическай оҥоһуулары кэһэр, гормоннары, хаан сүүрэрин, киин ньиэрбэ систиэмэтин, туох баары барытын алдьатар аналлаах. Өссө кини маны таһынан күүстээх канцерогенынан буолар. Бу элэмиэн кутталлаах дьайыытын туһунан дьоппуоннар маннык бэлиэтииллэр. XX үйэ 60 сылларыгар Японияҕа кадмийы аҕалан үүннэрбиттэр. Бу кэнниттэн бааһынайдар эрэйдээхтэр тоноҕосторо, былчыҥнара, уҥуохтара улаханнык ыалдьыбыта, үгүстэрэ бүөрдэригэр баар ыарыыларыттан өлбүттэрэ, сорохторо төрүт даҕаны оспот ыарыыга ылларбыттара. Онно сутуллубут дьон хаһыыта «итай-итай» диэҥҥэ маарынныыра.
1984 сыллаахха «Возвращение Годзилла» диэн дьоппуоннар оҥорбут киинэлэрэ күөх экрааҥҥа тахсыбыта. Киинэ бүтэһигэр сиэмэх кыылы толору иитиилээх кадмийы бэлэмнээн баран ыппыттара. Ол иһин дьоппуоннарга 48 нүөмэрдээх элэмиэнтэн куттал суоһааһына хааннарыгар иҥмитэ. Биһиги эмиэ онтон дьиксинэрбит ордук.
Кэпсээҥҥэ киирбит полоний
Аны билигин биһиги радиоактивнай элэмиэннэр тустарынан сэһэргэһиэхпит. Бу элэмиэнэ суох хайдах буолабытый? Атом үйэтин бастыҥ дьаатынан 84 нүөмэрдээх элэмиэн палоний (химическэй символа Po, лат. Polonium) буолар. Бу элэмиэни 1898 сыллаахха Пьер уонна Мария Кюри арыйбыттара. Полоний бастакы сиэртибэтинэн кинилэр кыыстара Ирэн буолбута. Кини алҕас капсуланы тоҕо түһэрэн алдьаппыта уонна дьааттаах бэссэстибэттэн лейкемиялаан өлбүтэ. Айылҕаҕа биир тэҥ ахсааннаах, нейроннаах полоний 27 көрүҥэ баар. Олор бары радиоактивнайдар. Үксүлэрэ олус түргэннэр. Полоний-210 эккэ-сииҥҥэ киирдэҕинэ сыыдамнык үрэллэр, сүҥкэн элбэх ахсааннаах альфа-частицалары таһаарар. Олор биһиги эппит-сииммит молекулаларын кытта харсыһан, олус ахтыыбынай тутуллары үөскэтэр. Оччоҕуна саамай кутталлаах сардаҥа ыарыыта саҕаланар. Ордук күүскэ таал, быар, уҥуох, мэйии ыалдьар, бу ыарыылар эмтэммэттэр. Полоний-210 хаантан төрүт тахсыбат буолан дьайыыта олох тохтообот. Бу дьааттан таллийынан сүһүрбүт курдук киһи баттаҕа түһэр, күөмэйэ иһэр, хотуолуур. Киһи сүһүрбүтүн кэннэ 10-20 хонон баран суорума суолланар. Бу элэмиэн киһиэхэ кыра дьайыыны оҥордоҕуна рак (искэн) ыарыыта үөскүүр. Полоний киһиэхэ тыынар уорганынан, аһаҕас бааһынан уонна тирии нөҥүө киирэр. Холобур, полоний-210 таарыйдаххына 6% молекулата сыста түһэр.
Аналлаах сулууспалар бэлэхтэрэ
Ол эрэн санааны көнньүөрдэр биир эрэ ньыма баар: полоний-210 элэмиэн. Бу олус сэдэх сылга баара-суоҕа 100 грамм частотаны түргэтэтэр аналлаах атомнай реакторга. Анал тэрилтэлэри этэр буоллахха… Полоний таможняны чэпчэкитик туоруур кыахтаах. Тоҕо диэтэххэ үчүгэйдик бүрүйдэххэ радиацияны билэр детектордарга биллибэт. Хомуллубут кэмигэр куттала суох, оннооҕор холкутук почтанан да ыытыахха сөп. Билиҥҥи кэмҥэ полоний историяҕа биллибэт кистэлэҥ өлүүлэр түмүктэринэн буолар. Ол курдук бастакынан 2004 сыллаахха Израиль салайааччыта Ясир Арафат, иккиһинэн 2006 сыллаахха уруккута КГБ агена, полковник Александр Литвиненко, өссө 2013 сыллаахха бизнесмен Борис Березовскай эмиэ полоний-210 сиэртибэтинэн буолбуттара диэн сабаҕалааһын баар. Ясир Арафат таҥаһыгар-сабыгар бу элэмиэн суола-ииһэ этэринэн кып-кыра кээмэйэ өлүүгэ тиэрдибит диэн бэлиэтииллэр. Ол эрээри ким билэр…
Муора аһыгар уонна Японскай сушиларга, оннооҕор дьэдьэҥҥэ, моонньоҕоҥҥо уонна да атын бородуукталарга эмиэ бу дьаат кыра кээмэйэ баар буолар. Ону таһынан табахха эмиэ полоний-210 баар. Ону сигаретаны оҥорооччулар билэллэр, ол эрээри кэлиҥҥи 40 тахса сыл устата дьон онтон аккаастанара билигин да кыалла илик.
Апокалипсис аттаах киһитэ
Биллэн турар бу өлүүлээх-сүтүүлээх бэссэстибэнэн эрэ Менделеев таблицата муҥурдаммат. Кырдьыгынан эттэххэ, бу таблицаҕа ынырык дьайыылаах дьаат элбэх: ртуть, сибиниэс, мышьяк, висмут, астат, сурьма… Ону кытта тэҥҥэ дьүһүнэ, сыта, тугу да кытта холбоспот уратылаах, ол гынан баран аһары кутталлаах радиоактивнай сардаҥалары ыытар уонна төрүт биллэрбэккэ эрэ киһини анараа дойдуга тиэрдэр күүстээх дьааттар бааллар. Бу муҥутуур өлөрүөхсүттэр ахсааннарыгар киирэр дьааттар буолаллар.
Онтон плутоний 500 гр. сонно тута икки мөлүйүөн киһини өлөрөр кыахтаах. Онтон сир үрдүттэн киһи аймаҕы барытын эһэр, үйэ саас тухары суох гынар кутталлаах полоний да, плутоний да буолбатах, бу водородтан турар атом буомбата буолар. Атом буомбата ад апокалипсиһын бастыҥ массыынатынан буолар. Тоҕо диэтэххэ, бу олоҕу тохтотор ад атынан буолар. Ад атын «хараҥа санаалаах» учуонайдар оҥорбуттара. Атом буомбатыгар кобальт-60 радиоактивнай нуклид баар. Ол эһиннэҕинэ сүрдээх улахан эмсэҕэлээһини таһаарар кыахтаах. Боростуой ядернай буомба тула өттүгэр алдьатар-кээһэтэр долгуну таһаарар. Кобальтовай «кирдээх» буомба сири-дойдуну эһэр аналлаах. Өскөтүн кобальт-60 сир үрдүгэр хас биирдии квадратнай килэмиэтирин ахсын эстэххэ планета букатыннаахтык симэлийэр кутталлаах. Кобальт түспүт сириттэн быыһанар кыах суох буолар. Бу элэмиэн киртиппит сирэ биир киһи үйэтин устатын тухары ырааһырбат. Ол иһин билигин «кирдээх» кобальтовай буомбаны оҥоро иликтэр. Ол эрээри үөрэхтээх дьон төбөлөрүгэр туох көтөн түһэрэ биллибэт…
«Чудеса и приключения» 9/2024 с. Марина ВОВК.
Михаил ВИНОКУРОВ тылбааһа.